अध्याय 252: भीष्म शिव-उमा संवाद का समापन करते हैं

अथ व्योम्नि महाञ्शब्दः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।
मेघैश्च गगनं नीलं संरुद्धमभवद्धनैः

atha vyomni mahāñśabdaḥ savidyutstanayitnumān |
meghaiśca gaganaṃ nīlaṃ saṃruddhamabhavaddhanaiḥ

प्रावृषीव च पर्जन्यो ववृषे निर्मलं पयः ।
तमश्वैवाभवद्धोरं दिशश्च न चकाशिरे

prāvṛṣīva ca parjanyo vavṛṣe nirmalaṃ payaḥ |
tamaśvaivābhavaddhoraṃ diśaśca na cakāśire

ततो देवगिरौ तस्मिन्रम्ये पुण्ये सनातने ।
न शर्वं भूतसङ्घं वा ददृशुर्मनयस्तदा

tato devagirau tasminramye puṇye sanātane |
na śarvaṃ bhūtasaṅghaṃ vā dadṛśurmanayastadā

व्यभ्रं च गगनं सद्यः क्षणेन समपद्यत ।
तीर्थयात्रां ततो विप्रा जग्मुश्चान्ये यथागतम्

vyabhraṃ ca gaganaṃ sadyaḥ kṣaṇena samapadyata |
tīrthayātrāṃ tato viprā jagmuścānye yathāgatam

तदद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा ते विस्मिताऽभवन् ।
शङ्करस्योमया सार्धं संवादं त्वत्कथाश्रयम्

tadadbhutamacintyaṃ ca dṛṣṭvā te vismitā'bhavan |
śaṅkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ tvatkathāśrayam

स भवान्पुरुषव्याघ्र ब्रह्मभूतः सनातनः ।
यदर्थमनुशिष्टा स्मो गिरिपृष्ठे महात्मना

sa bhavānpuruṣavyāghra brahmabhūtaḥ sanātanaḥ |
yadarthamanuśiṣṭā smo giripṛṣṭhe mahātmanā

द्वितीयं त्वद्भुतमिदं त्वत्तेजःकृतमद्य वै ।
दृष्ट्वा च विस्मिताः कृष्ण सा च नः स्मृतिरागता

dvitīyaṃ tvadbhutamidaṃ tvattejaḥkṛtamadya vai |
dṛṣṭvā ca vismitāḥ kṛṣṇa sā ca naḥ smṛtirāgatā

एतत्ते देवदेवस्य माहात्म्यं कथितं प्रभो ।
कपर्दिनो गिरीशस्य महाबाहो जनार्दन

etatte devadevasya māhātmyaṃ kathitaṃ prabho |
kapardino girīśasya mahābāho janārdana

इत्युक्ताः स तदा कृष्णस्तपोवननिवासिभिः ।
मानयामास तान्सर्वानृषीन्देवकिनन्दनः

ityuktāḥ sa tadā kṛṣṇastapovananivāsibhiḥ |
mānayāmāsa tānsarvānṛṣīndevakinandanaḥ

अथर्षयः सम्प्रहृष्टाः पुनस्ते कृष्ममब्रुवन् ।
पुनःपुनर्दर्शयास्मान्सदैव मधुसूदन

atharṣayaḥ samprahṛṣṭāḥ punaste kṛṣmamabruvan |
punaḥpunardarśayāsmānsadaiva madhusūdana

न हि नः सा रति स्वर्गे या च त्वद्दर्शने विभो ।
तदृतं च महाबाहो यदाह भगवान्भवः

na hi naḥ sā rati svarge yā ca tvaddarśane vibho |
tadṛtaṃ ca mahābāho yadāha bhagavānbhavaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यमरिकर्शन ।
त्वमेव ह्यर्ततत्त्वज्ञः पृष्टोऽस्मान्पृच्छसे यदा

etatte sarvamākhyātaṃ rahasyamarikarśana |
tvameva hyartatattvajñaḥ pṛṣṭo'smānpṛcchase yadā

तदस्माभिरिदं गुह्यं त्वत्प्रियार्थमुदाहृतम् ।
न च तेऽविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

tadasmābhiridaṃ guhyaṃ tvatpriyārthamudāhṛtam |
na ca te'viditaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate

जन्म चैव प्रसूतिश्च यच्चान्यत्कारणं विभो ।
वयं तु बहुचापल्यादशक्ता गुह्यधारणे

janma caiva prasūtiśca yaccānyatkāraṇaṃ vibho |
vayaṃ tu bahucāpalyādaśaktā guhyadhāraṇe

ततः स्थिते त्वयि विभो लघुत्वात्प्रलपामहे ।
न हि किञ्चित्तदाश्चर्यं यन्न वेत्ति भवानिह

tataḥ sthite tvayi vibho laghutvātpralapāmahe |
na hi kiñcittadāścaryaṃ yanna vetti bhavāniha

दिवि वा भुवि वा देव सर्वं हि विदितं तव ।
साधयाम वयं कृष्ण बुद्धिं पुष्टिमवाप्नुहि

divi vā bhuvi vā deva sarvaṃ hi viditaṃ tava |
sādhayāma vayaṃ kṛṣṇa buddhiṃ puṣṭimavāpnuhi

पुत्रस्ते सदृशस्तात विशिष्टो वा भविष्यति ।
महाप्रभावसंयुक्तो दीप्तिकीर्तिकरः प्रभुः

putraste sadṛśastāta viśiṣṭo vā bhaviṣyati |
mahāprabhāvasaṃyukto dīptikīrtikaraḥ prabhuḥ

ततः प्रणम्य देवेशं यादवं पुरुषोत्तमम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य प्रजग्मुस्ते महर्षयः

tataḥ praṇamya deveśaṃ yādavaṃ puruṣottamam |
pradakṣiṇamupāvṛtya prajagmuste maharṣayaḥ

सोयं नारायणः श्रीमन्दीप्त्या परमया युतः ।
व्रतं यथावत्तच्चीर्त्वा द्वारकां पुनरागमत्

soyaṃ nārāyaṇaḥ śrīmandīptyā paramayā yutaḥ |
vrataṃ yathāvattaccīrtvā dvārakāṃ punarāgamat

पूर्णे च दशमे मासि पुत्रोऽस्य परमाद्भुतः ।
रुक्मिण्यां सम्मतो जज्ञे शूरो वंशधरः प्रभो

pūrṇe ca daśame māsi putro'sya paramādbhutaḥ |
rukmiṇyāṃ sammato jajñe śūro vaṃśadharaḥ prabho

स कामः सर्वभूतानां सर्वभावगतो नृप ।
असुराणां सुराणां च चरत्यन्तर्गतः सदा

sa kāmaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhāvagato nṛpa |
asurāṇāṃ surāṇāṃ ca caratyantargataḥ sadā

सोयं पुरुषशार्दूलो मेघवर्णश्चतुर्भुजः ।
संश्रितः पाण्डवान्प्रेम्णा भवन्तश्चैनमाश्रिताः

soyaṃ puruṣaśārdūlo meghavarṇaścaturbhujaḥ |
saṃśritaḥ pāṇḍavānpremṇā bhavantaścainamāśritāḥ

कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिश्चैवक स्वर्गमार्गस्तथैव च ।
यत्रैष संस्थितस्तत्र देवो विष्णुस्त्रिविक्रमः

kīrtirlakṣmīrdhṛtiścaivaka svargamārgastathaiva ca |
yatraiṣa saṃsthitastatra devo viṣṇustrivikramaḥ

सेन्द्रा देवास्त्रयस्त्रिंशदेष नात्र विचारणा ।
आदिदेवो महादेवः सर्वभूतप्रतिश्रयः

sendrā devāstrayastriṃśadeṣa nātra vicāraṇā |
ādidevo mahādevaḥ sarvabhūtapratiśrayaḥ

अनादिनिधनोऽव्यक्तो महात्मा मधुसूदनः ।
अयं जातो महातेजाः सुराणामर्थसिद्धये

anādinidhano'vyakto mahātmā madhusūdanaḥ |
ayaṃ jāto mahātejāḥ surāṇāmarthasiddhaye

सुदुस्तरार्थतत्त्वस्य वक्ता कर्ता च माधवः ।
तव पार्थ जयः कृत्स्नस्तव कीर्तिस्तथाऽतुला

sudustarārthatattvasya vaktā kartā ca mādhavaḥ |
tava pārtha jayaḥ kṛtsnastava kīrtistathā'tulā

तवेयं पृथिवी देवी कृत्स्ना नारायणाश्रयात् ।
अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गतिः

taveyaṃ pṛthivī devī kṛtsnā nārāyaṇāśrayāt |
ayaṃ nāthastavācintyo yasya nārāyaṇo gatiḥ

स भवांस्त्वमुपाध्वर्यू रणाग्नौ हुतवान्नृपान् ।
कृष्णस्रुवेण महता युगान्ताग्निसमेन वै

sa bhavāṃstvamupādhvaryū raṇāgnau hutavānnṛpān |
kṛṣṇasruveṇa mahatā yugāntāgnisamena vai

दुर्योधनश्च शोच्योसौ सपुत्रभ्रातृबान्धवः ।
कृतवान्योऽबुधः क्रोधाद्धरिगाण्डीविविग्रहम्

duryodhanaśca śocyosau saputrabhrātṛbāndhavaḥ |
kṛtavānyo'budhaḥ krodhāddharigāṇḍīvivigraham

दैतेया दानवेन्द्राश्च महाकाया महाबलाः ।
चक्राग्नौ क्षयमापन्ना दावाग्नौ शलभा इव

daiteyā dānavendrāśca mahākāyā mahābalāḥ |
cakrāgnau kṣayamāpannā dāvāgnau śalabhā iva

प्रतियोद्धुं न शक्यो हि मानुषैरेव संयुगे ।
विहीनैः पुरुषव्याघ्र सत्त्वशक्तिबलादिभिः

pratiyoddhuṃ na śakyo hi mānuṣaireva saṃyuge |
vihīnaiḥ puruṣavyāghra sattvaśaktibalādibhiḥ

जयो योगी युगान्ताभः सव्यसाची रणाग्रगः ।
तेजसा हतवान्सर्वं सुयोधनवलं नृप

jayo yogī yugāntābhaḥ savyasācī raṇāgragaḥ |
tejasā hatavānsarvaṃ suyodhanavalaṃ nṛpa

यत्तु गोवृषभाङ्केन मुनिभ्यः समुदाहृतम् ।
पुराणं हिमवत्पृष्ठे तन्मे निगदतः शृणु

yattu govṛṣabhāṅkena munibhyaḥ samudāhṛtam |
purāṇaṃ himavatpṛṣṭhe tanme nigadataḥ śṛṇu

यावत्तस्य भवेत्पुष्टिस्तेजो जीप्तिः पराक्रमः ।
प्रभावः सन्नतिर्जन्म कृष्णे तत्त्रिगुणं विभो

yāvattasya bhavetpuṣṭistejo jīptiḥ parākramaḥ |
prabhāvaḥ sannatirjanma kṛṣṇe tattriguṇaṃ vibho

कः शक्नोत्यन्यथा कर्तुं तद्यदि स्यात्तथा शृणु ।
यत्रः कृष्णो हि भगवांस्तत्र पुष्टिरनुत्तमा

kaḥ śaknotyanyathā kartuṃ tadyadi syāttathā śṛṇu |
yatraḥ kṛṣṇo hi bhagavāṃstatra puṣṭiranuttamā

वयं त्विहाल्पमतयः परतन्त्राः सुविक्लबाः ।
ज्ञानपूर्वं प्रपन्नाः स्मो मृत्योः पन्थानमव्ययम्

vayaṃ tvihālpamatayaḥ paratantrāḥ suviklabāḥ |
jñānapūrvaṃ prapannāḥ smo mṛtyoḥ panthānamavyayam

भवांश्चाप्यार्जवपरः पूर्वं कृत्वा प्रतिश्रयम् ।
राजवृत्तं न लभते प्रतिज्ञापालने रतः

bhavāṃścāpyārjavaparaḥ pūrvaṃ kṛtvā pratiśrayam |
rājavṛttaṃ na labhate pratijñāpālane rataḥ

अत्येवात्मवधं लोके राजंस्त्वं बहु मन्यसे ।
न हि प्रतिज्ञा या दत्ता तां प्रहातुमरिंदम

atyevātmavadhaṃ loke rājaṃstvaṃ bahu manyase |
na hi pratijñā yā dattā tāṃ prahātumariṃdama

कालेनायं जनः सर्वो निहतो रणमूर्धनि ।
वयं च कालेन हताः कालो हि परमेश्वरः

kālenāyaṃ janaḥ sarvo nihato raṇamūrdhani |
vayaṃ ca kālena hatāḥ kālo hi parameśvaraḥ

न हि कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हसि ।
कालो लोहितरक्ताक्षः कृष्णो दण्डी सनातनः

na hi kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitumarhasi |
kālo lohitaraktākṣaḥ kṛṣṇo daṇḍī sanātanaḥ

तस्मात्कुन्तीसुत ज्ञातीन्नेह शोचितुमर्हसि ।
व्यपेतमन्युर्नित्यं त्वं भव कौरवनन्दन

tasmātkuntīsuta jñātīnneha śocitumarhasi |
vyapetamanyurnityaṃ tvaṃ bhava kauravanandana

माधवस्यास्य महात्म्यं श्रुतं यत्कथितं मया ।
तदेव तावत्पर्याप्तं सज्जनस्य निदर्शनम्

mādhavasyāsya mahātmyaṃ śrutaṃ yatkathitaṃ mayā |
tadeva tāvatparyāptaṃ sajjanasya nidarśanam

व्यासस्य वचनं श्रुत्वा नारदस्य च धीमतः ।
स्वयं चैव महाराज कृष्णस्यार्हतमस्य वै

vyāsasya vacanaṃ śrutvā nāradasya ca dhīmataḥ |
svayaṃ caiva mahārāja kṛṣṇasyārhatamasya vai

प्रभावश्चर्षिपूगस्य कथितः सुमहान्मया ।
महेश्वरस्य संवादं शैलपुत्र्याश्च भारत

prabhāvaścarṣipūgasya kathitaḥ sumahānmayā |
maheśvarasya saṃvādaṃ śailaputryāśca bhārata

धारयिष्यति यश्चैनं महापुरुषसम्भवम् ।
शृणुयात्कथयेद्वा यः स श्रेयो लभते परम्

dhārayiṣyati yaścainaṃ mahāpuruṣasambhavam |
śṛṇuyātkathayedvā yaḥ sa śreyo labhate param

भवितारश्च तस्याथ सर्वे कामा यथेप्सिताः ।
प्रेत्य स्वर्गं च लभते नरो नास्त्यत्र संशयः

bhavitāraśca tasyātha sarve kāmā yathepsitāḥ |
pretya svargaṃ ca labhate naro nāstyatra saṃśayaḥ

न्याय्यं श्रेयोभिकामेन प्रतिपत्तुं जनार्दनः ।
एष एवाक्षयो विप्रैः स्तुतो राजञ्जनार्दनः

nyāyyaṃ śreyobhikāmena pratipattuṃ janārdanaḥ |
eṣa evākṣayo vipraiḥ stuto rājañjanārdanaḥ

महेश्वरमुखोत्सृष्टा ये च धर्मगुणाः स्मृताः ।
ते त्वया मनसा धार्याः कुरुराज दिवानिशम्

maheśvaramukhotsṛṣṭā ye ca dharmaguṇāḥ smṛtāḥ |
te tvayā manasā dhāryāḥ kururāja divāniśam

एवं ते वर्तमानस्य सम्यग्दण्डधरस्य च ।
प्रजापालनदक्षस्य स्वर्गलोको भविष्यति

evaṃ te vartamānasya samyagdaṇḍadharasya ca |
prajāpālanadakṣasya svargaloko bhaviṣyati

धर्मोणापि सदा राजन्प्रजा रक्षितुमर्हसि ।
यस्तस्य विपुलो दण्डः सम्यग्धर्मः स कीर्त्यते

dharmoṇāpi sadā rājanprajā rakṣitumarhasi |
yastasya vipulo daṇḍaḥ samyagdharmaḥ sa kīrtyate

य एष कथितो राजन्मया सज्जनसन्निधौ ।
शङ्करस्योमया सार्धं संवादो धर्मसंहितः

ya eṣa kathito rājanmayā sajjanasannidhau |
śaṅkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādo dharmasaṃhitaḥ

श्रुत्वा वा श्रोतुकामो वाऽप्यर्चयेद्वृषभध्वजम् ।
विशुद्धेनेह भावेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः

śrutvā vā śrotukāmo vā'pyarcayedvṛṣabhadhvajam |
viśuddheneha bhāvena ya icchedbhūtimātmanaḥ

एष तस्यानवद्यस्य नारदस्य महात्मनः ।
संदेशो देवपूजार्थं तं तथा कुरु पाण्डव

eṣa tasyānavadyasya nāradasya mahātmanaḥ |
saṃdeśo devapūjārthaṃ taṃ tathā kuru pāṇḍava

एतदत्यद्भुतं वृत्तं पुण्ये हि भवति प्रभो ।
वासुदेवस्य कौन्तेय स्थाणोश्चैव स्वभावजम्

etadatyadbhutaṃ vṛttaṃ puṇye hi bhavati prabho |
vāsudevasya kaunteya sthāṇoścaiva svabhāvajam

दशवर्शसहस्राणि बदर्यामेष शाश्वतः ।
तपश्चचार विपुलं सह गाण्डीवधन्वना

daśavarśasahasrāṇi badaryāmeṣa śāśvataḥ |
tapaścacāra vipulaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā

त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ ।
विदितौ नारदादेतौ मम व्यासाच्च पार्थिव

triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau |
viditau nāradādetau mama vyāsācca pārthiva

बाल एव महाबाहुश्चकार कदनं महत् ।
कंसस्य पुण्डरीकाक्षो ज्ञातित्रामार्थकारणात्

bāla eva mahābāhuścakāra kadanaṃ mahat |
kaṃsasya puṇḍarīkākṣo jñātitrāmārthakāraṇāt

कर्मणामस्य कौन्तेय नान्तं सङ्ख्यातुमुत्सहे ।
शाश्वतस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिष्ठिर

karmaṇāmasya kaunteya nāntaṃ saṅkhyātumutsahe |
śāśvatasya purāṇasya puruṣasya yudhiṣṭhira

ध्रुवं श्रेयः परं तात भविष्यति तवोत्तमम् ।
यस्य ते पुरुषव्याघ्रः सखा चायं जनार्दनः

dhruvaṃ śreyaḥ paraṃ tāta bhaviṣyati tavottamam |
yasya te puruṣavyāghraḥ sakhā cāyaṃ janārdanaḥ

दुर्योधनं तु शोचामि प्रेत्य लोकेऽपि दुर्मतिम् ।
यत्कृते पृथिवी सर्वा विनष्टा सहयद्विपा

duryodhanaṃ tu śocāmi pretya loke'pi durmatim |
yatkṛte pṛthivī sarvā vinaṣṭā sahayadvipā

दुर्योधनापराधेन कर्णस्य शकुनेस्तथा ।
दुःशासनवतुर्थानां कुरवो निधनं गताः

duryodhanāparādhena karṇasya śakunestathā |
duḥśāsanavaturthānāṃ kuravo nidhanaṃ gatāḥ

एवं सम्भाषमाणे तु गाङ्गेये पुरुषर्षभे ।
तूष्णीं बभूव कौरव्यो मध्ये तेषां महात्मनाम्

evaṃ sambhāṣamāṇe tu gāṅgeye puruṣarṣabhe |
tūṣṇīṃ babhūva kauravyo madhye teṣāṃ mahātmanām

तच्छ्रुत्वा विस्मयं जग्मुर्धृतराष्ट्रादयो नृपाः ।
सम्पूज्य मनसा कृष्णं सर्वे प्राञ्जलयऽभवन्

tacchrutvā vismayaṃ jagmurdhṛtarāṣṭrādayo nṛpāḥ |
sampūjya manasā kṛṣṇaṃ sarve prāñjalaya'bhavan

ऋषयश्चापि ते सर्वे नारदप्रमुखास्तदा ।
प्रतिगृह्याभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं प्रतिपूज्य च

ṛṣayaścāpi te sarve nāradapramukhāstadā |
pratigṛhyābhyanandanta tadvākyaṃ pratipūjya ca

इत्येतदखिलं सर्वैः पाण्डवो भ्रातृभिः सह ।
श्रुतवान्सुमहाश्चर्यं पुण्यं भीष्मानुशासनम्

ityetadakhilaṃ sarvaiḥ pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha |
śrutavānsumahāścaryaṃ puṇyaṃ bhīṣmānuśāsanam

युधिष्ठिरस्तु गाङ्गेयं विश्रान्तं भूरिदक्षिणम् ।
पुनरेव महाबुद्धिः पर्यपृच्छन्महीपतिः

yudhiṣṭhirastu gāṅgeyaṃ viśrāntaṃ bhūridakṣiṇam |
punareva mahābuddhiḥ paryapṛcchanmahīpatiḥ