अध्याय 265: महादेव का पराक्रम और त्रिपुरदाह, श्रीकृष्ण के वचन

दुर्वाससः प्रसादात्ते शंकरांशस्य माघव ।
अवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

durvāsasaḥ prasādātte śaṃkarāṃśasya māghava |
avāptamiha vijñānaṃ tanme vyākhyātumarhasi

महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनः ।
तत्त्वमो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतांवर

mahābhāgyaṃ ca yattasya nāmāni ca mahātmanaḥ |
tattvamo jñātumicchāmi sarvaṃ matimatāṃvara

हन्ति ते कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य कपर्दिने ।
यदवाप्तं मया राजञ्श्रेयो यच्चार्जितं यशः

hanti te kīrtayiṣyāmi namaskṛtya kapardine |
yadavāptaṃ mayā rājañśreyo yaccārjitaṃ yaśaḥ

प्रयतः प्रातरुत्थाय यस्त्वधीयेद्विशाम्पते ।
प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं नास्य किञ्चनि दुर्लभम्

prayataḥ prātarutthāya yastvadhīyedviśāmpate |
prāñjaliḥ śatarudrīyaṃ nāsya kiñcani durlabham

शिवः सर्वकतो रुद्रः स्रष्टा यस्त्वं शृणुष्व मे ।
प्रजापतिस्तमसृजत्तमसोऽन्ते महातपाः ।
शङ्करस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः

śivaḥ sarvakato rudraḥ sraṣṭā yastvaṃ śṛṇuṣva me |
prajāpatistamasṛjattamaso'nte mahātapāḥ |
śaṅkarastvasṛjattāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ

नास्ति किञ्चित्परं भूतं महादेवाद्विशाम्पते ।
इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः

nāsti kiñcitparaṃ bhūtaṃ mahādevādviśāmpate |
iha triṣvapi lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ

न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिदग्रे महात्मनः ।
न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते

na caivotsahate sthātuṃ kaścidagre mahātmanaḥ |
na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate

गन्धेनापि हि सङ्ग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः ।
विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपनेते च पतन्ति च

gandhenāpi hi saṅgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ |
visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanete ca patanti ca

घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपम् ।
श्रुत्वा विशीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे ।
यं चाक्ष्णा घोररूपेण पश्येद्दग्धः पतेदधः

ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopam |
śrutvā viśīryeddhṛdayaṃ devānāmapi saṃyuge |
yaṃ cākṣṇā ghorarūpeṇa paśyeddagdhaḥ patedadhaḥ

न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः ।
कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः

na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ |
kupite sukhamedhante tasminnapi guhāgatāḥ

प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ ।
विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा

prajāpateśca dakṣasya yajato vitate kratau |
vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayastu bhavastadā

धनुषा वाणमुत्सृज्य सुघोरं विननाद च

dhanuṣā vāṇamutsṛjya sughoraṃ vinanāda ca

ते न शर्म कुतः शान्ति विषादं लेभिरे सुराः ।
विद्धे च सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे

te na śarma kutaḥ śānti viṣādaṃ lebhire surāḥ |
viddhe ca sahasā yajñe kupite ca maheśvare

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः ।
बभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः

tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ |
babhūvuravaśāḥ pārtha viṣeduśca surāsurāḥ

आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुन्धरः ।
व्यद्रवग्निरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः

āpaścukṣubhire caiva cakampe ca vasundharaḥ |
vyadravagnirayaścāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ

अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे ।
प्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत

andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśire |
pranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāśca saha sūryeṇa bhārata

भृशं भीतास्ततः शान्तिं चत्रुः स्वस्त्ययनानि च ।
ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिमः

bhṛśaṃ bhītāstataḥ śāntiṃ catruḥ svastyayanāni ca |
ṛṣayaḥ sarvabhūtānāmātmanaśca hitaiṣimaḥ

ततः सोऽभ्यद्रवद्देवान्रुद्रो रौद्रपराक्रमः ।
भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्

tataḥ so'bhyadravaddevānrudro raudraparākramaḥ |
bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat

पूषणं चाभिदुद्राव घोरेण वपुषाऽन्वितः ।
पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत्

pūṣaṇaṃ cābhidudrāva ghoreṇa vapuṣā'nvitaḥ |
puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanānvai vyaśātayat

ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शङ्करम् ।
पुनश्च सन्दधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्

tataḥ praṇemurdevāste vepamānāḥ sma śaṅkaram |
punaśca sandadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram

रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः ।
ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः

rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ |
tataḥ prasādayāmāsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ

जेषुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं तदा ।
संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः

jeṣuśca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tadā |
saṃstūyamānastridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ

रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन् ।
भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे

rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tvakalpayan |
bhayena tridaśā rājañśaraṇaṃ ca prapedire

तेन चैव हि तुष्टेन स यज्ञः सन्धितोऽभवत् ।
यद्यच्चापहृतं तत्र तत्तथैवान्वजीवयत्

tena caiva hi tuṣṭena sa yajñaḥ sandhito'bhavat |
yadyaccāpahṛtaṃ tatra tattathaivānvajīvayat

असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि ।
आयसं राजतं चैव सौवर्णमपि चापरम्

asurāṇāṃ purāṇyāsaṃstrīṇi vīryavatāṃ divi |
āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇamapi cāparam

नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैरपि ।
अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः

nāśakattāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhairapi |
atha sarve'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ

तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः ।
रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु

tata ūcurmahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ |
rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu

जहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद ।
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा कृत्वा विष्णुं शरोत्तमम्

jahi daityānsaha purairlokāṃstrāyasva mānada |
sa tathoktastathetyuktvā kṛtvā viṣṇuṃ śarottamam

शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम् ।
ओङ्कारं च धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिमुत्तमां

śalyamagniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamam |
oṅkāraṃ ca dhanuḥ sarvāñjyāṃ ca sāvitrimuttamāṃ

ब्रह्माणं सारथिं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः ।
त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः

brahmāṇaṃ sārathiṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ |
triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ

शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा ।
तेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत

śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasā |
te'surāḥ sapurāstatra dagdhā rudreṇa bhārata

तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः ।
उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्तदा

taṃ caivāṅkagataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañcaśikhaṃ punaḥ |
umā jijñāsamānā vai ko'yamityabravīttadā

असूयतश्च शक्रस्य वज्रेणि प्रहरिष्यतः ।
सवज्रं स्तम्भयामास तं बाहुं परिघोपमम्

asūyataśca śakrasya vajreṇi prahariṣyataḥ |
savajraṃ stambhayāmāsa taṃ bāhuṃ parighopamam

न संयुयुधिरे चैव देवास्तं भुवनेश्वरम् ।
सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन्मुमुहुरीश्वरे

na saṃyuyudhire caiva devāstaṃ bhuvaneśvaram |
saprajāpatayaḥ sarve tasminmumuhurīśvare

ततो ध्यात्वा च भगवान्ब्रह्मा तममितौजसम् ।
अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम्

tato dhyātvā ca bhagavānbrahmā tamamitaujasam |
ayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande tamumāpatim

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः ।
बभूव स तदा बालः प्रययौ तु यथापुरम्

tataḥ prasādayāmāsurumāṃ rudraṃ ca te surāḥ |
babhūva sa tadā bālaḥ prayayau tu yathāpuram

स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान् ।
द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसन्

sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavān |
dvāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālamupāvasan

विप्रकारान्प्रयुङ्क्ते स्म सुबहून्मम वेश्मनि ।
तानुदारतया चाहं चक्षमे चातिदुःसहान्

viprakārānprayuṅkte sma subahūnmama veśmani |
tānudāratayā cāhaṃ cakṣame cātiduḥsahān

स वै रुद्रः स च शिवः सोग्निः सर्वः स सर्वजित् ।
स चैवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽस्विनौ स च विद्युतः

sa vai rudraḥ sa ca śivaḥ sogniḥ sarvaḥ sa sarvajit |
sa caivendraśca vāyuśca so'svinau sa ca vidyutaḥ

स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः ।
स कालः सोन्तको मृत्युः स यमो रात्र्यहानि च

sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaśca saḥ |
sa kālaḥ sontako mṛtyuḥ sa yamo rātryahāni ca

मासार्धमासा ऋतवः सन्ध्ये संवत्सरश्च सः ।
सधाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित्

māsārdhamāsā ṛtavaḥ sandhye saṃvatsaraśca saḥ |
sadhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavit

नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव दिशोऽथ प्रदिशस्तथा ।
विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवान्परमद्युतिः

nakṣatrāṇi grahāścaiva diśo'tha pradiśastathā |
viśvamūrtirameyātmā bhagavānparamadyutiḥ

एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव हि ।
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा

ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva hi |
śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā

ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतः ।
न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि

īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaśca bhagavānataḥ |
na hi śakyā guṇā vaktumapi varṣaśatairapi