अध्याय 256: ब्राह्मण क्यों पूजनीय हैं

के पूज्याः के नमस्कार्या कथं वर्तेत केषु च ।
किमाचारः कीदृशेषु पितामह न रिष्यते

ke pūjyāḥ ke namaskāryā kathaṃ varteta keṣu ca |
kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate

ब्राह्मणानां परिभवः सादयेदपि देवताः ।
ब्राह्मणांस्तु नमस्कृत्य युधिष्ठिर न रिष्यते

brāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayedapi devatāḥ |
brāhmaṇāṃstu namaskṛtya yudhiṣṭhira na riṣyate

ते पूज्यास्ते नमस्कार्या वर्तेथास्तेषु पुत्रवत् ।
ते हि लोकानिमान्सर्वान्धारयन्ति मनीषिणः

te pūjyāste namaskāryā vartethāsteṣu putravat |
te hi lokānimānsarvāndhārayanti manīṣiṇaḥ

ब्राह्मणाः सर्वलोकानां महान्तो धर्मसेतवः ॥
धनत्यागाभिरामास्चि वाक्सङ्गमधुराश्च ये

brāhmaṇāḥ sarvalokānāṃ mahānto dharmasetavaḥ ||
dhanatyāgābhirāmāsci vāksaṅgamadhurāśca ye

रमणीयाश्च भूतानां नियमेन धृतव्रताः ।
प्रणेतारश्च कोशानां शास्त्राणां च यशस्विनः

ramaṇīyāśca bhūtānāṃ niyamena dhṛtavratāḥ |
praṇetāraśca kośānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ

तपो येषां धनं नित्यं वाक्चैव विपुलं बलम् ।
प्रसवाश्चैव धर्माणां धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः

tapo yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vākcaiva vipulaṃ balam |
prasavāścaiva dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ

धर्मकामाः स्थिता धर्मे सुकृतैर्धर्मसेवतः ।
यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः

dharmakāmāḥ sthitā dharme sukṛtairdharmasevataḥ |
yānsamāśritya tiṣṭhanti prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ

पन्थानः सर्वनेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः ।
पितृपैतामहीं गुर्वीमुद्वहन्ति धुरं सदा

panthānaḥ sarvanetāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ |
pitṛpaitāmahīṃ gurvīmudvahanti dhuraṃ sadā

धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद्धया इव ।
पितृदेवातिथिमुखा हव्यकव्याग्रभोजिनः

dhuri ye nāvasīdanti viṣame saddhayā iva |
pitṛdevātithimukhā havyakavyāgrabhojinaḥ

भोजनादेव लोकांस्त्रींस्त्रायन्ते महतो भयात् ।
दीपः सर्वस्य लोकस्य चक्षुश्चक्षुष्मतामपि

bhojanādeva lokāṃstrīṃstrāyante mahato bhayāt |
dīpaḥ sarvasya lokasya cakṣuścakṣuṣmatāmapi

सर्वशिल्पादिनिधयो निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः ।
गतिज्ञाः सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तकाः

sarvaśilpādinidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ |
gatijñāḥ sarvabhūtānāmadhyātmagaticintakāḥ

आदिमध्यावसानानां ज्ञातारश्छिन्नसंशयाः ।
परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम्

ādimadhyāvasānānāṃ jñātāraśchinnasaṃśayāḥ |
parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatim

विमुक्ता धूतपाप्मानो निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ।
मानार्हा मानिता नित्यं ज्ञानविद्भिर्महात्मभिः

vimuktā dhūtapāpmāno nirdvandvā niṣparigrahāḥ |
mānārhā mānitā nityaṃ jñānavidbhirmahātmabhiḥ

चन्दने मलपङ्के च भोजनेऽभोजने समाः ।
समं येषां दुकूलं च शाणक्षौमाजिनानि च

candane malapaṅke ca bhojane'bhojane samāḥ |
samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇakṣaumājināni ca

तिष्ठेयुरप्यभुञ्जाना बहूनि दिवसान्यपि ।
शोषयेयुश्च गात्राणि स्वाध्यायैः संयतेन्द्रियाः

tiṣṭheyurapyabhuñjānā bahūni divasānyapi |
śoṣayeyuśca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् ।
लोकानन्यान्सृजेयुस्ते लोकपालांश्च कोपिताः

adaivaṃ daivataṃ kuryurdaivataṃ cāpyadaivatam |
lokānanyānsṛjeyuste lokapālāṃśca kopitāḥ

अपेयः सागरो येषामपि सापान्महात्मनाम् ।
येषां कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति

apeyaḥ sāgaro yeṣāmapi sāpānmahātmanām |
yeṣāṃ kopāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati

देवानामपि ये देवाः कारणं कारणस्य च ।
प्रमामस्य प्रमाणं च तस्मान्नाभिभवेद्बुधः

devānāmapi ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca |
pramāmasya pramāṇaṃ ca tasmānnābhibhavedbudhaḥ

तेषां वृद्धाश्च बालाश्च सर्वे सन्मार्गदर्शिनः ।
तपोविद्याविशेषात्तु मानयन्ति परस्परम्

teṣāṃ vṛddhāśca bālāśca sarve sanmārgadarśinaḥ |
tapovidyāviśeṣāttu mānayanti parasparam

अविद्वान्ब्राह्मणो देवः पात्रं वै पावनं महत् ।
विद्वान्भूयस्तरो देवः पूर्णसागरसन्निभः

avidvānbrāhmaṇo devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahat |
vidvānbhūyastaro devaḥ pūrṇasāgarasannibhaḥ

अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ।
प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाऽग्निर्दैवतं महत्

avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇo daivataṃ mahat |
praṇītaścāpraṇītaśca yathā'gnirdaivataṃ mahat

श्मशाने ह्यपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति ।
हविर्यज्ञे च विधिवद्भूय एवाभिशोभते

śmaśāne hyapi tejasvī pāvako naiva duṣyati |
haviryajñe ca vidhivadbhūya evābhiśobhate

एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु ।
सर्वथा ब्राह्मणो मान्यो दैवतं विद्धि तत्परम्

evaṃ yadyapyaniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu |
sarvathā brāhmaṇo mānyo daivataṃ viddhi tatparam