अध्याय 244: शिव संसार से वैराग्य का उपदेश देते हैं

अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले ।
शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते ॥
तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा ।
ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै

anudvignamaterjantorasminsaṃsāramaṇḍale |
śokavyādhijarāduḥkhairnirvāṇaṃ nopapadyate ||
tasmādudvegajananaṃ mano'vasthānapaṃ tathā |
jñānaṃ te sampravakṣyāmi tanmūlamamṛtaṃ hi vai

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत्

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
aho duḥkhamiti dhyāyañśokasya padamāvrajet

द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति

dravyeṣu samatīteṣu ye śubhāstānna cintayet |
tānanādriyamāṇasya śokabandhaḥ praṇaśyati

सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः

samprayogādaniṣṭasya viprayogātpriyasya ca |
mānuṣā mānasairduḥkhaiḥ saṃyujyante'lpabuddhayaḥ

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati |
santāpena ca yujyeta taccāsya na nivartate

उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

utpannamiha mānuṣye garbhaprabhṛti mānavam |
vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca

तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत् ।
सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत्

tayorekataro mārgo yadyenamabhisaṃnamet |
sukhaṃ prāpya na saṃhṛṣyenna duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते ।
अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते

doṣadarśī bhavettatra yatra snehaḥ pravartate |
aniṣṭenānvitaṃ paśyedyathā kṣipraṃ virajyate

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvajjñātisamāgamaḥ

अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम्

adarśanādāpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥ |
snehastatra na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam

कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम् ।
ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः

kuṭumbaputradārāṃśca śarīraṃ dhanasañcayam |
aiśvaryaṃ svastitā ceti na muhyettatra paṇḍitaḥ

सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे ।
तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम्

sukhamekāntato nāsti śakrasyāpi triviṣṭape |
tatrāpi sumahadduḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham

सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः

sukhasyāntaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
kṣayā nicayāḥ sarve patanāntāḥ samucchrayāḥ

संयोगा *********** मरणान्तं च जीवितम् ।
उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम् ।
अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च

saṃyogā *********** maraṇāntaṃ ca jīvitam |
ucchrayāṃśca nipātāśca dṛṣṭyā pratyakṣatastrayam |
anityamasukhaṃ ceti vyavasyetsarvameva ca

अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम्

arthānāmārjane duḥkhamārjitānāṃ tu rakṣaṇe |
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigarthaṃ duḥkhabhājanam

अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः ।
राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च

arthavantaṃ naraṃ nityaṃ pañcābhighnanti śatravaḥ |
rājā coraśca dāyādā bhūtāni kṣaya eva ca

अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय ।
न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम्

arthameva hyanarthasya mūlamityavadhāraya |
na hyanarthāḥ prabādhante naramartavivarjitam

अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम् ।
उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत्

arthaprāptirmahadduḥkhamākiñcinyaṃ paraṃ sukham |
upadraveṣu cārthānāṃ duḥkhaṃ hi niyataṃ bhavet

धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते ।
लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः

dhanalobhena tṛṣṇāyā na tṛptirupalabhyate |
labdhāśrayo vivardheta samiddha iva pāvakaḥ

जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम् ।
सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम्

jitvā'pi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ catuḥsāgaramekhalām |
sāgarāṇāṃ punaḥ pāraṃ jetumicchatyasaṃśayam

अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात्

alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ |
kośakāraḥ krimirdevi badhyate hi parigrahāt

एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च ।
एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः

eko'pi pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ca |
ekasminneva rāṣṭre tu sa cāpi nivasennṛpaḥ

तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति ।
नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम्

tasminrāṣṭre'pi nagaramekamevādhitiṣṭhati |
nagare'pi gṛhaṃ caikaṃ bhavettasya niveśanam

एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च ।
आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते

eka eva pratiṣṭhaḥ syādāvāsastadgṛhe'pi ca |
āvāse śayanaṃ caikaṃ niśi yatra pralīyate

शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते ।
तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते

śayanasyārdhamevāsya striyāścārdhaṃ vidhīyate |
tadanena prasaṅgena svalpenaiva hi yujyate

सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः ।
एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम्

sarvaṃ mameti sammūḍho balaṃ paśyati bāliśaḥ |
evaṃ sarvopayogeṣu svalpamasya prayojanam

तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम् ।
ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च

taṇḍulaprasthamātreṇa yātrā syātsarvadehinām |
tato bhūyastaro yogo duḥkhāya tapanāya ca

नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते

nāsti tṛṣṇāsamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham |
sarvānkāmānparityajya brahmabhūyāya kalpate

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati |
haviṣā kuṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः ।
आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः ।
इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम्

alābhenaiva kāmānāṃ śokaṃ tyajati paṇḍitaḥ |
āyāsaviṭapastīvraḥ kāmāgniḥ karṣaṇāraṇiḥ |
indriyārthaiśca sammohya dahatyakuśalaṃ janam

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya paryāptamiti paśyanna muhyati

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत

indriyāṇīndriyārtheṣu naiva dhīro niyojayet |
manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya nityamātmani yojayeta

इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात्

indriyāṇāṃ visargeṇa doṣamṛcchatyasaṃśayam |
saṃniyamya nu tānyeva tataḥ siddhimavāpnuyāt

षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः

ṣaṇṇāmātmani yuktānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na ca pāpairna cānarthaiḥ saṃyujyeta vicakṣaṇaḥ

अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः ।
अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि

apramattaḥ sadā rakṣedindriyāṇi vicakṣaṇaḥ |
arakṣiteṣu teṣvāśu naro narakameti hi

हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः ।
अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः

hṛdi kāmamayaścitro mohasañcayasambhavaḥ |
ajñānarūḍhamūlastu vivitsāpariṣecanaḥ

रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान् ।
आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः

roṣalobhamahāskandhaḥ purā duṣkṛtasāravān |
āyāsaviṭapastīvraśokapuṣpo bhayāṅkuraḥ

नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः ।
महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः

nānāsaṅkalpapatrāḍhyaḥ pramādātparivardhitaḥ |
mahatībhiḥ pipāsābhiḥ samantātpariveṣṭitaḥ

संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः ।
नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः

saṃrohatyakṛtaprajñe pādapaḥ kāmasambhavaḥ |
naiva rohati tatvajñe rūḍho vā chidyate punaḥ

कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च ।
दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः

kṛcchropāyeṣvanityeṣu niḥsāreṣu phaleṣu ca |
duḥkhādiṣu duranteṣu kāmayogeṣu kā ratiḥ

इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि ।
पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे

indriyeṣu ca jīryatsu cchidyamāne tatā''yuṣi |
purastācca sthite mṛtyau kiṃ sukhaṃ paśyatāsukhe

व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः ।
नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति

vyādhibhiḥ pīḍyamānasya nityaṃ śārīramānasaiḥ |
narasyākṛtakṛtyasya kiṃ sukhaṃ maraṇe sati

सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति

sañcinvānaṃ tamevārthaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vyāghraḥ paśumivāraṇye mṛtyurādāya gacchati

जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः

janmamṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ |
saṃsāre pacyamānastu pāpānnodvijate janaḥ

केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ ।
यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम्

kenopāyena martyānāṃ nivartyete jarāntakau |
yadyasti bhagavanmahyametadācakṣva māciram

तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ

tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā |
rasāyanaprayogairvā kenātyeti jarāntakau

नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम् ।
सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि

naitadasti mahābhāge jarāmṛtyunivartanam |
sarvalokeṣu jānīhi mokṣādanyatra bhāmini

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा ।
मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः

na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā'pi vā |
maraṇaṃ nātitarate vinā muktyā śarīriṇaḥ

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca |
na taranti jarāmṛtyū nirvāṇādhigamādvinā

ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा ।
रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ

aisvaryaṃ dhanadhānyaṃ ca vidyālābhastapastathā |
rasāyanaprayogādvai na taranti jarāntakau

दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा ।
स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ

dānayajñatapaḥśīlarasāyanavido'pi vā |
svādhyāyaniratā vā'pi na taranti jarāntakau

देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान् ।
स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः

devadānavagandharvakinnaroragarākṣasān |
svavaśe kurute kālo na kālasyāstyagocaraḥ

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम्

na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ |
sreyaṃ prapadyate dhyānamajasraṃ dhruvamavyayam

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम्

sravanti na nivartante srotāṃsi saritāmiva |
āyurādāya martyānāmahorātreṣu santatam

जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च

jīvitaṃ sarvabhūtānāmakṣayaḥ kṣapayannasau |
ādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca

यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत् ।
गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता

yasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ bhavet |
gādhodake matsya iva kinnu tasya kumāratā

मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च ।
तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः

maraṇaṃ hi śarīrasya niyataṃ dhruvameva ca |
tiṣṭhannapi kṣaṇaṃ sarvaḥ kālasyaiti vaśaṃ punaḥ

न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः ।
न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित्

na mriyeranna jīryeranyadi syuḥ sarvadehinaḥ |
na cāniṣṭaṃ pravarteta śoko vā prāṇinaṃ kvacit

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति ।
अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते

apramattaḥ pramatteṣu kālo bhūteṣu tiṣṭhati |
apramattasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः

śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
kopi tadveda yatrāsau mṛtyunā nābhivīkṣitaḥ

वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः ।
इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति

varṣāsvidaṃ kariṣyāmi idaṃ grīṣmavasantayoḥ |
iti bālaścintayati antarāyaṃ na budhyati

इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः ।
अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति

idaṃ me syādidaṃ me syādityevaṃ manasā narāḥ |
anavāpteṣu kāmeṣu hriyante maraṇaṃ prati

कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम् ।
का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा

kālapāśena baddhānāmahanyahani jīryatām |
kā śraddhā prāṇināṃ mārge viṣame bhramatāṃ sadā

युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम्

yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam |
phalānāmiva pakvānāṃ sadā hi patanādbhayam

मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि ।
एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात् ।

martyasya kiṃ dhanairdāraiḥ putrairbhogaiḥ priyairapi |
ekāhnā sarvamutsṛjya mṛtyostu vaśamanviyāt |

जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च ।
न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः

jāyāmānāṃśca samprekṣya mriyamāṇāṃstathaiva ca |
na saṃvegosti cetpuṃsaḥ kāṣṭhalosamo hi saḥ

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च ।
विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च

vināśino hyadhruvajīvitasya
kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiśca |
vihāya yadgacchati sarvamevaṃ
kṣaṇena gatvā na nivartate ca

एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम् ।
उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः

evaṃ cintayato nityaṃ sarvārthānāmanityatām |
udvego jāyate śīghraṃ nirvāṇasya purassaraḥ

तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः ।
विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते

tenodvegena cāpyasya vimarśo jāyate punaḥ |
vimarśo nāma vairāgyaṃ sarvadravyeṣu jāyate

वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे ।
मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम्

vairāgyeṇa parāṃ śāntiṃ labhante mānavāḥ śubhe |
mokṣasyopaniṣaddivyaṃ vairāgyamiti niścitam

एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः ।
एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः

etatte kathitaṃ devi vairāgyotpādanaṃ vacaḥ |
evaṃ sañcintya sañcintya mucyante hi mumukṣavaḥ