अध्याय 257: कार्तवीर्य अर्जुन का दर्प और वायु की चेतावनी

कां तु ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा जनाधिप ।
कं वा धर्मोदयं मत्वा तानर्चसि महामते

kāṃ tu brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa |
kaṃ vā dharmodayaṃ matvā tānarcasi mahāmate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पवनस्य च संवादमर्जुनस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pavanasya ca saṃvādamarjunasya ca bhārata

सहस्रभुजभृच्छ्रीमान्कार्तवीर्योऽभवत्प्रभुः ।
अस्य लोकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः

sahasrabhujabhṛcchrīmānkārtavīryo'bhavatprabhuḥ |
asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ

स तु रत्नाकरवतीं सप्तद्वीपां ससागराम् ।
शशास पृथिवीं सर्वां हैहयः सत्यविक्रमः

sa tu ratnākaravatīṃ saptadvīpāṃ sasāgarām |
śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ haihayaḥ satyavikramaḥ

स्ववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कर्मणे ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य विनयं श्रुतमेव च

svavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya karmaṇe |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śrutameva ca

आराधयामास च तं कृतवीर्यात्मजो मुनिम् ।
न्यमन्त्रयत संतुष्टो द्विजश्चैनं वरैस्त्रिभिः

ārādhayāmāsa ca taṃ kṛtavīryātmajo munim |
nyamantrayata saṃtuṣṭo dvijaścainaṃ varaistribhiḥ

स वरैश्छन्दितस्तेन नृपो वचनमब्रवीत् ।
सहस्रबाहुता मेऽस्तु यूपमध्ये ग्रहो यथा

sa varaiśchanditastena nṛpo vacanamabravīt |
sahasrabāhutā me'stu yūpamadhye graho yathā

मम बाहुसहस्रं तु पश्यन्तां सैनिका रणे ।
विक्रमेणि महीं कृत्स्नां जयेयं संशितव्रत

mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe |
vikrameṇi mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ saṃśitavrata

तां च धर्मेण सम्प्राप्य पालयेयमतन्द्रितः ।
चतुर्थं तु वरं याचे त्वामहं द्विजसत्तम

tāṃ ca dharmeṇa samprāpya pālayeyamatandritaḥ |
caturthaṃ tu varaṃ yāce tvāmahaṃ dvijasattama

तं ममानुग्रहकृते दातुमर्हस्यनिन्दित ।
अनुशाशन्तु मां सन्तो मिथ्यावृत्तं त्वदाश्रयम्

taṃ mamānugrahakṛte dātumarhasyanindita |
anuśāśantu māṃ santo mithyāvṛttaṃ tvadāśrayam

इत्युक्तः स द्विजः प्राह तथास्त्विति नराधिपम् ।
एवं समभवंस्तस्य वरास्ते दीप्ततेजसः

ityuktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstviti narādhipam |
evaṃ samabhavaṃstasya varāste dīptatejasaḥ

गतः स रथमास्थाय ज्वलनार्कसमद्युतिम् ।
अब्रवीद्वीर्यसंमोहात्को वाऽस्ति सदृशो मम

gataḥ sa rathamāsthāya jvalanārkasamadyutim |
abravīdvīryasaṃmohātko vā'sti sadṛśo mama

धैर्यैर्वीर्यैर्यशःशौर्यौर्विक्रमेणौजसाऽपि वा ।
तद्वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वागुवाचाशरीरिणी

dhairyairvīryairyaśaḥśauryaurvikrameṇaujasā'pi vā |
tadvākyānte cāntarikṣe vāguvācāśarīriṇī

न त्वं मूढ विजानीषे ब्राह्मणं क्षत्रियाद्वरम् ।
सहितो ब्राह्मणेनेह क्षत्रियः शास्ति वै प्रजाः

na tvaṃ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṃ kṣatriyādvaram |
sahito brāhmaṇeneha kṣatriyaḥ śāsti vai prajāḥ

कुर्यां भूतानि तुष्टोऽहं क्रुद्धो नाशं तथा नये ।
कर्म्णा मनसा वाचा न मत्तोस्ति वरो द्विजः

kuryāṃ bhūtāni tuṣṭo'haṃ kruddho nāśaṃ tathā naye |
karmṇā manasā vācā na mattosti varo dvijaḥ

पूर्वो ब्रह्मोत्तरो वादो द्वितीयः क्षत्रियोत्तरः ।
त्वयोक्तौ हेतुयुक्तौ तौ विशेषस्तत्र दृश्यते

pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ |
tvayoktau hetuyuktau tau viśeṣastatra dṛśyate

ब्राह्मणाः संश्रिताः क्षत्रं न क्षत्रं ब्राह्मणाश्रितम् ।
श्रिता ब्रह्मोपधा विप्राः खादन्ति क्षत्रियान्भुवि

brāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kṣatraṃ na kṣatraṃ brāhmaṇāśritam |
śritā brahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyānbhuvi

क्षत्रियेष्वाश्रितो धर्मः प्रजानां परिपालनम् ।
क्षत्राद्वृत्तिर्ब्राह्मणानां तैः कथं ब्राह्मणो वरः

kṣatriyeṣvāśrito dharmaḥ prajānāṃ paripālanam |
kṣatrādvṛttirbrāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ brāhmaṇo varaḥ

सर्वभूतप्रधानांस्तान्भैक्षवृत्तीनहं सदा ।
आत्मसम्भावितान्विप्रान्स्थापयाम्यात्मनो वशे

sarvabhūtapradhānāṃstānbhaikṣavṛttīnahaṃ sadā |
ātmasambhāvitānviprānsthāpayāmyātmano vaśe

कथितं त्वनयाऽसत्यं गायन्त्या कन्यया दिवि ।
विजेष्याम्यवशान्सर्वान्ब्राह्मणांश्चर्मवाससः

kathitaṃ tvanayā'satyaṃ gāyantyā kanyayā divi |
vijeṣyāmyavaśānsarvānbrāhmaṇāṃścarmavāsasaḥ

न च मां च्यावयेद्राष्ट्रात्त्रिषु लोकेषु कश्चन ।
देवो वा मानुषो वाऽपि तस्माज्ज्येष्ये द्विजानहम्

na ca māṃ cyāvayedrāṣṭrāttriṣu lokeṣu kaścana |
devo vā mānuṣo vā'pi tasmājjyeṣye dvijānaham

अद्य ब्रह्मोत्तरं लोकं करिष्ये क्षत्रियोत्तरम् ।
नहि मे संयुगे कश्चित्सोढुमुत्सहते बलम्

adya brahmottaraṃ lokaṃ kariṣye kṣatriyottaram |
nahi me saṃyuge kaścitsoḍhumutsahate balam

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा वित्रस्ताऽभून्निशाचरी ।
अथैनमन्तरिक्षस्थस्ततो वायुरभाषत

arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastā'bhūnniśācarī |
athainamantarikṣasthastato vāyurabhāṣata

त्यजैनं कलुषं भावं ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुरु ।
एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षोभो भविष्यति

tyajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ brāhmaṇebhyo namaskuru |
eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣobho bhaviṣyati

अथ च त्वां महीपाल शमयिष्यन्ति वै द्विजाः ।
निरसिष्यन्ति ते राष्ट्राद्धतोत्साहा महाबलाः

atha ca tvāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ |
nirasiṣyanti te rāṣṭrāddhatotsāhā mahābalāḥ

तं राजा कस्त्वमित्याह ततस्तं प्राह मारुतः ।
वायुर्वै देवदूतोस्मि हितं त्वां प्रब्रवीम्यहम्

taṃ rājā kastvamityāha tatastaṃ prāha mārutaḥ |
vāyurvai devadūtosmi hitaṃ tvāṃ prabravīmyaham

अहो त्वयाऽयं विप्रेषु भक्तिरागः प्रदर्शितः ।
यादृशं पृथिवीभूतं तादृशं ब्रूहि मे द्विजम्

aho tvayā'yaṃ vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ |
yādṛśaṃ pṛthivībhūtaṃ tādṛśaṃ brūhi me dvijam

वायोर्वा सदृशं किञ्चिद्ब्रूहि त्वं ब्राह्मणोत्तमम् ।
अपां वै सदृशं वह्नेः सूर्यस्य नभसोऽपि वा

vāyorvā sadṛśaṃ kiñcidbrūhi tvaṃ brāhmaṇottamam |
apāṃ vai sadṛśaṃ vahneḥ sūryasya nabhaso'pi vā