अनुशासन पर्व

अध्याय 25: कश्यप गरुड़ को बल पाने का उपाय बताते हैं

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः ॥

15 श्लोक · 25 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

कश्यप गरुड़ को बल पाने का उपाय बताते हैं

गरुड़ यह काम स्वीकार करके पिता कश्यप के पास जाते हैं। वे बताते हैं कि विनता कद्रू की दासी हैं और अमृत लाने पर ही छूटेंगी, जिसका उन्होंने वचन दे दिया है। कश्यप चेतावनी देते हैं कि अमृत देवताओं को भी दुर्लभ है। वह जल से और फिर धधकती अग्नि से घिरा है, किंकर नाम के असंख्य राक्षस शक्ति, शूल और शिलाओं से उसकी रक्षा करते हैं, और इन्द्र की आज्ञा से वह लोहे के जाल से ढका है। गरुड़ कहते हैं कि पिता स्नेह से ऐसा कह रहे हैं; वे बलवान हैं और उपाय जानते हैं। प्रसन्न कश्यप कहते हैं कि एक क्रूर हाथी और कछुए को खा लो, तब बल अपार होगा और अमृत निश्चय ही ले आओगे।

भीष्म उवाच

25.1

तथेत्युक्त्वा तु विहगः प्रतिज्ञाय महाद्युतिः ।
अमृताहरणे वाचं ततः पितरमब्रवीत्

tathetyuktvā tu vihagaḥ pratijñāya mahādyutiḥ |
amṛtāharaṇe vācaṃ tataḥ pitaramabravīt

25.2

कामं वै सूनृता वाचो विसृज्य च मुहुर्मुहुः ।
यच्चाप्यनुज्ञां मातुर्वै न च सा ह्यनुमन्यते

kāmaṃ vai sūnṛtā vāco visṛjya ca muhurmuhuḥ |
yaccāpyanujñāṃ māturvai na ca sā hyanumanyate

25.3

सा मा बहुविधा वाचो वज्रकल्पा विसृज्य वै ।
भगवन्विनता दासी मम माता महाद्युते

sā mā bahuvidhā vāco vajrakalpā visṛjya vai |
bhagavanvinatā dāsī mama mātā mahādyute

25.4

कद्रूः प्रेषयते चैव दासीयमिति चाब्रवीत् ।
आहरामृतमित्येव मोक्ष्यते विनता ततः

kadrūḥ preṣayate caiva dāsīyamiti cābravīt |
āharāmṛtamityeva mokṣyate vinatā tataḥ

25.5

सोहं मातृविमोक्षार्थमाहरिष्य इति ब्रुवन् ।
अमृतं प्रार्थितस्तूर्णमाहर्तुं प्रतिनन्द्य वै

sohaṃ mātṛvimokṣārthamāhariṣya iti bruvan |
amṛtaṃ prārthitastūrṇamāhartuṃ pratinandya vai

पितोवाच

25.6

अमृतं तात दुष्प्रापं देवैरपि कुतस्त्वया ।
रक्ष्यते हि भृशं पुत्र रक्षिभिस्तन्निबोध मे

amṛtaṃ tāta duṣprāpaṃ devairapi kutastvayā |
rakṣyate hi bhṛśaṃ putra rakṣibhistannibodha me

25.7

गुप्तमद्भिर्भृशं साधु सर्वतः परिवारितम् ।
अनन्तरमथो गुप्तं ज्वलता जातवेदसा

guptamadbhirbhṛśaṃ sādhu sarvataḥ parivāritam |
anantaramatho guptaṃ jvalatā jātavedasā

25.8

ततः शतसहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च ।
रक्षन्त्यमृतमत्यन्तं किङ्करा नाम राक्षसाः

tataḥ śatasahasrāṇi ayutānyarbudāni ca |
rakṣantyamṛtamatyantaṃ kiṅkarā nāma rākṣasāḥ

25.9

तेषां शक्त्यृष्टिशूलांश्च शतघ्न्यः पट्टसास्तथा ।
आयुधा रक्षिणां तात वज्रकल्पाः शिलास्तथा

teṣāṃ śaktyṛṣṭiśūlāṃśca śataghnyaḥ paṭṭasāstathā |
āyudhā rakṣiṇāṃ tāta vajrakalpāḥ śilāstathā

25.10

ततो जालेन महता अवनद्धं समन्ततः ।
अयस्मयेन वै तात वृत्रहन्तुः स्म शासनात्

tato jālena mahatā avanaddhaṃ samantataḥ |
ayasmayena vai tāta vṛtrahantuḥ sma śāsanāt

25.11

तत्त्वमेवंविधं तात कथं प्रार्थयसेऽमृतम् ।
सुरक्षितं वज्रभृतां वैनतेय विहङ्गम ।
इन्द्रेण देवैर्नागैश्च खड्गैर्गिरिजलादिभिः

tattvamevaṃvidhaṃ tāta kathaṃ prārthayase'mṛtam |
surakṣitaṃ vajrabhṛtāṃ vainateya vihaṅgama |
indreṇa devairnāgaiśca khaḍgairgirijalādibhiḥ

गरुड उवाच

25.12

पुत्रगृद्ध्या ब्रवीष्येतच्छृणु तात विनिश्चयम् ।
बलवानुपायवानस्मि भूयः किं करवाणि ते

putragṛddhyā bravīṣyetacchṛṇu tāta viniścayam |
balavānupāyavānasmi bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te

25.13

तमब्रवीत्पिता हृष्टः प्रहसन्वै पुनः पुनः ।
यदि तौ भक्षयेस्तात क्रूरौ कच्छपवारणौ

tamabravītpitā hṛṣṭaḥ prahasanvai punaḥ punaḥ |
yadi tau bhakṣayestāta krūrau kacchapavāraṇau

25.14

तथा बलममेयं ते भविता तन्न संशयः ।
अमृतस्यैव चाहर्ता भविष्यसि न संशयः

tathā balamameyaṃ te bhavitā tanna saṃśayaḥ |
amṛtasyaiva cāhartā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

25.15

क्व तौ क्रूरौ महाभाग वर्तेते हस्तिकच्छपौ ।
भक्षयिष्याम्यहं तात बलस्याप्यायनं प्रति

kva tau krūrau mahābhāga vartete hastikacchapau |
bhakṣayiṣyāmyahaṃ tāta balasyāpyāyanaṃ prati

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)