अध्याय 264: श्रीकृष्ण बताते हैं कि दुर्वासा ने उनकी परीक्षा ली

ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन ।
वेत्ता त्वमस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः

brūhi brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana |
vettā tvamasya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ

शृणुष्वावहितो राजन्द्विजानां भरतर्षभ ।
यथातत्त्वेन वदतो गुणान्वै कुरुसत्तम

śṛṇuṣvāvahito rājandvijānāṃ bharatarṣabha |
yathātattvena vadato guṇānvai kurusattama

द्वारवत्यां समासीनं पुरा मां कुरुनन्दन ।
प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः

dvāravatyāṃ samāsīnaṃ purā māṃ kurunandana |
pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ

किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन ।
ईश्वरत्वं कुतस्तेषामिहैव च परत्र च

kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣvasti pūjāyāṃ madhusūdana |
īśvaratvaṃ kutasteṣāmihaiva ca paratra ca

सदा द्विजातीन्सम्पूज्य किं फलं तत्र मानद ।
एतद्ब्रूहि स्फुटं सर्वं सुमहान्संशयोऽत्र मे

sadā dvijātīnsampūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada |
etadbrūhi sphuṭaṃ sarvaṃ sumahānsaṃśayo'tra me

इत्युक्ते वचने तस्मिन्प्रद्युम्नेन तथा त्वहम् ।
प्रत्यब्रवं महाराज यत्तच्छृणु समाहितः

ityukte vacane tasminpradyumnena tathā tvaham |
pratyabravaṃ mahārāja yattacchṛṇu samāhitaḥ

व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे ।
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः

vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me |
ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ

अस्मिँल्लोके रौक्मिणेय तथाऽमुष्मिंश्च पुत्रक ।
ब्राह्मणप्रमुखं सौम्यं न मेऽत्रास्ति विचारणा

asmim̐lloke raukmiṇeya tathā'muṣmiṃśca putraka |
brāhmaṇapramukhaṃ saumyaṃ na me'trāsti vicāraṇā

ब्राह्मणप्रभवं सौख्यमायुः कीर्तिर्यशो बलम् ।
लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूजकाः

brāhmaṇaprabhavaṃ saukhyamāyuḥ kīrtiryaśo balam |
lokā lokeśvarāścaiva sarve brāhmaṇapūjakāḥ

त्रिवर्गे चापवर्गे च यशःश्रीरोगशान्तिषु ।
देवतापितृपूजासु सन्तोष्याश्चैव नो द्विजाः

trivarge cāpavarge ca yaśaḥśrīrogaśāntiṣu |
devatāpitṛpūjāsu santoṣyāścaiva no dvijāḥ

तान्कथं वै नाद्रियेयमीश्वरोस्मीति पुत्रक ।
मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान्प्रति

tānkathaṃ vai nādriyeyamīśvarosmīti putraka |
mā te manyurmahābāho bhavatvatra dvijānprati

ब्राह्मणा हि महद्भूतमस्मिँल्लोके परत्र च ।
भस्म कुर्यर्जगदिदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः

brāhmaṇā hi mahadbhūtamasmim̐lloke paratra ca |
bhasma kuryarjagadidaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ

हन्युस्तेऽपि सृजेयुस्च लोकान्लोकेश्वरांस्तथा ।
कथं तेषु न वर्तेरन्सम्यग्ज्ञानात्सुतेजसः

hanyuste'pi sṛjeyusca lokānlokeśvarāṃstathā |
kathaṃ teṣu na varteransamyagjñānātsutejasaḥ

अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः ।
चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुः कृशो महान्

avasanmadgṛhe tāta brāhmaṇo haripiṅgalaḥ |
cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśruḥ kṛśo mahān

दीर्घभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणादधिको भुवि ।
स स्वैरं चरते लोकान्ये दिव्या ये च मानुषाः

dīrghabhyaśca manuṣyebhyaḥ pramāṇādadhiko bhuvi |
sa svairaṃ carate lokānye divyā ye ca mānuṣāḥ

इमां गाथां गायमानश्चत्वरेषु सभासु च ।
दुर्वाससं वासयेत्को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे

imāṃ gāthāṃ gāyamānaścatvareṣu sabhāsu ca |
durvāsasaṃ vāsayetko brāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe

रोषणः सर्वभूतानां सूक्ष्मेऽप्यपकृते कृते ।
परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात्प्रतिश्रयम्

roṣaṇaḥ sarvabhūtānāṃ sūkṣme'pyapakṛte kṛte |
paribhāṣāṃ ca me śrutvā ko nu dadyātpratiśrayam

यो मां कश्चिद्वासयीत न स मां कोपयेदिति ।
यस्मान्नाद्रियते कश्चित्ततोऽहं समवासयम्

yo māṃ kaścidvāsayīta na sa māṃ kopayediti |
yasmānnādriyate kaścittato'haṃ samavāsayam

स सम्भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनामन्नमेकदा ।
एकदा सोल्पकं भुङ्क्ते नचैवैति पुनर्गृहान्

sa sambhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnāmannamekadā |
ekadā solpakaṃ bhuṅkte nacaivaiti punargṛhān

अकस्माच्च प्रहसति तथाऽकस्मात्प्ररोदिति ।
न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्यामभवत्तदा

akasmācca prahasati tathā'kasmātpraroditi |
na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyāmabhavattadā

अथ स्वावसथं गत्वा सशय्यास्तरणानि च ।
अदहत्स महातेजास्ततश्चाभ्यपतत्स्वयम्

atha svāvasathaṃ gatvā saśayyāstaraṇāni ca |
adahatsa mahātejāstataścābhyapatatsvayam

अथ मामब्रवीद्भूयः स मुनिः संशितव्रतः ।
कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वरः

atha māmabravīdbhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ |
kṛṣṇa pāyasamicchāmi bhoktumityeva satvaraḥ

तदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः ।
सर्वाण्यन्नानि पानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा

tadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ |
sarvāṇyannāni pānāni bhakṣyāścoccāvacāstathā

भवन्तु सत्कृतानीह पूर्वमेव प्रयोचितः ।
ततोऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम्

bhavantu satkṛtānīha pūrvameva prayocitaḥ |
tato'haṃ jvalamānaṃ vai pāyasaṃ pratyavedayam

तं भुक्त्वैव स तु क्षिप्रं ततो वचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह

taṃ bhuktvaiva sa tu kṣipraṃ tato vacanamabravīt |
kṣipramaṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha

अविमृश्यैव च ततः कृतवानस्मि तत्तथा ।
तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शरीरं च समालिपम्

avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavānasmi tattathā |
tenocchiṣṭena gātrāṇi śarīraṃ ca samālipam

स ददर्श तदाऽभ्याशे मातरं ते शुभाननाम् ।
तामपि स्मयमानां स पायसेनाभ्यलेपयत्

sa dadarśa tadā'bhyāśe mātaraṃ te śubhānanām |
tāmapi smayamānāṃ sa pāyasenābhyalepayat

मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णमयोजयत् ।
तमारुद्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम

muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇamayojayat |
tamārudya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhānmama

अग्निवर्णो ज्वलन्धीमान्स द्विजो रथधुर्यवत् ।
प्रतोदेनातुदद्बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः

agnivarṇo jvalandhīmānsa dvijo rathadhuryavat |
pratodenātudadbālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ

न च मे स्तोकमप्यासीद्दुः खमीर्ष्याकृतं तदा ।
तथा स राजमार्गेणि महता निर्ययौ बहिः

na ca me stokamapyāsīdduḥ khamīrṣyākṛtaṃ tadā |
tathā sa rājamārgeṇi mahatā niryayau bahiḥ

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः ।
तत्राजल्पन्मिथः केचित्समाभाष्य परस्परम्

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ |
tatrājalpanmithaḥ kecitsamābhāṣya parasparam

ब्राह्मणा एव जायेरन्नान्यो वर्णः कथञ्चन ।
को ह्येनां रथमास्थाय जीवेदन्य पुमानिह

brāhmaṇā eva jāyerannānyo varṇaḥ kathañcana |
ko hyenāṃ rathamāsthāya jīvedanya pumāniha

आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरो द्विजः ।
ब्रह्माहिविषदिग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः

āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇataro dvijaḥ |
brahmāhiviṣadigdhasya nāsti kaściccikitsakaḥ

तस्मिन्व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद्रुक्मिणी पथि ।
अमर्षयंस्तथा श्रीमान्स्मितपूर्वमचोदयम्

tasminvrajati durdharṣe prāskhaladrukmiṇī pathi |
amarṣayaṃstathā śrīmānsmitapūrvamacodayam

ततः परमसंक्रुद्धो रथात्प्रस्कन्द्य स द्विजः ।
पदातिरुत्पथेनैव प्राद्रवद्दक्षिणामुखः

tataḥ paramasaṃkruddho rathātpraskandya sa dvijaḥ |
padātirutpathenaiva prādravaddakṣiṇāmukhaḥ

तमुत्पथेन धावन्तमन्वधावं द्विजोत्तमम् ।
तथैव पायसादिग्धः प्रसीद भगवन्निति

tamutpathena dhāvantamanvadhāvaṃ dvijottamam |
tathaiva pāyasādigdhaḥ prasīda bhagavanniti

ततो विलोक्य तेजस्वी ब्राह्मणो मामुवाच ह ।
जितः क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज

tato vilokya tejasvī brāhmaṇo māmuvāca ha |
jitaḥ krodhastvayā kṛṣṇa prakṛtyaiva mahābhuja

न तेऽपराधमिह वै दृष्टवानस्मि सुव्रत ।
प्रीतोस्मि तव गोविन्द वृणु कामान्यथेप्सितान्

na te'parādhamiha vai dṛṣṭavānasmi suvrata |
prītosmi tava govinda vṛṇu kāmānyathepsitān

प्रसन्नस्य च मे तात पश्य व्युष्टिं यथाविधाम्

prasannasya ca me tāta paśya vyuṣṭiṃ yathāvidhām

यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति ।
यथैवान्ने तथा तेषां त्वयि भावो भविष्यति

yāvadeva manuṣyāṇāmanne bhāvo bhaviṣyati |
yathaivānne tathā teṣāṃ tvayi bhāvo bhaviṣyati

यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति ।
त्रिषु लोकेषु तावच्च वैशिष्ट्यं प्रतिपत्स्यसे ।
सुप्रियः सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन

yāvacca puṇyā lokeṣu tvayi kīrtirbhaviṣyati |
triṣu lokeṣu tāvacca vaiśiṣṭyaṃ pratipatsyase |
supriyaḥ sarvalokasya bhaviṣyasi janārdana

यत्ते भिन्नं च दग्धं च यच्च किञ्चिद्विनाशितम् ।
सर्वं तथैव द्रष्टासि विशिष्टं जनार्दन

yatte bhinnaṃ ca dagdhaṃ ca yacca kiñcidvināśitam |
sarvaṃ tathaiva draṣṭāsi viśiṣṭaṃ janārdana

यावदेतत्प्रलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन ।
अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छसि चाच्युत

yāvadetatpraliptaṃ te gātreṣu madhusūdana |
ato mṛtyubhayaṃ nāsti yāvadicchasi cācyuta

न तु पादतले लिप्ते तस्मात्ते मृत्युरत्र वै ।
नैतन्मे प्रियमित्येवं स मां प्रीतोऽब्रवीत्तदा

na tu pādatale lipte tasmātte mṛtyuratra vai |
naitanme priyamityevaṃ sa māṃ prīto'bravīttadā

इत्युक्तोऽहं शरीरं स्वं ददर्श श्रीसमायुतम् ।

ityukto'haṃ śarīraṃ svaṃ dadarśa śrīsamāyutam |

रुक्मिणीं चाब्रवीत्प्रीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः ।
कीर्तिं चानुत्तमां लोके समवाप्स्यसि शोभने

rukmiṇīṃ cābravītprītaḥ sarvastrīṇāṃ varaṃ yaśaḥ |
kīrtiṃ cānuttamāṃ loke samavāpsyasi śobhane

न त्वां जरा वा रोगो वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि ।
स्प्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णमाराधयिष्यसि

na tvāṃ jarā vā rogo vā vaivarṇyaṃ cāpi bhāmini |
sprakṣyanti puṇyagandhā ca kṛṣṇamārādhayiṣyasi

षोडशानां सहस्राणां बधूनां केशवस्य ह ।
वरिष्ठा च सलोक्या च केशवस्य भविष्यसि

ṣoḍaśānāṃ sahasrāṇāṃ badhūnāṃ keśavasya ha |
variṣṭhā ca salokyā ca keśavasya bhaviṣyasi

तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत् ।
प्रस्थितः सुमहातेजा दुर्वासाऽग्निरिव ज्वलन्

tava mātaramityuktvā tato māṃ punarabravīt |
prasthitaḥ sumahātejā durvāsā'gniriva jvalan

एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव ।
इत्युक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत

eṣaiva te buddhirastu brāhmaṇānprati keśava |
ityuktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata

तस्मिन्नन्तर्हिते चाहमुपांशु व्रतमाचरम् ।
यत्किञ्चिद्ब्राह्मणो ब्रूयात्सर्वं कुर्यामिति प्रभो

tasminnantarhite cāhamupāṃśu vratamācaram |
yatkiñcidbrāhmaṇo brūyātsarvaṃ kuryāmiti prabho

एतद्व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक ।
ततः परमहृष्टात्मा प्राविशं गृहमेव च

etadvratamahaṃ kṛtvā mātrā te saha putraka |
tataḥ paramahṛṣṭātmā prāviśaṃ gṛhameva ca

प्रविष्टमात्रश्च गृहे सर्वं पश्यामि तन्नवम् ।
यद्भिन्नं यच्च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक

praviṣṭamātraśca gṛhe sarvaṃ paśyāmi tannavam |
yadbhinnaṃ yacca vai dagdhaṃ tena vipreṇa putraka

ततोऽहं विस्मयं प्राप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम् ।
अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय सदा द्विजान्

tato'haṃ vismayaṃ prāptaḥ sarvaṃ dṛṣṭvā navaṃ dṛḍham |
apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya sadā dvijān

इत्यहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतो भरतर्षभ ।
माहात्म्यं द्विजमुख्यस्य सर्वमाख्यातवांस्तदा

ityahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchato bharatarṣabha |
māhātmyaṃ dvijamukhyasya sarvamākhyātavāṃstadā

तथा त्वमपि कौन्तेय ब्राह्मणान्सततं प्रभो ।
पूजयस्व महाभागान्वाग्भिर्दानैश्च नित्यदा

tathā tvamapi kaunteya brāhmaṇānsatataṃ prabho |
pūjayasva mahābhāgānvāgbhirdānaiśca nityadā

एवं व्युष्टिमहं प्राप्तो ब्राह्मणस्य प्रसादजाम् ।
यच्च मामाह भीष्मोऽयं तत्सत्यं भरतर्षभ

evaṃ vyuṣṭimahaṃ prāpto brāhmaṇasya prasādajām |
yacca māmāha bhīṣmo'yaṃ tatsatyaṃ bharatarṣabha