अध्याय 24: नारद गरुड़ को माता की दासता बताते हैं

ततः कद्रूर्हसन्ती च विनतां धर्मचारिणीम् ।
दासीवत्प्रेषयामास सा च सर्वं चकार तत्

tataḥ kadrūrhasantī ca vinatāṃ dharmacāriṇīm |
dāsīvatpreṣayāmāsa sā ca sarvaṃ cakāra tat

न विवर्णा न संक्षुब्धा न च क्रुद्धा न दुःखिता ।
प्रेष्यकर्म चकारास्या विनता कमलेक्षणा

na vivarṇā na saṃkṣubdhā na ca kruddhā na duḥkhitā |
preṣyakarma cakārāsyā vinatā kamalekṣaṇā

इमा दिशश्चतस्रोऽस्याः प्रेष्यभावेन वर्तिताः ।
अथ स्म वैनतेयं वै बलदर्पौ समीयतुः

imā diśaścatasro'syāḥ preṣyabhāvena vartitāḥ |
atha sma vainateyaṃ vai baladarpau samīyatuḥ

तं दर्पवशमापन्नं परिधावन्तमन्तिकात् ।
ददर्श नारदो राजन्देवर्षिर्दर्पसंयुतम्

taṃ darpavaśamāpannaṃ paridhāvantamantikāt |
dadarśa nārado rājandevarṣirdarpasaṃyutam

तमब्रवीच्च देवर्षिर्नारदः प्रहसन्निव ।
किं दर्पवशमापन्नो न वै पश्यसि मातरम्

tamabravīcca devarṣirnāradaḥ prahasanniva |
kiṃ darpavaśamāpanno na vai paśyasi mātaram

बलेन दृप्तः सततमहंमानकृतः सदा ।
दासीं पन्नगराजस्य मातुरन्तर्गृहे सतीम्

balena dṛptaḥ satatamahaṃmānakṛtaḥ sadā |
dāsīṃ pannagarājasya māturantargṛhe satīm

तमब्रवीद्वैनतेयः कर्म किं तन्महामते ।
जनयित्री मयि सुते जाता दासी तपस्विनी

tamabravīdvainateyaḥ karma kiṃ tanmahāmate |
janayitrī mayi sute jātā dāsī tapasvinī

अथाब्रवीदृषिर्वाक्यं दीव्यती विजिता खग ।
निकृत्या पन्नगेन्द्रस्य मात्रा पुत्रैः पुरा सह

athābravīdṛṣirvākyaṃ dīvyatī vijitā khaga |
nikṛtyā pannagendrasya mātrā putraiḥ purā saha

कथं जिता निकृत्या सा भगवञ्जननी मम ।
ब्रूहि तन्मे यथावृत्तं श्रुत्वा वेत्स्ये ततः परम्

kathaṃ jitā nikṛtyā sā bhagavañjananī mama |
brūhi tanme yathāvṛttaṃ śrutvā vetsye tataḥ param

ततस्तस्य यथावृत्तं सर्वं तन्नारदस्तदा ।
आचख्यौ भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं पतत्रिणः

tatastasya yathāvṛttaṃ sarvaṃ tannāradastadā |
ācakhyau bharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ patatriṇaḥ

तच्छ्रुत्वा वैनतेयस्य कोपो हृदि समाविशत् ।
जगर्हे पन्नगान्सर्वान्मात्रा सह परंतपः

tacchrutvā vainateyasya kopo hṛdi samāviśat |
jagarhe pannagānsarvānmātrā saha paraṃtapaḥ

ततस्तु रोषाद्दुःखाच्च तूर्णमुत्पत्यक पक्षिराट् ।
जगाम यत्र माताऽस्य कृच्छ्रे महति वर्तते

tatastu roṣādduḥkhācca tūrṇamutpatyaka pakṣirāṭ |
jagāma yatra mātā'sya kṛcchre mahati vartate

तत्रापश्यत्ततो दीनां जटिलां मलिनां कृशाम् ।
तोयदेन प्रतिच्छन्नां सूर्याभामिव मातरम्

tatrāpaśyattato dīnāṃ jaṭilāṃ malināṃ kṛśām |
toyadena praticchannāṃ sūryābhāmiva mātaram

तस्य दुःखाच्च रोषाच्च नेत्राभ्यामश्रु चास्रवत् ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च पौरुषे प्रतितस्थुषः

tasya duḥkhācca roṣācca netrābhyāmaśru cāsravat |
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca pauruṣe pratitasthuṣaḥ

अनुक्त्वा मातरं किञ्चित्पतत्रिवरपुङ्गवः ।
कद्रूमेव स धर्मात्मा वचनं प्रत्यभाषत

anuktvā mātaraṃ kiñcitpatatrivarapuṅgavaḥ |
kadrūmeva sa dharmātmā vacanaṃ pratyabhāṣata

यदि धर्मेण मे माता जिता यद्यप्यधर्मतः ।
ज्येष्ठा त्वमसि मे माता धर्मः सर्वः स मे मतः

yadi dharmeṇa me mātā jitā yadyapyadharmataḥ |
jyeṣṭhā tvamasi me mātā dharmaḥ sarvaḥ sa me mataḥ

इयं तु मे स्यात्कृपणा मयि पुत्रेऽम्ब दुःखिता ।
अनुजानीहि तां साधु मत्कृते धर्मदर्शिनि

iyaṃ tu me syātkṛpaṇā mayi putre'mba duḥkhitā |
anujānīhi tāṃ sādhu matkṛte dharmadarśini

कद्रूः श्रुत्वास्य तद्वाक्यं वैनतेयस्य धीमतः ।
उवाच वाक्यं दुष्प्रज्ञा परीता दुःखमूर्च्छिता

kadrūḥ śrutvāsya tadvākyaṃ vainateyasya dhīmataḥ |
uvāca vākyaṃ duṣprajñā parītā duḥkhamūrcchitā

नाहं तव न ते मातुर्वैनतेय कथञ्चन ।
कुर्यां प्रियमनिष्टात्मा मां ब्रवीषि खग द्विजा

nāhaṃ tava na te māturvainateya kathañcana |
kuryāṃ priyamaniṣṭātmā māṃ bravīṣi khaga dvijā

तां तदा ब्रुवतीं वाक्यमनिष्टं क्रूरभाषिणीम् ।
दारुणां सूनृताभिस्तामनुनेतुं प्रचक्रमे

tāṃ tadā bruvatīṃ vākyamaniṣṭaṃ krūrabhāṣiṇīm |
dāruṇāṃ sūnṛtābhistāmanunetuṃ pracakrame

ज्येष्ठा त्वमसि कल्याणि मातुर्मे भामिनि प्रिया ।
सोदर्यी मम चासि त्वं ज्येष्ठा माता न संशयः

jyeṣṭhā tvamasi kalyāṇi māturme bhāmini priyā |
sodaryī mama cāsi tvaṃ jyeṣṭhā mātā na saṃśayaḥ

विहङ्गम यथाकामं गच्छ कामगम द्विज ।
सूनृताभिस्त्वया माता नादासी शक्यमण्डज

vihaṅgama yathākāmaṃ gaccha kāmagama dvija |
sūnṛtābhistvayā mātā nādāsī śakyamaṇḍaja

अमृतं यद्याहरेस्त्वं विहङ्गं जननीं तव ।
अदासीं मम पश्येमां वैनतेय न संशयः

amṛtaṃ yadyāharestvaṃ vihaṅgaṃ jananīṃ tava |
adāsīṃ mama paśyemāṃ vainateya na saṃśayaḥ