अध्याय 263: भीष्म श्रीकृष्ण को सबका मूल बताते हैं

ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान् ।
कं तु धर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि जनाधिप

brāhmaṇānarcase rājansatataṃ saṃśitavratān |
kaṃ tu dharmodayaṃ dṛṣṭvā tānarcasi janādhipa

कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत ।
तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे

kāṃ vā brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata |
tānarcasi mahābāho sarvametadvadasva me

एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः ।
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्ट्वा व्युष्टिं महाव्रत

eṣa te keśavaḥ sarvamākhyāsyati mahāmatiḥ |
vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ dṛṣṭvā vyuṣṭiṃ mahāvrata

बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च
ज्ञानं तथा नविशुद्धं ममाद्य ।
देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे
न चातितूर्णं सविताऽद्य याति

balaṃ śrotre vāṅmanaścakṣuṣī ca
jñānaṃ tathā naviśuddhaṃ mamādya |
dehanyāso nāticirānmato me
na cātitūrṇaṃ savitā'dya yāti

उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो
राजन्विप्राणां क्षत्रियाणां विशां च ।
येये शूद्राणां धर्ममुपासते ते
तानेव कृष्णदुपशिक्षस्व पार्थः

uktā dharmā ye purāṇe mahānto
rājanviprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca |
yeye śūdrāṇāṃ dharmamupāsate te
tāneva kṛṣṇadupaśikṣasva pārthaḥ

अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं
योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम् ।
अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र
सोयं धर्मं वक्ष्यति सर्वमेतत्

ahaṃ hyenaṃ vedmi tattvena kṛṣṇaṃ
yo'yaṃ hi yaccāsya balaṃ purāṇam |
ameyātmā keśavaḥ kauravendra
soyaṃ dharmaṃ vakṣyati sarvametat

कृष्णः पृथ्वीमसृजत्स्वं दिवं च
कृष्णस्यि देहान्मेदिनी सम्बभूव ।
वराहोऽयं भीमबलः पुराणः
स पर्वतान्व्यसृजद्वै दिशश्च

kṛṣṇaḥ pṛthvīmasṛjatsvaṃ divaṃ ca
kṛṣṇasyi dehānmedinī sambabhūva |
varāho'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ
sa parvatānvyasṛjadvai diśaśca

अस्माद्वायुश्चान्तरिक्षं दिवं च
दिशश्चतस्रो विदिशश्चतस्रः ।
सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता
स निर्ममे विश्वमिदं पुराणः

asmādvāyuścāntarikṣaṃ divaṃ ca
diśaścatasro vidiśaścatasraḥ |
sṛṣṭistathaiveyamanuprasūtā
sa nirmame viśvamidaṃ purāṇaḥ

अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूतं
यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः ।
येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं
यत्र तिष्ठन्त्यर्णवास्तच्छयानाः

asya nābhyāṃ puṣkaraṃ samprasūtaṃ
yatrotpannaḥ svayamevāmitaujāḥ |
yenācchinnaṃ tattamaḥ pārtha ghoraṃ
yatra tiṣṭhantyarṇavāstacchayānāḥ

कृते युगे धर्म आसीत्समग्र-
स्त्रेताकाले यज्ञमनुप्रपन्नः ।
बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः
कलौ त्वधर्मः क्षितिमेवाजगाम

kṛte yuge dharma āsītsamagra-
stretākāle yajñamanuprapannaḥ |
balaṃ tvāsīddvāpare pārtha kṛṣṇaḥ
kalau tvadharmaḥ kṣitimevājagāma

स एव पूर्वं निजघान दैत्या-
न्स एव देवश्च बभूव सम्राट् ।
स भूतानां भावनो भूतभव्यः
स विश्वस्यास्य जगतश्चाभिगोप्ताः

sa eva pūrvaṃ nijaghāna daityā-
nsa eva devaśca babhūva samrāṭ |
sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ
sa viśvasyāsya jagataścābhigoptāḥ

यदा धर्मो ग्लाति वंशे सुराणां
तदा कृष्णो जायते मानुषेषु ।
धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा
परांश्च लोकानपराश्च पाति

yadā dharmo glāti vaṃśe surāṇāṃ
tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu |
dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā
parāṃśca lokānaparāśca pāti

त्याज्यांस्त्यक्त्वा चासुराणां वधेन
कार्याकार्ये कारणं चैव पाति ।
कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो
राहुं सोमं विद्धि च शक्रमेनम्

tyājyāṃstyaktvā cāsurāṇāṃ vadhena
kāryākārye kāraṇaṃ caiva pāti |
kṛtaṃ kariṣyatkriyate ca devo
rāhuṃ somaṃ viddhi ca śakramenam

स विश्वकर्मा स हि विश्वरूपः
स विश्वबुग्विश्वसृग्विश्वजिच्च ।
स शूलभृच्छोणितभृत्कराल-
स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति

sa viśvakarmā sa hi viśvarūpaḥ
sa viśvabugviśvasṛgviśvajicca |
sa śūlabhṛcchoṇitabhṛtkarāla-
staṃ karmabhirviditaṃ vai stuvanti

तं गन्धर्वाणामप्सरसां च नित्य-
मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि ।
तं राक्षसाश्च परिसंवदन्ति
राजन्यानां स विजिगीषुरेकः

taṃ gandharvāṇāmapsarasāṃ ca nitya-
mupatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni |
taṃ rākṣasāśca parisaṃvadanti
rājanyānāṃ sa vijigīṣurekaḥ

तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति
रथन्तरे सामगाश्च स्तुवन्ति ।
तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति
तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति

tamadhvare śaṃsitāraḥ stuvanti
rathantare sāmagāśca stuvanti |
taṃ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti
tasmai haviradhvaryavaḥ kalpayanti

स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो
महीसत्रं भारताग्रे ददर्श ।
स चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा
विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च

sa paurāṇīṃ brahmaguhāṃ praviṣṭo
mahīsatraṃ bhāratāgre dadarśa |
sa caiva gāmuddadhārāgryakarmā
vikṣobhya daityānuragāndānavāṃśca

तं घोषार्थे गीर्भिरिन्द्राः स्तुवन्ति
स चापीशो भारतैकः पशूनाम् ।
तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति
तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति

taṃ ghoṣārthe gīrbhirindrāḥ stuvanti
sa cāpīśo bhārataikaḥ paśūnām |
tasya bhakṣānvividhānvedayanti
tamevājau vāhanaṃ vedayanti

तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च
सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य ।
स कुम्भे रेतः ससृजे सुराणां
यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्

tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca
sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya |
sa kumbhe retaḥ sasṛje surāṇāṃ
yatrotpannamṛṣimāhurvasiṣṭham

स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी
स रश्मिवान्सविता चादिदेवः ।
तेनासुरा विजिताः सर्व एव
तद्विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि

sa mātariśvā vibhuraśvavājī
sa raśmivānsavitā cādidevaḥ |
tenāsurā vijitāḥ sarva eva
tadvikrāntairvijitānīha trīṇi

स देवानां मानुषाणां पितॄणां
तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम् ।
स एव कालं विभजन्नुदेति
तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे

sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ
tamevāhuryajñavidāṃ vitānam |
sa eva kālaṃ vibhajannudeti
tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve

तस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति
गभस्तयो मेदिनीं भासयन्तः ।
तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति
तस्यादित्यो गामुपयुज्य भाति

tasyaivordhvaṃ tiryagadhaścaranti
gabhastayo medinīṃ bhāsayantaḥ |
taṃ brāhmaṇā vedavido juṣanti
tasyādityo gāmupayujya bhāti

स मासिमास्यध्वरकृद्विधत्ते
तमध्वरे वेदविदः पठन्ति ।
स एवोक्तश्चक्रमिदं त्रिनाभि
सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा

sa māsimāsyadhvarakṛdvidhatte
tamadhvare vedavidaḥ paṭhanti |
sa evoktaścakramidaṃ trinābhi
saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā

कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि

kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāramehi

स एकदा कक्षगतो महात्मा
तुष्टो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः ।
स राक्षसानुरगांश्चावजित्य
सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति

sa ekadā kakṣagato mahātmā
tuṣṭo vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ |
sa rākṣasānuragāṃścāvajitya
sarvatragaḥ sarvamagnau juhoti

स एव पार्थाय श्वेतमश्वं प्रायच्छ-
त्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार ।
सबन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र-
स्त्रिवृच्छिराश्चतुरश्वस्त्रिनाभिः

sa eva pārthāya śvetamaśvaṃ prāyaccha-
tsa evāśvānatha sarvāṃścakāra |
sabandhurastasya rathastricakra-
strivṛcchirāścaturaśvastrinābhiḥ

स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः
स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम् ।
सोऽरण्यानि व्यसृजत्पर्वतांश्च
हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः

sa vihāyo vyadadhātpañcanābhiḥ
sa nirmame gāṃ divamantarikṣam |
so'raṇyāni vyasṛjatparvatāṃśca
hṛṣīkeśo'mitadīptāgnitejāḥ

अलङ्घयद्वै सरितो जिघांस-
ञ्शक्रं वज्रं प्रहरन्तं निरास ।
स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे
विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः

alaṅghayadvai sarito jighāṃsa-
ñśakraṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa |
sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare
vipraireko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ

दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो
गृहे राजन्वासयितुं महौजाः ।
तमेवाहुर्ऋषिमेकं पुराणं
स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान्

durvāsā vai tena nānyena śakyo
gṛhe rājanvāsayituṃ mahaujāḥ |
tamevāhurṛṣimekaṃ purāṇaṃ
sa viśvakṛdvidadhātyātmabhāvān

वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो
विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान् ।
कामे वेदे लौकिके यत्फलं च
विष्वक्सेनः सर्वमेतत्प्रतीहि

vedāṃśca yo vedayate'dhidevo
vidhīṃśca yaścāśrayate purāṇān |
kāme vede laukike yatphalaṃ ca
viṣvaksenaḥ sarvametatpratīhi

ज्योतींषि शुक्लानि हि सर्वलोके
त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च ।
त्रयोऽग्रयो व्याहृतयश्च तिस्रः
सर्वे देवा देवकीपुत्र एव

jyotīṃṣi śuklāni hi sarvaloke
trayo lokā lokapālāstrayaśca |
trayo'grayo vyāhṛtayaśca tisraḥ
sarve devā devakīputra eva

स क्त्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः
सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः ।
मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च
विष्वक्सेनः सर्वमेतत्प्रतीहि

sa ktsaraḥ sa ṛtuḥ so'rdhamāsaḥ
so'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ |
mātrā muhūrtāśca lavāḥ kṣaṇāśca
viṣvaksenaḥ sarvametatpratīhi

चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः
सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम् ।
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः
सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम् ।

candrādityau grahanakṣatratārāḥ
sarvāṇi darśānyatha paurṇamāsam |
candrādityau grahanakṣatratārāḥ
sarvāṇi darśānyatha paurṇamāsam |

सर्व कृष्णादृषयश्चैव सप्त

sarva kṛṣṇādṛṣayaścaiva sapta

वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व-
मग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः ।
आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं
ब्रह्म भूत्वा सृजते विश्वसङ्घान्

vāyurbhūtvā vikṣipate ca viśva-
magnirbhūtvā dahate viśvarūpaḥ |
āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ
brahma bhūtvā sṛjate viśvasaṅghān

वेद्यं च यद्वेदयते च वेद्यं
विधिश्च यश्च श्रयते विधेयम् ।
धर्मे च वेदे च बले च सर्वं
चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि

vedyaṃ ca yadvedayate ca vedyaṃ
vidhiśca yaśca śrayate vidheyam |
dharme ca vede ca bale ca sarvaṃ
carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi

ज्योतिर्भूतः परमोसौ पुरस्ता-
त्प्रकाशते यत्प्रभया विश्वरूपः ।
अपः सृष्ट्वा सर्वभूतात्मयोनिः
पुराऽकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम्

jyotirbhūtaḥ paramosau purastā-
tprakāśate yatprabhayā viśvarūpaḥ |
apaḥ sṛṣṭvā sarvabhūtātmayoniḥ
purā'karotsarvamevātha viśvam

ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि
मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं च ।
सर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गं च
विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि

ṛtūnutpātānvividhānyadbhutāni
meghānvidyutsarvamairāvataṃ ca |
sarvaṃ kṛṣṇātsthāvaraṃ jaṅgaṃ ca
viśvātmānaṃ viṣṇumenaṃ pratīhi

विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं
सङ्कर्षणं जीवभूतं वदन्ति ।
ततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थ-
माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा

viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ
saṅkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti |
tataḥ pradyumnamaniruddhaṃ caturtha-
mājñāpayatyātmayonirmahātmā

स पञ्चधा पञ्चगुणोपपन्नं
सञ्चोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुः ।
ततश्चकारावनिमारुतौ च
खं ज्योतिरम्भश्चि तथैव पार्थ

sa pañcadhā pañcaguṇopapannaṃ
sañcodayanviśvamidaṃ sisṛkṣuḥ |
tataścakārāvanimārutau ca
khaṃ jyotirambhaści tathaiva pārtha

स स्थावरं जङ्गमं चैवमेत-
च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा ।
ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां
द्यावापृथिव्यग्निरथाम्बुवायू

sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivameta-
ccaturvidhaṃ lokamimaṃ ca kṛtvā |
tato bhūmiṃ vyadadhātpañcabījāṃ
dyāvāpṛthivyagnirathāmbuvāyū

न्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः

nsarvānsadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ

शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च
विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि ।
यद्वर्तते यच्च भविष्यतीह
सर्वं ह्येतत्केशवं त्वं प्रतीहि

śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca
viṣvaksenātsarvametatpratīhi |
yadvartate yacca bhaviṣyatīha
sarvaṃ hyetatkeśavaṃ tvaṃ pratīhi

मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले
साक्षात्कृष्णः केशवो देहभाजाम् ।
भूतं च यच्चेह न विद्म किञ्चि-
द्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि

mṛtyuścaiva prāṇināmantakāle
sākṣātkṛṣṇaḥ keśavo dehabhājām |
bhūtaṃ ca yacceha na vidma kiñci-
dviṣvaksenātsarvametatpratīhi

यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम् ।
तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतः परम्

yatpraśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yacca śubhāśubham |
tatsarvaṃ keśavo'cintyo viparītamataḥ param

एतादृशः केशवोऽतश्च भूयो
नारायणः परमश्चाव्ययश्च ।
मध्याद्यन्तस्य जगतस्तस्तुषश्च
बुभूषतां प्रभवश्चाव्ययश्च

etādṛśaḥ keśavo'taśca bhūyo
nārāyaṇaḥ paramaścāvyayaśca |
madhyādyantasya jagatastastuṣaśca
bubhūṣatāṃ prabhavaścāvyayaśca