अध्याय 248: शिव उमा से स्त्रीधर्म पूछते हैं

एवमुक्त्वा महादेवः श्रोतुकामः स्वयं प्रभुः ।
अनुकूलां प्रियां भार्यां पार्श्वस्तामभ्यभाषत

evamuktvā mahādevaḥ śrotukāmaḥ svayaṃ prabhuḥ |
anukūlāṃ priyāṃ bhāryāṃ pārśvastāmabhyabhāṣata

परावरज्ञे धर्माणां तपोवननिवासिनाम् ।
दीक्षाविधिदमोपेते सततं व्रतचारिणि ।
पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम्

parāvarajñe dharmāṇāṃ tapovananivāsinām |
dīkṣāvidhidamopete satataṃ vratacāriṇi |
pṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam

सावित्री ब्रह्मणः पत्नी कौशिकस्य शची शुभा ।
लक्ष्मीर्विष्णोः प्रिया भार्या धृतिर्भार्या यमस्य तु

sāvitrī brahmaṇaḥ patnī kauśikasya śacī śubhā |
lakṣmīrviṣṇoḥ priyā bhāryā dhṛtirbhāryā yamasya tu

मार्कण्डेयस्य धूमोर्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य तु ।
वरुणस्य प्रिया गौरी सवितुश्च सुवर्चला

mārkaṇḍeyasya dhūmorṇā ṛddhirvaiśravaṇasya tu |
varuṇasya priyā gaurī savituśca suvarcalā

रोहिणी शशिनो भार्या स्वाहा चाग्नेरनिन्दिता ।
काश्यपस्यादितिश्चैव वसिष्ठस्याप्यरुन्धती

rohiṇī śaśino bhāryā svāhā cāgneraninditā |
kāśyapasyāditiścaiva vasiṣṭhasyāpyarundhatī

एताश्चान्याश्च देव्यस्तु सर्वास्ताः पतिदेवताः ।
श्रूयन्ते लोकविख्यातास्त्वया चैव सहोषिताः

etāścānyāśca devyastu sarvāstāḥ patidevatāḥ |
śrūyante lokavikhyātāstvayā caiva sahoṣitāḥ

ताभिश्च पूजिताऽपि त्वमनुवृत्त्यनुभाषणैः ।
तस्मात्तु परिपृच्छामि धर्मज्ञे लोकसम्मते

tābhiśca pūjitā'pi tvamanuvṛttyanubhāṣaṇaiḥ |
tasmāttu paripṛcchāmi dharmajñe lokasammate

स्त्रीधर्मं श्रोतुमिच्छामि त्वयैव समुदाहृतम् ।
सध्रमचारिणी मे त्वं लोकसन्धारिणी तथा

strīdharmaṃ śrotumicchāmi tvayaiva samudāhṛtam |
sadhramacāriṇī me tvaṃ lokasandhāriṇī tathā

अयं हि स्त्रीगणस्त्वां तु अनुयाति न मुञ्चति ।
त्वत्प्रसादाद्धितं श्रोतुं स्त्रीवृत्तं शुभलक्षणम्

ayaṃ hi strīgaṇastvāṃ tu anuyāti na muñcati |
tvatprasādāddhitaṃ śrotuṃ strīvṛttaṃ śubhalakṣaṇam

त्वया चोक्तं विशेषेण गुणभूतं हि तिष्ठति ।
स्त्रिय एव सदा लोके स्त्रीगणस्य गतिः प्रिये

tvayā coktaṃ viśeṣeṇa guṇabhūtaṃ hi tiṣṭhati |
striya eva sadā loke strīgaṇasya gatiḥ priye

शश्वद्गौर्गोषु गच्छेत नान्यत्र रमते नरः ।
एवं लोकगतिर्देवि आदिप्रभृति वर्तते

śaśvadgaurgoṣu gaccheta nānyatra ramate naraḥ |
evaṃ lokagatirdevi ādiprabhṛti vartate

प्रमदोक्तं तु यत्किञ्चित्तत्स्त्रीषु बहुमन्यते ।
न तथा मन्यते स्त्रीषु पुरुषोक्तमनिन्दिते

pramadoktaṃ tu yatkiñcittatstrīṣu bahumanyate |
na tathā manyate strīṣu puruṣoktamanindite

त्वयैष विदितो ह्यर्थः स्त्रीणां धर्मः सनातनः ।
तस्मात्त्वां प्रति पृच्छामि पृष्टा वद ममेप्सितम्

tvayaiṣa vidito hyarthaḥ strīṇāṃ dharmaḥ sanātanaḥ |
tasmāttvāṃ prati pṛcchāmi pṛṣṭā vada mamepsitam

एवमुक्ता तदा देवी महादेवेन शोभना ।
सोद्वेगा च सलज्जा च नावदत्तत्र किञ्चन ।
पुनः पुनस्तदा देवी देवः किमिति चाब्रवीत्

evamuktā tadā devī mahādevena śobhanā |
sodvegā ca salajjā ca nāvadattatra kiñcana |
punaḥ punastadā devī devaḥ kimiti cābravīt

भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत ।
त्वदन्तिके मया वक्तुं स्त्रीणां धर्मः कथं भवेत्

bhagavandevadeveśa surāsuranamaskṛta |
tvadantike mayā vaktuṃ strīṇāṃ dharmaḥ kathaṃ bhavet

मन्नियोगादवश्यं तु वक्तव्यं तु मम प्रिये

manniyogādavaśyaṃ tu vaktavyaṃ tu mama priye

इमा नद्यो महादेव सर्वतीर्थोदकान्विताः ।
उपस्पर्शनहेतोस्त्वां न त्यजन्ति समीपतः

imā nadyo mahādeva sarvatīrthodakānvitāḥ |
upasparśanahetostvāṃ na tyajanti samīpataḥ

एताभिः सह सम्मन्त्र्य प्रवक्ष्यामि तवेप्सितम् ।
अयुक्तं सत्सु तन्त्रेषु तानतिक्रम्य भाषितुम्

etābhiḥ saha sammantrya pravakṣyāmi tavepsitam |
ayuktaṃ satsu tantreṣu tānatikramya bhāṣitum

मया सम्मानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः

mayā sammānitāścaiva bhaviṣyanti saridvarāḥ

इति मत्वा महादेवी नदीर्देवीः समाह्वयत् ।
विपाशां च वितस्त्यां च चन्द्रभागां सरस्वतीम्

iti matvā mahādevī nadīrdevīḥ samāhvayat |
vipāśāṃ ca vitastyāṃ ca candrabhāgāṃ sarasvatīm

शतद्रुं देविक्तां सिन्धुं गौतमीं कौशिकीं तथा ।
यमुनां नर्मदां चैव कावेरीमथ निम्नगाम्

śatadruṃ deviktāṃ sindhuṃ gautamīṃ kauśikīṃ tathā |
yamunāṃ narmadāṃ caiva kāverīmatha nimnagām

तथा देवनदीं गङ्गां श्रेष्ठां त्रिपथगां शुभाम् ।
सर्वतीर्थोदकवहां सर्वपापविनाशिनीम् ।
एता नदीः समाहूय समुद्वीक्ष्येदमब्रवीत्

tathā devanadīṃ gaṅgāṃ śreṣṭhāṃ tripathagāṃ śubhām |
sarvatīrthodakavahāṃ sarvapāpavināśinīm |
etā nadīḥ samāhūya samudvīkṣyedamabravīt

हे पुण्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वपापविनाशिकाः ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः शृणुध्वं वचनं मम

he puṇyāḥ saritaḥ śreṣṭhāḥ sarvapāpavināśikāḥ |
jñānavijñānasampannāḥ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama

अयं भगवता प्रश्न उक्तः स्त्रीधर्ममाश्रितः ।
न चैकया मया साद्यं तस्माद्वस्त्वानयाम्यहम्

ayaṃ bhagavatā praśna uktaḥ strīdharmamāśritaḥ |
na caikayā mayā sādyaṃ tasmādvastvānayāmyaham

युष्माभिस्तद्विचार्यैवं वक्तुमिच्छामि शोभनाः ।
तत्कथं देवदेवाय वाच्यः स्त्रीधर्म उत्तमः

yuṣmābhistadvicāryaivaṃ vaktumicchāmi śobhanāḥ |
tatkathaṃ devadevāya vācyaḥ strīdharma uttamaḥ

इति पृष्टास्तथा देव्या महानद्यश्चकम्पिरे ।
तासां श्रेष्ठतमा गङ्गा वचनं त्ववेमब्रवीत्

iti pṛṣṭāstathā devyā mahānadyaścakampire |
tāsāṃ śreṣṭhatamā gaṅgā vacanaṃ tvavemabravīt

धन्याश्चानुगृहीताः स्म अनेन वचनेन ते ।
या त्वं सुरासुरैर्मान्या नदीराद्रियसेऽनघे

dhanyāścānugṛhītāḥ sma anena vacanena te |
yā tvaṃ surāsurairmānyā nadīrādriyase'naghe

तवैवार्हति कल्याणि एवं सान्त्वप्रसादनम् ।
अशक्यमपि ये मूर्खाः स्वात्मसम्भावनायुताः ।
वाक्यं वदन्ति संसत्सु स्वयमेव यथेष्टतः

tavaivārhati kalyāṇi evaṃ sāntvaprasādanam |
aśakyamapi ye mūrkhāḥ svātmasambhāvanāyutāḥ |
vākyaṃ vadanti saṃsatsu svayameva yatheṣṭataḥ

शक्तो यश्चानहंवादी सुदुर्लभतमो मतः

śakto yaścānahaṃvādī sudurlabhatamo mataḥ

त्वं हि शक्ता सती देवी वक्तुं प्रश्नमशेषतः ।
व्याहर्तुं नेच्छसि स्त्रीत्वात्संपूजयति नस्तथा

tvaṃ hi śaktā satī devī vaktuṃ praśnamaśeṣataḥ |
vyāhartuṃ necchasi strītvātsaṃpūjayati nastathā

त्वं हि देवि महादेवी ऊहापोहविशारदा ।
दिव्यज्ञानयुता देवि दिव्यज्ञानेन्धनैधिता

tvaṃ hi devi mahādevī ūhāpohaviśāradā |
divyajñānayutā devi divyajñānendhanaidhitā

त्वमेवार्हसि तद्वक्तुं स्त्रीणां वृत्तं शुभाशुभम् ।
याचामहे वयं श्रोतुममृतं त्वन्मुखोद्गतम् ।
कुरु देवप्रियं देवि वद स्त्रीधर्ममुत्तमम्

tvamevārhasi tadvaktuṃ strīṇāṃ vṛttaṃ śubhāśubham |
yācāmahe vayaṃ śrotumamṛtaṃ tvanmukhodgatam |
kuru devapriyaṃ devi vada strīdharmamuttamam

एवं प्रसादिता देवी गङ्गया लोकपूज्यया ।
प्राह धर्ममशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी

evaṃ prasāditā devī gaṅgayā lokapūjyayā |
prāha dharmamaśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī

भगवन्देवदेवेश सुरेश्वर महेश्वर ।
त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ तवैव प्रियकाम्यया ।
तमहं कीर्तयिष्यामि यथावच्छ्रोतुमिच्छसि

bhagavandevadeveśa sureśvara maheśvara |
tvatprasādātsuraśreṣṭha tavaiva priyakāmyayā |
tamahaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvacchrotumicchasi