अध्याय 251: शिव ऋषियों को वासुदेव की महिमा बताते हैं

पिनाकिन्भगनेत्रघ्न सर्वलोकनमस्कृत ।
महात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छाम शङ्कर

pinākinbhaganetraghna sarvalokanamaskṛta |
mahātmyaṃ vāsudevasya śrotumicchāma śaṅkara

पितामहादपि वरः शाश्वतः पुरुषो हरिः ।
कृष्णो जाम्बूनदाभासो व्यभ्रे सूर्य इवोदितः

pitāmahādapi varaḥ śāśvataḥ puruṣo hariḥ |
kṛṣṇo jāmbūnadābhāso vyabhre sūrya ivoditaḥ

दशबाहुर्महातेजा देवतारिनिषूदनः ।
श्रीवत्साङ्को हृषीकेशः सर्वदैवतपूजितः

daśabāhurmahātejā devatāriniṣūdanaḥ |
śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ

ब्रह्मा तस्योदरभवस्तस्याहं च शिरोभवः ।
शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्च सुराऽसुराः

brahmā tasyodarabhavastasyāhaṃ ca śirobhavaḥ |
śiroruhebhyo jyotīṃṣi romabhyaśca surā'surāḥ

ऋषयो देहसम्भूतास्तस्य लोकाश्च शाश्वताः ।
पितामहगृहं साक्षात्सर्वदेवगृहं च सः

ṛṣayo dehasambhūtāstasya lokāśca śāśvatāḥ |
pitāmahagṛhaṃ sākṣātsarvadevagṛhaṃ ca saḥ

सोस्याः पृथिव्याः कृत्स्नायाः स्रष्टा त्रिभुवनेश्वरः ।
संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्य चरस्य च

sosyāḥ pṛthivyāḥ kṛtsnāyāḥ sraṣṭā tribhuvaneśvaraḥ |
saṃhartā caiva bhūtānāṃ sthāvarasya carasya ca

स हि देववरः साक्षाद्देवनाथः परन्तपः ।
सर्वज्ञः सर्वसंश्लिष्टः सर्वगः सर्वतोमुखः

sa hi devavaraḥ sākṣāddevanāthaḥ parantapaḥ |
sarvajñaḥ sarvasaṃśliṣṭaḥ sarvagaḥ sarvatomukhaḥ

परमात्मा हृषीकेशः सर्वव्यापी महेश्वरः ।
न तस्मात्परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किञ्चन

paramātmā hṛṣīkeśaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ |
na tasmātparamaṃ bhūtaṃ triṣu lokeṣu kiñcana

सनातनो वै मधुहा गोविन्द इति विश्रुतः ।
स सर्वान्पार्तिवान्सङ्ख्ये घातयिष्यति मानदः

sanātano vai madhuhā govinda iti viśrutaḥ |
sa sarvānpārtivānsaṅkhye ghātayiṣyati mānadaḥ

सुरकार्यार्थमुत्पन्नो मानुषं वपुरास्थितः ।
न हि देवगणाः शक्तास्त्रिविक्रमविनाकृताः

surakāryārthamutpanno mānuṣaṃ vapurāsthitaḥ |
na hi devagaṇāḥ śaktāstrivikramavinākṛtāḥ

भुवने देवकार्याणि कर्तुं नायकवर्जिताः ।
नायकः सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृतः

bhuvane devakāryāṇi kartuṃ nāyakavarjitāḥ |
nāyakaḥ sarvabhūtānāṃ sarvadevanamaskṛtaḥ

एतस्य देवनाथस्य देवकार्यपरस्य च ।
ब्रह्मभूतस्य सततं ब्रह्मर्षिशरणस्य च

etasya devanāthasya devakāryaparasya ca |
brahmabhūtasya satataṃ brahmarṣiśaraṇasya ca

ब्रह्मा वसति गर्भस्थः शरीरे सुखसंस्थितः ।
शर्वः सुखं संश्रितश्च् शरीरे सुखसंस्थितः

brahmā vasati garbhasthaḥ śarīre sukhasaṃsthitaḥ |
śarvaḥ sukhaṃ saṃśritaśc śarīre sukhasaṃsthitaḥ

सर्वाः सुखं संश्रिताश्च शरीरे तस्य देवताः ।
स देवः पुण्डरीकाक्षः श्रीगर्भः श्रीसहोषितः

sarvāḥ sukhaṃ saṃśritāśca śarīre tasya devatāḥ |
sa devaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīgarbhaḥ śrīsahoṣitaḥ

शार्ङ्गचक्रायुधः खड्गी सर्वनागरिपुध्वज ।
उत्तमेन स शीलेन दमेन च शमेन च

śārṅgacakrāyudhaḥ khaḍgī sarvanāgaripudhvaja |
uttamena sa śīlena damena ca śamena ca

पराक्रमेण वीर्येण वपुषा दर्शनेन च ।
आरोहेणि प्रमाणेन धैर्येणार्जवसम्पदा

parākrameṇa vīryeṇa vapuṣā darśanena ca |
āroheṇi pramāṇena dhairyeṇārjavasampadā

आनृशंस्येन रूपेण बलेन न समन्वितः ।
अस्त्रैः समुदितः सर्वैर्दिव्यैरद्भुतदर्शनैः

ānṛśaṃsyena rūpeṇa balena na samanvitaḥ |
astraiḥ samuditaḥ sarvairdivyairadbhutadarśanaiḥ

योगमायः सहस्राक्षो निरपायो महामनाः ।
वीरो मित्रजनश्लाघी ज्ञातिबन्धुजनप्रियः

yogamāyaḥ sahasrākṣo nirapāyo mahāmanāḥ |
vīro mitrajanaślāghī jñātibandhujanapriyaḥ

क्षमावांश्चानहंवादी ब्रह्मण्यो ब्रह्मनायकः ।
भयहर्ता भयार्तानां मित्राणां नन्दिवर्धनः

kṣamāvāṃścānahaṃvādī brahmaṇyo brahmanāyakaḥ |
bhayahartā bhayārtānāṃ mitrāṇāṃ nandivardhanaḥ

शरण्यः सर्वभूतानां दीनानां पालने रतः ।
श्रुतवानर्थसम्पन्नः सर्वभूतनमस्कृतः

śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ dīnānāṃ pālane rataḥ |
śrutavānarthasampannaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ

समाश्रितानां वरदः शत्रूणामपि धर्मवित् ।
नीतिज्ञो नीतिसम्पन्नो ब्रह्मवादी जितेन्द्रियः

samāśritānāṃ varadaḥ śatrūṇāmapi dharmavit |
nītijño nītisampanno brahmavādī jitendriyaḥ

भवार्थमिह देवानां बुद्ध्या परमया युतः ।
प्राजापत्ये शुभे मार्गे मानवे धर्मसंस्कृते

bhavārthamiha devānāṃ buddhyā paramayā yutaḥ |
prājāpatye śubhe mārge mānave dharmasaṃskṛte

समुत्पत्स्यति गोविन्दो मनोर्वंशे महात्मनः ।
अङ्गो नाम मनोः पुत्रो अन्तर्धामा ततः परः

samutpatsyati govindo manorvaṃśe mahātmanaḥ |
aṅgo nāma manoḥ putro antardhāmā tataḥ paraḥ

अन्तर्धाम्नो हविर्धामा प्रजापतिरनिन्दितः ।
प्राचीनबर्हिर्भविता हविर्धाम्नः सुतो महान्

antardhāmno havirdhāmā prajāpatiraninditaḥ |
prācīnabarhirbhavitā havirdhāmnaḥ suto mahān

तस्य प्रचेतःप्रमुखा भविष्यन्ति दशात्मजाः ।
प्राचेतसस्तथा दक्षो भवितेह प्रजापतिः

tasya pracetaḥpramukhā bhaviṣyanti daśātmajāḥ |
prācetasastathā dakṣo bhaviteha prajāpatiḥ

दाक्षायण्यास्तथाऽऽदित्यो मनुरादित्यतस्तथा ।
मनोश्च वंशज इला सुद्युम्नश्च भविष्यति

dākṣāyaṇyāstathā''dityo manurādityatastathā |
manośca vaṃśaja ilā sudyumnaśca bhaviṣyati

बुधात्पुरूरवाश्चापि तस्मादायुर्भविष्यति ।
नहुषो भविता तस्माद्ययातिस्तस्य चात्मजः

budhātpurūravāścāpi tasmādāyurbhaviṣyati |
nahuṣo bhavitā tasmādyayātistasya cātmajaḥ

यदुस्तस्मान्महासत्वः क्रोष्टा तस्माद्भविष्यति ।
क्रोष्टुश्चैव महान्पुत्रो वृजिनीवान्भविष्यति

yadustasmānmahāsatvaḥ kroṣṭā tasmādbhaviṣyati |
kroṣṭuścaiva mahānputro vṛjinīvānbhaviṣyati

वृजिनीवतश्च भविता उषङ्गुरपराजितः ।
उषङ्गोर्भविता पुत्रः शूरश्चित्ररथस्तथा ।
तस्य त्ववरजः पुत्रः शूरो नाम भविष्यति

vṛjinīvataśca bhavitā uṣaṅguraparājitaḥ |
uṣaṅgorbhavitā putraḥ śūraścitrarathastathā |
tasya tvavarajaḥ putraḥ śūro nāma bhaviṣyati

तेषां विख्यातवीर्याणां चरित्रगुणशालिनाम् ।
यज्वनां सुविशुद्धानां वंशे ब्राह्मणसम्मते

teṣāṃ vikhyātavīryāṇāṃ caritraguṇaśālinām |
yajvanāṃ suviśuddhānāṃ vaṃśe brāhmaṇasammate

स शूरः क्षत्रियश्रेष्ठो महावीर्यो महायशाः ।
स्ववंशविस्तरकरं जनयिष्यति मानदः ।
वसुदेव इति ख्यातं पुत्रमानकदुन्दुभिम्

sa śūraḥ kṣatriyaśreṣṭho mahāvīryo mahāyaśāḥ |
svavaṃśavistarakaraṃ janayiṣyati mānadaḥ |
vasudeva iti khyātaṃ putramānakadundubhim

तस्य पुत्रश्चतुर्बाहुर्वासुदेवो भविष्यति ॥
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता ब्रह्मभूतो द्विजप्रियः ।

tasya putraścaturbāhurvāsudevo bhaviṣyati ||
dātā brāhmaṇasatkartā brahmabhūto dvijapriyaḥ |

राज्ञो मागधसंरुद्धान्मोक्षयिष्यति यादवः

rājño māgadhasaṃruddhānmokṣayiṣyati yādavaḥ

जरासन्धं तु राजानं निर्जित्य गिरिगह्वरे ।
सर्वपार्थिवरत्नाढ्यो भविष्यति स वीर्यवान्

jarāsandhaṃ tu rājānaṃ nirjitya girigahvare |
sarvapārthivaratnāḍhyo bhaviṣyati sa vīryavān

पृथिव्यामप्रतिहतो वीर्येण च भविष्यति ।
विक्रमेण च सम्पन्नः सर्वपार्थिवपार्थिवः

pṛthivyāmapratihato vīryeṇa ca bhaviṣyati |
vikrameṇa ca sampannaḥ sarvapārthivapārthivaḥ

शूरसेनेषु भूत्वा स द्वारकायां वसन्प्रभुः ।
पालयिष्यति गां देवीं विजित्य नयवित्सदा

śūraseneṣu bhūtvā sa dvārakāyāṃ vasanprabhuḥ |
pālayiṣyati gāṃ devīṃ vijitya nayavitsadā

तं भवन्तः समासाद्य वाङ्भाल्यैरर्हणैर्वरैः ।
अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्

taṃ bhavantaḥ samāsādya vāṅbhālyairarhaṇairvaraiḥ |
arcayantu yathānyāyaṃ brahmāṇamiva śāśvatam

यो हि मां द्रष्टुमिच्छेत ब्रह्माणं च पितामहम् ।
द्रष्टव्यस्तेन भगवान्वासुदेवः प्रतापवान्

yo hi māṃ draṣṭumiccheta brahmāṇaṃ ca pitāmaham |
draṣṭavyastena bhagavānvāsudevaḥ pratāpavān

दृष्टे तस्मिन्नहं दृष्टो न मेऽत्रास्ति विचारणा ।
पितामहो वा देवेश इति वित्त तपोधनाः

dṛṣṭe tasminnahaṃ dṛṣṭo na me'trāsti vicāraṇā |
pitāmaho vā deveśa iti vitta tapodhanāḥ

स यस्य पुण्डरीकाक्षः प्रीतियुक्तो भविष्यति ।
तस्य देवगणः प्रीतो ब्रह्मपूर्वो भविष्यति

sa yasya puṇḍarīkākṣaḥ prītiyukto bhaviṣyati |
tasya devagaṇaḥ prīto brahmapūrvo bhaviṣyati

यश्च तं मानवे लोके संश्रयिष्यति केशवम् ।
तस्य कीर्तिर्जयश्चैव स्वर्गश्चैव भविष्यति

yaśca taṃ mānave loke saṃśrayiṣyati keśavam |
tasya kīrtirjayaścaiva svargaścaiva bhaviṣyati

धर्माणां देशिकः साक्षात्स भविष्यति धऱ्मिभाक् ।
धर्मवद्भिः स देवेशो नमस्कार्यः सदोद्यतैः

dharmāṇāṃ deśikaḥ sākṣātsa bhaviṣyati dhaṟmibhāk |
dharmavadbhiḥ sa deveśo namaskāryaḥ sadodyataiḥ

धर्म एव परो हि स्यात्तस्मिन्नभ्यर्चिते विभौ ।
सहि देवो महातेजाः प्रजाहितचिकीर्षया

dharma eva paro hi syāttasminnabhyarcite vibhau |
sahi devo mahātejāḥ prajāhitacikīrṣayā

धर्मार्थं पुरुषव्याघ्र ऋषिकोटीः ससर्ज ह ।
ताः सृष्टास्तेन विभुना पर्वते गन्धमादने

dharmārthaṃ puruṣavyāghra ṛṣikoṭīḥ sasarja ha |
tāḥ sṛṣṭāstena vibhunā parvate gandhamādane

सनत्कुमारप्रमुखास्तिष्ठन्ति तपसाऽन्विताः ।
तस्मात्स वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुङ्गवाः

sanatkumārapramukhāstiṣṭhanti tapasā'nvitāḥ |
tasmātsa vāgmī dharmajño namasyo dvijapuṅgavāḥ

दिवि श्रेष्ठो हि भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
वन्दितो हि स वन्देत मानितो मानयीत च ।
अर्हितश्चार्हयेन्नित्यं पूजितः प्रतिपूजयेत्

divi śreṣṭho hi bhagavānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
vandito hi sa vandeta mānito mānayīta ca |
arhitaścārhayennityaṃ pūjitaḥ pratipūjayet

दृष्टः पश्येदहरहः संश्रितः प्रतिसंश्रयेत् ।
अर्चितश्चार्चयेन्नित्यं स देवो द्विजसत्तमाः

dṛṣṭaḥ paśyedaharahaḥ saṃśritaḥ pratisaṃśrayet |
arcitaścārcayennityaṃ sa devo dvijasattamāḥ

एतत्तस्यानवद्यस्य विष्णोर्वै परमं व्रतम् ।
आदिदेवस्य महतः सज्जनाचरितं सदा

etattasyānavadyasya viṣṇorvai paramaṃ vratam |
ādidevasya mahataḥ sajjanācaritaṃ sadā

भुवनेऽभ्यर्चितो नित्यं देवैरपि सनातनः ।
अभयेनानुरूपेणि युज्यन्ते तमनुव्रताः

bhuvane'bhyarcito nityaṃ devairapi sanātanaḥ |
abhayenānurūpeṇi yujyante tamanuvratāḥ

कर्मणा मनसा वाचा स नमस्यो द्विजैः सदा ।
यत्नवद्भिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुतः

karmaṇā manasā vācā sa namasyo dvijaiḥ sadā |
yatnavadbhirupasthāya draṣṭavyo devakīsutaḥ

एष वोऽभिहितो मार्गो मया वै मुनिसत्तमाः ।
तं दृष्ट्वा सर्वशो देवं दृष्टाः स्युः सुरसत्तमाः

eṣa vo'bhihito mārgo mayā vai munisattamāḥ |
taṃ dṛṣṭvā sarvaśo devaṃ dṛṣṭāḥ syuḥ surasattamāḥ

महावराहं तं देवं सर्वलोकपितामहम् ।
अहं चैव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम्

mahāvarāhaṃ taṃ devaṃ sarvalokapitāmaham |
ahaṃ caiva namasyāmi nityameva jagatpatim

तत्र च त्रितयं दृष्टं भविष्यति न संशयः ।
समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे वसामहे

tatra ca tritayaṃ dṛṣṭaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
samastā hi vayaṃ devāstasya dehe vasāmahe

तस्य चैवाग्रजो भ्राता सिताद्रिनिचयप्रभः ।
हली बल इति ख्यातो भविष्यति धराधरः

tasya caivāgrajo bhrātā sitādrinicayaprabhaḥ |
halī bala iti khyāto bhaviṣyati dharādharaḥ

त्रिशिरास्तस्य दिव्यश्च सातकुम्भमयो द्रुमः ।
ध्वजस्तृणेन्द्रो देवस्य भविष्यति रथाश्रितः

triśirāstasya divyaśca sātakumbhamayo drumaḥ |
dhvajastṛṇendro devasya bhaviṣyati rathāśritaḥ

शिरो नागैर्महाभोगैः परिकीर्णं महात्मभिः ।
भविष्यति महाबाहोः सर्वलोकेश्वरस्य च

śiro nāgairmahābhogaiḥ parikīrṇaṃ mahātmabhiḥ |
bhaviṣyati mahābāhoḥ sarvalokeśvarasya ca

चिन्तितानि समेष्यन्ति शस्त्राण्यस्त्राणि चैव ह ।
अनन्तश्च स अवोक्तो भगवान्हरिरव्ययः

cintitāni sameṣyanti śastrāṇyastrāṇi caiva ha |
anantaśca sa avokto bhagavānhariravyayaḥ

समादिष्टश्च विबुधैर्दर्शय त्वमिति प्रभो ।
सुपर्णो यस्य वीर्येण कश्यपस्यात्मजो बली ।
अन्तं नैवाशकद्द्रष्टुं देवस्य परमात्मनः

samādiṣṭaśca vibudhairdarśaya tvamiti prabho |
suparṇo yasya vīryeṇa kaśyapasyātmajo balī |
antaṃ naivāśakaddraṣṭuṃ devasya paramātmanaḥ

स च शेषो विचरते परया वै मुदा युतः ।
अन्तर्वसति भोगेन परिरभ्य वसुन्धराम्

sa ca śeṣo vicarate parayā vai mudā yutaḥ |
antarvasati bhogena parirabhya vasundharām

य एव विष्णुः सोऽनन्तो भगवान्वसुधाधरः ।
यो रामः स हृषीकेशो योच्युतः स धराधरः

ya eva viṣṇuḥ so'nanto bhagavānvasudhādharaḥ |
yo rāmaḥ sa hṛṣīkeśo yocyutaḥ sa dharādharaḥ

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ दिव्यपराक्रमौ ।
द्रष्टव्यौ माननीयौ च चक्रलाङ्गलधारिणौ

tāvubhau puruṣavyāghrau divyau divyaparākramau |
draṣṭavyau mānanīyau ca cakralāṅgaladhāriṇau

एष वोऽनुग्रहः प्रोक्तो मया पुण्यस्तपोधनाः ।
यद्भवन्तो यदुश्रेष्ठं पूजयेयुः प्रयत्नतः

eṣa vo'nugrahaḥ prokto mayā puṇyastapodhanāḥ |
yadbhavanto yaduśreṣṭhaṃ pūjayeyuḥ prayatnataḥ