अध्याय 249: विवाह और पत्नी के व्रत पर उमा

एवं ब्रुवन्त्यां स्त्रीधर्मं देव्यां देवस्य शासनात् ।
ऋषिगन्धर्वयक्षाणां योषितश्चाप्सरोगणाः

evaṃ bruvantyāṃ strīdharmaṃ devyāṃ devasya śāsanāt |
ṛṣigandharvayakṣāṇāṃ yoṣitaścāpsarogaṇāḥ

नागभूतस्त्रियश्चैव नद्यश्चैव समागताः ।
श्रुतुकामाः परं वाक्यं सर्वाः पर्यवतस्थिरे

nāgabhūtastriyaścaiva nadyaścaiva samāgatāḥ |
śrutukāmāḥ paraṃ vākyaṃ sarvāḥ paryavatasthire

उमादेवी मुदा युक्ता पुज्यमानाऽङ्गनागणैः ।
आनृशंस्यपरा देवी सततं स्त्रीगणं प्रति

umādevī mudā yuktā pujyamānā'ṅganāgaṇaiḥ |
ānṛśaṃsyaparā devī satataṃ strīgaṇaṃ prati

स्त्रीगणस्य हितार्थाय भवप्रियचिकीर्षया ।
वक्तुं वचनमारेभे स्त्रीणां धर्माश्रयान्वितम्

strīgaṇasya hitārthāya bhavapriyacikīrṣayā |
vaktuṃ vacanamārebhe strīṇāṃ dharmāśrayānvitam

भगवन्सर्वभूतेश श्रूयतां वचनं मम ।
ऋतुप्राप्ता सुशुद्दा या कन्या सेत्यभिधीयते

bhagavansarvabhūteśa śrūyatāṃ vacanaṃ mama |
ṛtuprāptā suśuddā yā kanyā setyabhidhīyate

तां तु कन्यां पिता माता भ्राता मातुल एव वा ।
पितृव्यश्चैव पञ्चते दातुं प्रभवतां गताः

tāṃ tu kanyāṃ pitā mātā bhrātā mātula eva vā |
pitṛvyaścaiva pañcate dātuṃ prabhavatāṃ gatāḥ

विवाहाश्च तथा पञ्च तासां धर्मार्थकारणात् ।
कामतश्च मिथो दानमितरेतरकाम्यया

vivāhāśca tathā pañca tāsāṃ dharmārthakāraṇāt |
kāmataśca mitho dānamitaretarakāmyayā

दत्ता यस्य भवेद्भार्या एतेषां येन केन चित् ।
दातारः सुविमृश्यैव दातुमर्हन्ति नान्यथा

dattā yasya bhavedbhāryā eteṣāṃ yena kena cit |
dātāraḥ suvimṛśyaiva dātumarhanti nānyathā

उत्तमानां तु वर्णानां मन्त्रवत्पाणिसङ्ग्रहः ।
विवाहकारणं चाहुः शूद्राणां सम्प्रयोगतः

uttamānāṃ tu varṇānāṃ mantravatpāṇisaṅgrahaḥ |
vivāhakāraṇaṃ cāhuḥ śūdrāṇāṃ samprayogataḥ

यदा दत्ता भवेत्कन्या तस्माद्भार्यार्थिने स्वकैः ।
तदाप्रभृति सा नारी दशरात्रं विलज्जया ।
मनसा कर्मणा वाचा अनुकूला च सा भवेत्

yadā dattā bhavetkanyā tasmādbhāryārthine svakaiḥ |
tadāprabhṛti sā nārī daśarātraṃ vilajjayā |
manasā karmaṇā vācā anukūlā ca sā bhavet

इति भर्तृव्रतं कुर्यात्पतिमुद्दिश्य शोभना ।
तदाप्रभृति सा नारी न कुर्यात्पत्युरप्रियम्

iti bhartṛvrataṃ kuryātpatimuddiśya śobhanā |
tadāprabhṛti sā nārī na kuryātpatyurapriyam

यद्यदिच्छति वै भर्ता ध्रमकामार्थकारणात् ।
तथैवानुप्रिया भूत्वा तथैवोपचरेत्पतिम् ।
पतिव्रतात्वं नारीणामेतदेव सनातनम्

yadyadicchati vai bhartā dhramakāmārthakāraṇāt |
tathaivānupriyā bhūtvā tathaivopacaretpatim |
pativratātvaṃ nārīṇāmetadeva sanātanam

तादृशी सा भवेन्नित्यं यादृशस्तु भवेत्पतिः ।
शुभाशुभसमाचार एतद्वृत्तं समासतः

tādṛśī sā bhavennityaṃ yādṛśastu bhavetpatiḥ |
śubhāśubhasamācāra etadvṛttaṃ samāsataḥ

दैवतं सततं साध्वी भर्तारं या तु पश्यति ।
दैवमेव भवेत्तस्याः पतिरित्यवगम्यते

daivataṃ satataṃ sādhvī bhartāraṃ yā tu paśyati |
daivameva bhavettasyāḥ patirityavagamyate

एतस्मिन्कारणं देव पौराणी श्रूयते श्रुतिः ।
कथयामि प्रसादात्ते शृणु देव समासतः

etasminkāraṇaṃ deva paurāṇī śrūyate śrutiḥ |
kathayāmi prasādātte śṛṇu deva samāsataḥ

कस्य चित्त्वथ विप्रस्य भार्ये द्वे हि बभूवतुः ।
तयोरेका धर्मकामा देवानुद्दिश्य भक्तितः

kasya cittvatha viprasya bhārye dve hi babhūvatuḥ |
tayorekā dharmakāmā devānuddiśya bhaktitaḥ

भर्तारमवमत्यैव देवतासु समाहिता ।
चकार विपुलं धर्मं पूजयानाऽर्चयाऽन्वितम्

bhartāramavamatyaiva devatāsu samāhitā |
cakāra vipulaṃ dharmaṃ pūjayānā'rcayā'nvitam

अपरा धर्मकामा च पतिमुद्दिश्य शोभना ।
भर्तारं दैवतं कृत्वा चकार किल तत्प्रियम्

aparā dharmakāmā ca patimuddiśya śobhanā |
bhartāraṃ daivataṃ kṛtvā cakāra kila tatpriyam

एवं विवर्तमाने तु युगपन्मरणेऽध्वनि ।
गते किल महादेव तत्रैका या पतिव्रता ।
देवप्रियायां तिष्ठन्त्यां पुण्यलोकं जगाम सा

evaṃ vivartamāne tu yugapanmaraṇe'dhvani |
gate kila mahādeva tatraikā yā pativratā |
devapriyāyāṃ tiṣṭhantyāṃ puṇyalokaṃ jagāma sā

देवप्रिया च तिष्ठन्ती विललाप सुदुःखिता ।
तां यमो लोकपालस्तु बभाषे पुष्कलं वचः

devapriyā ca tiṣṭhantī vilalāpa suduḥkhitā |
tāṃ yamo lokapālastu babhāṣe puṣkalaṃ vacaḥ

मा शुचस्त्वं निवर्तस्व न लोकाः सन्ति तेऽनघे ।
स्वधर्मविमुखा सा त्वं तस्माल्लोका न सन्ति ते

mā śucastvaṃ nivartasva na lokāḥ santi te'naghe |
svadharmavimukhā sā tvaṃ tasmāllokā na santi te

देवता हि पतिर्नार्याः स्थापिता सर्वदैवतैः ।
अवमत्य शुभे तत्त्वं कथं लोकान्गमिष्यसि

devatā hi patirnāryāḥ sthāpitā sarvadaivataiḥ |
avamatya śubhe tattvaṃ kathaṃ lokāngamiṣyasi

मोहेनि त्वं वरारोहे न जानीषे स्वदैवतम् ।
पतिमत्या स्त्रिया कार्यो धर्मः पत्यर्पणस्त्विति

moheni tvaṃ varārohe na jānīṣe svadaivatam |
patimatyā striyā kāryo dharmaḥ patyarpaṇastviti

तस्मात्त्वं हि निवर्तस्व कुरु पत्याश्रितं हितम् ।
तदा गन्तासि लोकांस्तान्यान्गच्छन्ति पतिव्रताः ।
नान्यथा शक्यते प्राप्तुं पतीनां लोकमुत्तमम्

tasmāttvaṃ hi nivartasva kuru patyāśritaṃ hitam |
tadā gantāsi lokāṃstānyāngacchanti pativratāḥ |
nānyathā śakyate prāptuṃ patīnāṃ lokamuttamam

यमेनैवंविधं चोक्ता निवृत्ता पुनरेव सा ।
बभूव पतिमालम्ब्य पतिप्रियपरायणा

yamenaivaṃvidhaṃ coktā nivṛttā punareva sā |
babhūva patimālambya patipriyaparāyaṇā

एवमेतन्महगादेव दैवतं हि स्त्रियाः पतिः ।
तस्मात्पतिपरा भूत्वा पतीनुपचरेदिति

evametanmahagādeva daivataṃ hi striyāḥ patiḥ |
tasmātpatiparā bhūtvā patīnupacarediti