अनुशासन पर्व

अध्याय 253: नारायण का ध्यान और विद्वानों की रक्षा

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिपञ्चशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥

11 श्लोक · 253 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

नारायण का ध्यान और विद्वानों की रक्षा

युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं कि करुणा से बताया गया वह उपाय क्या है जिससे पापी भी परम ज्ञान तक पहुँचें। भीष्म बताते हैं: नारायण का निरन्तर ध्यान, उनका पूजन, यजन और स्तुति, उनकी कथाओं का श्रवण, और विद्वानों की सेवा और रक्षा करते हुए उनके उपदेश का पालन। जप चार प्रकार का है, वैदिक, तान्त्रिक, पौराणिक और स्मार्त। ज्ञानियों के लिए कुछ असाध्य नहीं, इसलिए विद्वानों की रक्षा करनी चाहिए। वे सुव्रता की कथा कहते हैं, जो वन में अकेली और बन्धुहीन थी और जिसे यम ने सान्त्वना दी। पिछले जन्म में उसने चोरी के सन्देह में पीटे जा रहे एक विद्वान को छुड़ाया था, और उसी पुण्य से ब्राह्मणकुल में जन्मी। यम के उपदेश से उसने अष्टाक्षर मन्त्र का ध्यान और जप किया और पुण्यलोक पाया।

युधिष्ठिर उवाच

253.1

कृपया परया प्रोक्तः सर्वेषां पापकर्मणाम् ।
ज्ञानस्य च परस्येह तन्मे ब्रूहि पितामह

kṛpayā parayā proktaḥ sarveṣāṃ pāpakarmaṇām |
jñānasya ca parasyeha tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच

253.2

उपायोऽयं परप्राप्तौ परमः परिकीर्तितः ।
नारायणास्यानुध्यानमर्चनं यजनं स्तुतिः

upāyo'yaṃ paraprāptau paramaḥ parikīrtitaḥ |
nārāyaṇāsyānudhyānamarcanaṃ yajanaṃ stutiḥ

253.3

श्रवणं तत्कथानां च विद्वत्संरक्षणं तथा ।
विद्वच्छुश्रूषणप्रीतिरुपदेशानुपालनम् ।
स ध्यानेन जपेननाशु मुच्यते प्राकृतोपि वा

śravaṇaṃ tatkathānāṃ ca vidvatsaṃrakṣaṇaṃ tathā |
vidvacchuśrūṣaṇaprītirupadeśānupālanam |
sa dhyānena japenanāśu mucyate prākṛtopi vā

253.4

जपश्चतुर्विधः प्रोक्तो वैदिकस्तान्त्रिकोपि च ।
पौराणिकोथ विद्वद्भिः कथितः स्मार्त एव च

japaścaturvidhaḥ prokto vaidikastāntrikopi ca |
paurāṇikotha vidvadbhiḥ kathitaḥ smārta eva ca

253.5

विद्वच्छुश्रूषया ज्ञानं विद्वत्संरक्षणेन च ।
नासाध्यं ज्ञानिनां किञ्चित्तस्माद्रक्ष्यास्त्वया द्विजाः

vidvacchuśrūṣayā jñānaṃ vidvatsaṃrakṣaṇena ca |
nāsādhyaṃ jñānināṃ kiñcittasmādrakṣyāstvayā dvijāḥ

253.6

सुव्रता बन्धुहीनैका वने पूर्वं यमेन तु ।
आसीदाश्वासिता विद्वत्संरक्षणफलात्किल

suvratā bandhuhīnaikā vane pūrvaṃ yamena tu |
āsīdāśvāsitā vidvatsaṃrakṣaṇaphalātkila

253.7

विप्रस्य मरणे हेतुस्तत्पत्नी पितृशोकदा ।
वैश्या त्वमतिलाभोऽयं विप्रकन्येति साम्प्रतम् ।

viprasya maraṇe hetustatpatnī pitṛśokadā |
vaiśyā tvamatilābho'yaṃ viprakanyeti sāmpratam |

253.8

इत्युक्ताऽऽश्वासिताऽपृच्छत्केनैवं पापसंयुता ।
जाता विप्रकुले सम्यक् श्रेयश्चापि ब्रवीहि मे

ityuktā''śvāsitā'pṛcchatkenaivaṃ pāpasaṃyutā |
jātā viprakule samyak śreyaścāpi bravīhi me

यम उवाच

253.9

अन्यजन्मनि विद्वांसं प्रहारैरभिपीडितम् ।
चोरशङ्काविमोक्षेण मोक्षयित्वा सुजन्मिका

anyajanmani vidvāṃsaṃ prahārairabhipīḍitam |
coraśaṅkāvimokṣeṇa mokṣayitvā sujanmikā

253.10

इत्युक्ताऽष्टाक्षरध्यानजपादिश्रेयसंयुता ।
यमेनानुगृहीताऽभूत्पुण्यलोकनिवासिनी

ityuktā'ṣṭākṣaradhyānajapādiśreyasaṃyutā |
yamenānugṛhītā'bhūtpuṇyalokanivāsinī

253.11

तन्नित्यं विदुषां रक्षा तत्परोऽभूर्महीपते ।
तेषां संरक्षणात्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

tannityaṃ viduṣāṃ rakṣā tatparo'bhūrmahīpate |
teṣāṃ saṃrakṣaṇātsadyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)