अध्याय 266: श्रीकृष्ण शिव के अनेक नामों का अर्थ बताते हैं

युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मनः ।
रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे

yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ |
rudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me

वदन्त्युग्रं महादेवं तथा स्थाणुं महेश्वरम् ।
एकाक्षं त्र्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा

vadantyugraṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaram |
ekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā

द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः ।
घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः

dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ |
ghorāmanyāṃ śivāmanyāṃ te tanū bahudhā punaḥ

उग्रा घोरा तनुर्याऽस्य सोऽग्निर्विद्युत्स भास्करः ।
शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापोथ चन्द्रमाः

ugrā ghorā tanuryā'sya so'gnirvidyutsa bhāskaraḥ |
śivā saumyā ca yā tvasya dharmastvāpotha candramāḥ

आत्मनोऽर्धं तु तस्याग्निः सोमोऽर्धं पुनरुच्यते ।
ब्रह्मचर्यं चरत्येका शिवा चास्य तनुस्तथा

ātmano'rdhaṃ tu tasyāgniḥ somo'rdhaṃ punarucyate |
brahmacaryaṃ caratyekā śivā cāsya tanustathā

याऽस्य घोरतमा मूर्तिर्जगत्संहरते तथा ।
ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृतः

yā'sya ghoratamā mūrtirjagatsaṃharate tathā |
īśvaratvānmahattvācca maheśvara iti smṛtaḥ

यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् ।
मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते

yannirdahati yattīkṣṇo yadugro yatpratāpavān |
māṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyate

देवानां सुमहान्यच्च यच्चास्य विषयो महान् ।
यच्च विश्वं जगत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः

devānāṃ sumahānyacca yaccāsya viṣayo mahān |
yacca viśvaṃ jagatpāti mahādevastataḥ smṛtaḥ

धूम्ररूपा जटा यस्माद्धूर्जटीत्यत उच्यते

dhūmrarūpā jaṭā yasmāddhūrjaṭītyata ucyate

स मेधयति यन्नित्यं सर्वान्वै सर्वकर्मभिः ।
शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः

sa medhayati yannityaṃ sarvānvai sarvakarmabhiḥ |
śivamicchanmanuṣyāṇāṃ tasmādeṣa śivaḥ smṛtaḥ

दहत्यूध्वं स्थितो यच्च प्राणान्नॄणां स्थिरश्च यत् ।
स्थिरलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः

dahatyūdhvaṃ sthito yacca prāṇānnṝṇāṃ sthiraśca yat |
sthiraliṅgaśca yannityaṃ tasmātsthāṇuriti smṛtaḥ

यदस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत्तथा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः

yadasya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavattathā |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpastataḥ smṛtaḥ

विश्वेदेवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः ।
सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोपि वा ।
चक्षुषः प्रभवं तेजः सर्वतश्चक्षुरेव तत्

viśvedevāśca yattasminviśvarūpastataḥ smṛtaḥ |
sahasrākṣo'yutākṣo vā sarvatokṣimayopi vā |
cakṣuṣaḥ prabhavaṃ tejaḥ sarvataścakṣureva tat

सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते सह ।
तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः

sarvathā yatpaśūnpāti taiśca yadramate saha |
teṣāmadhipatiryacca tasmātpaśupatiḥ smṛtaḥ

नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम् ।
भक्तानुग्रहणार्थाय गूढलिङ्गस्ततः स्मृतः ।
महयत्यस्य लोकश्च प्रियं ह्येतन्महात्मनः

nityena brahmacaryeṇa liṅgamasya yadā sthitam |
bhaktānugrahaṇārthāya gūḍhaliṅgastataḥ smṛtaḥ |
mahayatyasya lokaśca priyaṃ hyetanmahātmanaḥ

विग्रहं पूजयेद्यो वै लिङ्गं वाऽपि महात्मनः ।
लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते

vigrahaṃ pūjayedyo vai liṅgaṃ vā'pi mahātmanaḥ |
liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyamaśnute

ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
लिङ्गमेवार्चयन्ति स्म यत्तदूर्ध्वं समास्थितम् ।

ṛṣayaścāpi devāśca gandharvāpsarasastathā |
liṅgamevārcayanti sma yattadūrdhvaṃ samāsthitam |

पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः ।
सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सलः

pūjyamāne tatastasminmodate sa maheśvaraḥ |
sukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ

एष एव श्मशानेषु देवो वसति निर्दहन् ।
यजन्ते ये जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविणः

eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nirdahan |
yajante ye janāstatra vīrasthānaniṣeviṇaḥ

विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः प्राणिनामिह ।
स च वायुः शरीरेषु प्राणपालः शरीरिणाम्

viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇināmiha |
sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇapālaḥ śarīriṇām

तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहुनि च ।
लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधाः

tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahuni ca |
loke yānyasya pūjyante viprāstāni vidurbudhāḥ

नामधेयानि देवेषु बहून्यस्य यथार्थवत् ।
निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा

nāmadheyāni deveṣu bahūnyasya yathārthavat |
nirucyante mahattvācca vibhutvātkarmabhistathā

वेदे चास्य विदुर्विप्राः शतरुद्रीयमुत्तमम् ।
व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मनः

vede cāsya vidurviprāḥ śatarudrīyamuttamam |
vyāsenoktaṃ ca yaccāpi upasthānaṃ mahātmanaḥ

प्रदाता सर्वलोकानां विश्वसाक्षी निरामयः ।
ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयोऽपरे

pradātā sarvalokānāṃ viśvasākṣī nirāmayaḥ |
jyeṣṭhabhūtaṃ vadantyenaṃ brāhmaṇā ṛṣayo'pare

प्रथमो ह्येष देवानां मुखादग्निमजीजनत् ।
ग्रहैर्बहुविधैः प्राणान्संरुद्धानुत्सृजत्यपि

prathamo hyeṣa devānāṃ mukhādagnimajījanat |
grahairbahuvidhaiḥ prāṇānsaṃruddhānutsṛjatyapi

विमोक्षयति तुष्टात्मा शरण्यः शरणागतान् ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं हितं कामांश्च पुष्कलान्

vimokṣayati tuṣṭātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatān |
āyurārogyamaiśvaryaṃ hitaṃ kāmāṃśca puṣkalān

स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः ।
शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते

sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ |
śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryamucyate

स एव स्थापको नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे ।
ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यते

sa eva sthāpako nityaṃ trailokyasya śubhāśubhe |
aiśvaryāccaiva kāmānāmīśvaraḥ punarucyate

महेश्वरश्च लोकानां महातामीश्वरश्च सः ।
बहुभिर्विविधै रूपैर्विश्वं व्याप्तमिदं जगत् ।
तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे वडंवामुखण्

maheśvaraśca lokānāṃ mahātāmīśvaraśca saḥ |
bahubhirvividhai rūpairviśvaṃ vyāptamidaṃ jagat |
tasya devasya yadvaktraṃ samudre vaḍaṃvāmukhaṇ