अध्याय 246: उमा को योगधर्म का उपदेश

साङ्ख्यज्ञाने नियुक्तानां यथावत्कीर्तितं मया ।
योगधर्मं पुनः कृत्स्नं कीर्तयिष्यामि ते शृणु

sāṅkhyajñāne niyuktānāṃ yathāvatkīrtitaṃ mayā |
yogadharmaṃ punaḥ kṛtsnaṃ kīrtayiṣyāmi te śṛṇu

स च योगो द्विधा भिन्नो ब्रह्मिदेवर्षिसम्मतः ।
समानमुभयत्रापि वृत्तं शास्त्रप्रचोदितम्

sa ca yogo dvidhā bhinno brahmidevarṣisammataḥ |
samānamubhayatrāpi vṛttaṃ śāstrapracoditam

च चाष्टगुणमैश्वर्यमधिकृत्य विधीयते ।
सायुज्यं सर्वदेवानां योगधर्मं परं श्रिताः

ca cāṣṭaguṇamaiśvaryamadhikṛtya vidhīyate |
sāyujyaṃ sarvadevānāṃ yogadharmaṃ paraṃ śritāḥ

ज्ञानं सर्वस्य योगस्य मूलमित्यवधारय ।
व्रतोपवासनियमैस्तत्सर्वं चापि बृंहयेत्

jñānaṃ sarvasya yogasya mūlamityavadhāraya |
vratopavāsaniyamaistatsarvaṃ cāpi bṛṃhayet

ऐकात्म्यं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ।
आत्मनो वेदितं प्राज्ञे ज्ञानमेतत्तु योगिनाम्

aikātmyaṃ buddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
ātmano veditaṃ prājñe jñānametattu yoginām

अर्चयेद्ब्राह्मणानग्निं देवतायतनानि च ।
वर्जयेदशिवं भावं सर्वसत्त्वमुपाश्रितः

arcayedbrāhmaṇānagniṃ devatāyatanāni ca |
varjayedaśivaṃ bhāvaṃ sarvasattvamupāśritaḥ

दानमध्ययनं श्रुद्धा व्रतानि नियमास्तथा ।
सत्यमाहारशुद्धिश्च शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतैश्च वर्धते तेजः पापं चाप्यवधूयते

dānamadhyayanaṃ śruddhā vratāni niyamāstathā |
satyamāhāraśuddhiśca śaucamindriyanigrahaḥ |
etaiśca vardhate tejaḥ pāpaṃ cāpyavadhūyate

निर्धूतपापस्तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
अमोधो निर्मलो दान्तः पश्चाद्योगं समाचरेत्

nirdhūtapāpastejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ |
amodho nirmalo dāntaḥ paścādyogaṃ samācaret

अवरुध्यात्मनः पूर्वं मत्स्यघात इवामिषम् ।
एकान्ते विजने देशे सर्वतः संवृते शुचौ ।
कल्पयेदासनं तत्र स्वास्तीर्णं मृदुभिः कुशैः

avarudhyātmanaḥ pūrvaṃ matsyaghāta ivāmiṣam |
ekānte vijane deśe sarvataḥ saṃvṛte śucau |
kalpayedāsanaṃ tatra svāstīrṇaṃ mṛdubhiḥ kuśaiḥ

उपविश्यासने तस्मिन्नृजुकायशिरोधरः ।
अव्यग्रः सुखमासीनः स्वाङ्गानि न विकम्पयेत् ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

upaviśyāsane tasminnṛjukāyaśirodharaḥ |
avyagraḥ sukhamāsīnaḥ svāṅgāni na vikampayet |
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

मनोऽवस्थापनं देवि योगस्योपनिषद्भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मनोऽवस्थापयेत्सदा

mano'vasthāpanaṃ devi yogasyopaniṣadbhavet |
tasmātsarvaprayatnena mano'vasthāpayetsadā

त्वक्छ्रोत्रं च ततो जिह्वा घ्राणं चक्षुश्च संहरेत् ।
पञ्चेन्द्रियाणि सन्धाय मनसि स्थापयेद्बुधः

tvakchrotraṃ ca tato jihvā ghrāṇaṃ cakṣuśca saṃharet |
pañcendriyāṇi sandhāya manasi sthāpayedbudhaḥ

सर्वं चापोह्य सङ्कल्पमात्मनि स्थापयेन्मनः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि

sarvaṃ cāpohya saṅkalpamātmani sthāpayenmanaḥ |
yadaitānyavatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani

प्राणापानौ तदा तस्य युगपत्तिष्ठतो वशे ।
प्राणे हि वशमापन्ने योगसिद्धिर्ध्रुवा भवेत्

prāṇāpānau tadā tasya yugapattiṣṭhato vaśe |
prāṇe hi vaśamāpanne yogasiddhirdhruvā bhavet

शरीरं चिन्तयेत्सर्वं विपाट्य च समीपतः ।
अन्तर्देहगतिं चापि प्राणानां परिचिन्तयेत्

śarīraṃ cintayetsarvaṃ vipāṭya ca samīpataḥ |
antardehagatiṃ cāpi prāṇānāṃ paricintayet

ततो मूर्धानमग्निं च शरीरं परिपालयेत् ।
प्राणो मूर्धनि च श्वासो वर्तमाने विचेष्टते

tato mūrdhānamagniṃ ca śarīraṃ paripālayet |
prāṇo mūrdhani ca śvāso vartamāne viceṣṭate

सज्जस्तु सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहङ्कारो भूतानि विषयांश्च सः

sajjastu sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ |
mano buddhirahaṅkāro bhūtāni viṣayāṃśca saḥ

बस्तिर्मूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं च सदाऽपानः प्रवर्तते

bastirmūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ |
vahanmūtraṃ purīṣaṃ ca sadā'pānaḥ pravartate

अतः प्रवृत्तिर्देहषु कर्म चापानसंयुतम् ।
उदीरयन्सर्वधातूनन्त ऊर्ध्वं प्रवर्तते ।
उदान इति तं विद्युरध्यात्मकुशला जनाः

ataḥ pravṛttirdehaṣu karma cāpānasaṃyutam |
udīrayansarvadhātūnanta ūrdhvaṃ pravartate |
udāna iti taṃ vidyuradhyātmakuśalā janāḥ

सन्धौसन्धौ स निर्विष्टः सर्वचेष्टाप्रवर्तकः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते

sandhausandhau sa nirviṣṭaḥ sarvaceṣṭāpravartakaḥ |
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate

धातुष्वग्नौ च विततः समानोऽग्निः समीरणः ।
स एव सर्वचेष्टानामन्तकाले निवर्तकः

dhātuṣvagnau ca vitataḥ samāno'gniḥ samīraṇaḥ |
sa eva sarvaceṣṭānāmantakāle nivartakaḥ

प्राणानां सन्निपातेषु संसर्गाद्यः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयः सोन्नं पचति देहिनाम्

prāṇānāṃ sannipāteṣu saṃsargādyaḥ prajāyate |
ūṣmā sogniriti jñeyaḥ sonnaṃ pacati dehinām

अपानप्राणयोर्मध्ये व्यानोदानावुपाश्रितौ ।
समन्वितः समानेन सम्यक्पचति पावकः

apānaprāṇayormadhye vyānodānāvupāśritau |
samanvitaḥ samānena samyakpacati pāvakaḥ

शरीरमध्ये नाभिः स्यान्नाभ्यामग्निः प्रतिष्ठितः ।
अग्नौ प्राणाश्च संयुक्ताः प्राणेष्वात्मा व्यवस्थितः

śarīramadhye nābhiḥ syānnābhyāmagniḥ pratiṣṭhitaḥ |
agnau prāṇāśca saṃyuktāḥ prāṇeṣvātmā vyavasthitaḥ

पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयस्तथा ।
नाभिर्मध्ये शरीरस्य सर्वप्राणाश्च संश्रिताः

pakvāśayastvadho nābherūrdhvamāmāśayastathā |
nābhirmadhye śarīrasya sarvaprāṇāśca saṃśritāḥ

स्थिताः प्राणादयः सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधश्वराः ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणाग्निचोदिताः

sthitāḥ prāṇādayaḥ sarve tiryagūrdhvamadhaśvarāḥ |
vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇāgnicoditāḥ

योगिनामेष मार्गस्तु पञ्चस्वेतेषु तिष्ठति ।
जितश्रमः समासीनो मूर्धन्यात्मानमादधेत्

yogināmeṣa mārgastu pañcasveteṣu tiṣṭhati |
jitaśramaḥ samāsīno mūrdhanyātmānamādadhet

मूर्धन्यात्मानमाधाय भ्रुवोर्मध्ये मनस्तथा ।
सन्निरुध्य ततः प्राणानात्मानं चिन्तयेत्परम्

mūrdhanyātmānamādhāya bhruvormadhye manastathā |
sannirudhya tataḥ prāṇānātmānaṃ cintayetparam

प्राणे त्वपानं युञ्जीत प्राणांश्चापानकर्मणि ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरो भवेत्

prāṇe tvapānaṃ yuñjīta prāṇāṃścāpānakarmaṇi |
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparo bhavet

एवमन्तः प्रयुञ्जीत पञ्च प्राणान्परस्परम् ।
विजने सम्मिताहारो मुनस्तूष्णीं निरुच्छ्वसन्

evamantaḥ prayuñjīta pañca prāṇānparasparam |
vijane sammitāhāro munastūṣṇīṃ nirucchvasan

अश्रान्तश्चिन्तयेद्योगी उत्थाय च पुनःपुनः ।
तिष्ठन्गच्छन्स्वपंस्चापि युञ्जीतैवमतन्द्रितः

aśrāntaścintayedyogī utthāya ca punaḥpunaḥ |
tiṣṭhangacchansvapaṃscāpi yuñjītaivamatandritaḥ

एवं नियुञ्जतस्तस्य योगिनो युक्तचेतसः ।
प्रसीदति मनः क्षिप्रं प्रसन्ने दृश्यते परम्

evaṃ niyuñjatastasya yogino yuktacetasaḥ |
prasīdati manaḥ kṣipraṃ prasanne dṛśyate param

विधूम इव दीप्तोऽग्निरादित्य इव रश्मिवान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पुरुषो दृश्यतेऽव्ययः

vidhūma iva dīpto'gnirāditya iva raśmivān |
vaidyuto'gnirivākāśe puruṣo dṛśyate'vyayaḥ

दृष्ट्वा तदात्मनो ज्योतिरैश्वर्याष्टगुणैर्युतः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं स्पृहणीयं सुरैरपि

dṛṣṭvā tadātmano jyotiraiśvaryāṣṭaguṇairyutaḥ |
prāpnoti paramaṃ sthānaṃ spṛhaṇīyaṃ surairapi

इमान्योगस्य दोषांश्च दशैव परिचक्षते ।
दोषैर्विघ्ने वरारोहे योगिनां कविभिः स्मृताः

imānyogasya doṣāṃśca daśaiva paricakṣate |
doṣairvighne varārohe yogināṃ kavibhiḥ smṛtāḥ

कामः क्रोधो भयं स्वप्नः स्नेहमत्यशनं तथा ।
वैचित्यं व्याधिरालस्यं लोभं च दशमं स्मृतम्

kāmaḥ krodho bhayaṃ svapnaḥ snehamatyaśanaṃ tathā |
vaicityaṃ vyādhirālasyaṃ lobhaṃ ca daśamaṃ smṛtam

एतैस्तेषां भवेद्विघ्नो दशभिर्देवकारितैः ।
तस्मादेतानपास्यादौ युञ्जीत च परं मनः

etaisteṣāṃ bhavedvighno daśabhirdevakāritaiḥ |
tasmādetānapāsyādau yuñjīta ca paraṃ manaḥ

इमानपि गुणानष्टौ योगस्य परिचक्षते ।
गुणैस्तैरष्टभिर्द्रव्यमैश्वर्यमधिगम्यते

imānapi guṇānaṣṭau yogasya paricakṣate |
guṇaistairaṣṭabhirdravyamaiśvaryamadhigamyate

अणिमा महिमा चैव प्राप्तिः प्राकाम्यमेव हि ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता

aṇimā mahimā caiva prāptiḥ prākāmyameva hi |
īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatra kāmāvasāyitā

एतानष्टौ गुणान्प्राप्य कथञ्चिद्योगिनां वराः ।
ईशाः सर्वस्य लोकस्य देवानप्यतिशेरते

etānaṣṭau guṇānprāpya kathañcidyogināṃ varāḥ |
īśāḥ sarvasya lokasya devānapyatiśerate

योगोस्ति नैवात्यशिनो न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य नातिजागतरस्तथा

yogosti naivātyaśino na caikāntamanaśnataḥ |
na cātisvapnaśīlasya nātijāgatarastathā

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā

अनेनैव विधानेन सायुज्यं तत्प्रकल्प्यते ।
सायुज्यं देवसात्कृत्वा प्रयुञ्जीतात्मभक्तितः

anenaiva vidhānena sāyujyaṃ tatprakalpyate |
sāyujyaṃ devasātkṛtvā prayuñjītātmabhaktitaḥ

अनन्यमनसा देवि नित्यं तद्गतचेतसा ।
सायुज्यं प्राप्यते देवैर्यत्नेन महता चिरात्

ananyamanasā devi nityaṃ tadgatacetasā |
sāyujyaṃ prāpyate devairyatnena mahatā cirāt

हविर्भिरर्चनैर्होमैः प्रणामैर्नित्यचिन्तया ।
अर्चयित्वा यथाशक्ति स्वकं देशं विशन्ति ते

havirbhirarcanairhomaiḥ praṇāmairnityacintayā |
arcayitvā yathāśakti svakaṃ deśaṃ viśanti te

सायुज्यानां विशिष्टं च मामकं वैष्णवं तथा ।
मां प्राप्य न निवर्तन्ते विष्णु वा शुभलोचने

sāyujyānāṃ viśiṣṭaṃ ca māmakaṃ vaiṣṇavaṃ tathā |
māṃ prāpya na nivartante viṣṇu vā śubhalocane

इति ते कथितो देवि योगधर्मः सनातनः ।
न शक्यः प्रष्टुमन्येन योगधर्मस्त्वया विना

iti te kathito devi yogadharmaḥ sanātanaḥ |
na śakyaḥ praṣṭumanyena yogadharmastvayā vinā