अध्याय 245: पच्चीस तत्त्वों का साङ्ख्य उपदेश

साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते

sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi yathāvatte śucismite |
yajjñātvā na punarmartyaḥ saṃsāreṣu pravartate

ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम् ।

jñānenaiva vimuktāste sāṅkhyāḥ saṃnyāsakovidāḥ |
śarīraṃ tu tapo ghoraṃ sāṅkhyāḥ prāhurnirarthakam |

पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान्

pañcaviṃśatikaṃ jñānaṃ teṣāṃ jñānamiti smṛtam |
mūlaprakṛtiravyaktamavyaktājjāyate mahān

महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत

mahato'bhūdahaṅkārastasmāttanmātrapañcakam |
indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrebhyo bhavantyuta

तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते ।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया

tebhyo bhūtāni pañcāsya śarīraṃ yaiḥ pravartate |
iti kṣetrasya saṃkṣepaṃ caturviṃśatiriṣyate |
pañcaviṃśatityāhuḥ puruṣeṇeha saṅkhyayā

सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः

satvaṃ rajastamaśceti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
taiḥ sṛjatyakhilaṃ lokaṃ prakṛtiḥ svātmakairguṇaiḥ

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ |
vikārāḥ prakṛteścaite veditavyā manīṣibhiḥ

लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु

lakṣaṇaṃ cāpi sarveṣāṃ vikalpaṃ cāditaḥ pṛthak |
vistareṇaiva vakṣyāmi tasya vyākhyāmahaṃ śṛṇu

नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम्

nityamekamaṇu vyāpi kriyāhīnamahetukam |
agrāhyamindriyaiḥ sarvairetadavyaktalakṣaṇam

अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः

avyaktaṃ prakṛtirmūlaṃ pradhānaṃ yoniravyayam |
avyaktasyaiva nāmāni śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ

तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते

tatsūkṣmatvādanirdeśyaṃ tatsadityabhidhīyate |
tanmūlaṃ ca jagatsarvaṃ tanmūlā sṛṣṭiriṣyate

सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम्

satvādayaḥ prakṛtijā guṇāstānprabravīmyaham

सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः ।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः

sukhaṃ tuṣṭiḥ prakāśaśca trayaste sātvikā guṇāḥ |
rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ stambhaśca rajaso guṇāḥ |
aprakāśo bhayaṃ mohastandrī ca tamaso guṇāḥ

श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः

śraddhā praharṣo vijñānamasaṃmoho dayā dhṛtiḥ |
satve pravṛtte vardhante viparīte viparyayaḥ

कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः

kāmakrodhau manastāpo lobho mohastathāmṛṣā |
pravṛddhe parivardhante rajasyetāni sarvaśaḥ

विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम्

viṣādaḥ saṃśayo mohastandrī nidrā bhayaṃ tathā |
tamasyetāni vardhante pravṛddhe hetvahetukam

एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः

evamanyonyametāni vardhante ca punaḥpunaḥ |
hīyante ca tathā nityamabhibhūtāni bhūriśaḥ

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāyena manasā'pi vā |
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā

यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत्

yadā santāpasaṃyuktaṃ cittakṣobhakaraṃ bhavet |
vartate raja ityeva tadā tadabhicintayet

यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

yadā sammohasaṃyuktaṃ yadviṣādakaraṃ bhavet |
apratārkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet

समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात्

samāsātsātviko dharmaḥ samāsādrājasaṃ dhanam |
samāsāttāmasaḥ kāmastrivarge triguṇāḥ kramāt

ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी

brahmādidevasṛṣṭiryā sātvikīti prakīrtyate |
rājasī mānavī sṛṣṭistiryagyonistu tāmisī

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः

ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇavṛtactisthā adho gacchanti tāmasāḥ

देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः

devamānuṣatiryakṣu yadbhūtaṃ sacarācaram |
ādiprabhṛti saṃyuktaṃ vyāptamebhistribhirguṇaiḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mahadādīni liṅgataḥ |
vijñānaṃ ca vivekaśca mahato lakṣaṇaṃ bhavet

महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः

mahānbuddhirmatiḥ prajñā nāmāni mahato viduḥ |
ahaṅkāraḥ sa vijñeyo lakṣaṇena samāsataḥ

अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते

ahaṅkāreṇa bhūtānāṃ sargo nānāvidho bhavet |
ahaṅkāranivṛttirhi nirvāṇāyopapadyate

खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ

khaṃ vāyuragniḥ salilaṃ pṛthivī ceti pañcamī |
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam |
sparśavatprāṇināṃ ceṣṭā pavanasya guṇāḥ smṛtāḥ

रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः

rūpaṃ pākokṣiṇī jyotiścatvārastejaso guṇāḥ |
rasaḥ snehastathā jihvā śaityaṃ ca jalajā guṇāḥ

गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः

gandho ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivyāste guṇāstrayaḥ |
iti sarvaguṇā devi vikhyātāḥ pāñcabhautikāḥ

गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः

guṇānpūrvasyapūrvasya prāpnuvantyuttarāṇi tu |
tasmānnaikaguṇāśceha dṛśyante būtasṛṣṭayaḥ

उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे

upalabhyāpsu ye gandhaṃ kecidbrūyuranaipuṇāḥ |
apāṃ gandhaguṇaṃ prājñā necchanti kamalekṣaṇe

तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम् ।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां

tadgandhatvamapāṃ nāsti pṛthivyā eva tadguṇaḥ |
bhūmirgandhe rase sneho jyotiścakṣuṣi saṃsthitam |
prāṇāpānāśrayoḥ vāyuḥ kheṣvākāśaḥ śarīriṇāṃ

केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम्

keśāsthinakhadantatvakpāṇipādaśirāṃsi ca |
pṛṣṭhodarakaṭigrīvāḥ sarvaṃ bhūmyātmakaṃ smṛtam

यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम्

yatkiñcidapi kāye'smindhātudoṣamalāśritam |
tatsarvaṃ bhautikaṃ viddhi dehairevāsya svāmikam

बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा

buddhīndriyāṇi karṇatvakcakṣurjihvā'tha nāsikā |
karmendriyāṇi vākpāṇipādau meḍhraṃ gudastathā

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान्

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |
buddhīndriyārthāñjānīyādbhūtebhyastvabhiniḥsṛtān

वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः

vākyaṃ kriyā gatiḥ prītirutsargaśceti pañcadhā |
karmendriyārthāñjānīyātte ca bhūtodbhavā matāḥ

इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम्

indriyāṇāṃ tu sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyate |
prārthanālakṣaṇaṃ tacca indriyaṃ tu manaḥ smṛtam

नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः

niyuṅkte ca sadā tāni bhūtāni manasā saha |
niyame ca visarge ca manasaḥ kāraṇaṃ prabhuḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम्

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ |
bhūtābhūtavikāraśca śarīramiti saṃsmṛtam

शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः

śarīrācca paro dehī śarīraṃ ca vyapāśritaḥ |
śarīriṇaḥ śarīrasya so'ntaraṃ vetti vai muniḥ

रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम् ।

rasaḥ sparśasca gandhaśca rūpaṃ śabdavivarjitam |
aśarīraṃ śarīreṣu didṛkṣeta nirindriyam |

अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते

avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣvamaramāśritam |
yaḥ paśyetparamātmānaṃ bandhanaiḥ sa vimucyate

नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते

naivāyaṃ cakṣuṣāṃ grāhyo nāparairindriyairapi |
manasaiva pradīptena mahānātmā pradṛśyate

स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः

sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca |
vasatyeko mahāvīryo nānābhāvasamanvitaḥ

नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन

naiva cordhvaṃ na tiryakca nādhastānna kadācana |
indriyairiva buddhyā vā na dṛśyeta kadācana

नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च

navadvāraṃ puraṃ gatvā sthito'sau niyato vaśī |
īśvaraḥ sarvalokeṣu sthāvarasya carasya ca

तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम्

tamevāhuraṇubhyo'ṇuṃ tu mahadbhyo mahattaram |
bahudhā sarvabhūtāni vyāpya tiṣṭhati śāśvatam

क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि

kṣetrajñamekataḥ kṛtvā sarvaṃ kṣetramathaikataḥ |
evaṃ sa vimṛśejjñānī saṃyataḥ satataṃ hṛdi

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम्

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
akartā lepako nityo madhyasthaḥ sarvakarmaṇām

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते

kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate

अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः

ajayyo'yamacintyo'yamavyakto'yaṃ sanātanaḥ |
dehī tejomayo dehi tiṣṭhatītyapare viduḥ

ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः

jñānamūṣmā ca vāyuśca śarīre jīvasaṃjñakaḥ |
ityete niścitā buddhyā tatraite buddhicintakāḥ

अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम्

apare sarvalokāṃśca vyāpya tiṣṭhantamīśvaram |
bruvate kecidatraiva tilatailavadāsthitam

अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः

apare nāstikā mūḍhā hīnatvātsthūlalakṣaṇaiḥ |
nāstyātmeti viniścityāprajñāste nirayālayāḥ

एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम्

evaṃ nānāvidhā naiva vimṛśanti maheśvaram

भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

bhagavanbrāhmaṇo loke nityamakṣaramavyayam |
astyātmā sarvabhūteṣu hetustatra sudurgamaḥ

ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते

ṛṣibhiścāpi devaiśca vyaktameṣa na dṛśyate |
dṛṣṭvā tu taṃ mahātmānaṃ punastu na nivartate

तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः ।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः

tasmāttaddarśanādeva vindate paramāṃ gatim |
iti te kathito devi sāṅkhyadharmaḥ sanātanaḥ |
kapilādibhirācāryaiḥ sevitaḥ paramarṣibhiḥ