अध्याय 239: दान का परिमाण और धर्म के भेद

एवं कृतस्य धर्मस्य श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ।
प्रमाणं फलमानानां तन्मे शंसितुमर्हसि

evaṃ kṛtasya dharmasya śrotumicchāmyahaṃ prabho |
pramāṇaṃ phalamānānāṃ tanme śaṃsitumarhasi

प्रमाणकल्पनां देवि दानस्य शृणु भामिनि

pramāṇakalpanāṃ devi dānasya śṛṇu bhāmini

यत्सारस्तु नरो लोके तद्दानं चोत्तमं स्मृतम् ।
सर्वदानविधिं प्राहुस्तदेव भुवि शोभने

yatsārastu naro loke taddānaṃ cottamaṃ smṛtam |
sarvadānavidhiṃ prāhustadeva bhuvi śobhane

प्रस्थं सारं दरिद्रस्य शतं कोटिधनस्य च ।
प्रस्थसारस्तु तत्प्रस्थं ददन्महदषाप्नुयात्

prasthaṃ sāraṃ daridrasya śataṃ koṭidhanasya ca |
prasthasārastu tatprasthaṃ dadanmahadaṣāpnuyāt

कोटिसारस्तु तां कोटिं ददान्महदवाप्नुयात् ।
उभयं तन्महत्तच्च फलेनैव समं स्मृतम्

koṭisārastu tāṃ koṭiṃ dadānmahadavāpnuyāt |
ubhayaṃ tanmahattacca phalenaiva samaṃ smṛtam

धर्मार्थकामभोगेषु शक्त्यभावस्तु मध्यमम् ।
स्वद्रव्यादतिहीनं तु तद्दानमधमं स्मृतम्

dharmārthakāmabhogeṣu śaktyabhāvastu madhyamam |
svadravyādatihīnaṃ tu taddānamadhamaṃ smṛtam

शृणु दत्तस्य वै देवि पञ्चधा फलकल्पनाम् ।
आनन्त्यं च महच्चैव समं हीनं हि पातकम्

śṛṇu dattasya vai devi pañcadhā phalakalpanām |
ānantyaṃ ca mahaccaiva samaṃ hīnaṃ hi pātakam

तेषां विशेषं वक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
दुस्त्यजस्य च वै दानं पात्र आनन्त्यमुच्यते

teṣāṃ viśeṣaṃ vakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā |
dustyajasya ca vai dānaṃ pātra ānantyamucyate

दानं षङ्गुणयुक्तं तु महदित्यभिधीयते ।
यथाश्रद्धं तु वै दानं यथार्हं सममुच्यते

dānaṃ ṣaṅguṇayuktaṃ tu mahadityabhidhīyate |
yathāśraddhaṃ tu vai dānaṃ yathārhaṃ samamucyate

गुणतस्तु तथा हीनं दानं हीनमिति स्मृतम् ।
दानं पातकमित्याहुः षड्गुणानां विपर्यये

guṇatastu tathā hīnaṃ dānaṃ hīnamiti smṛtam |
dānaṃ pātakamityāhuḥ ṣaḍguṇānāṃ viparyaye

देवलोके महत्कालमान्त्यस्य फलं विदुः ।
महतस्तु तथा कालं स्वर्गलोके तु पूज्यते

devaloke mahatkālamāntyasya phalaṃ viduḥ |
mahatastu tathā kālaṃ svargaloke tu pūjyate

समस्य तु तदा दानं मानुष्यं भोगमावहेत् ।
दानं निष्फलमित्याहुर्विहीनं क्रियया शुभे

samasya tu tadā dānaṃ mānuṣyaṃ bhogamāvahet |
dānaṃ niṣphalamityāhurvihīnaṃ kriyayā śubhe

अथवा म्लेच्छदेशेषु तत्र तत्फलतां व्रजेत् ।
नरकं प्रेत्य तिर्यक्षु गच्छेदशुभदानतः

athavā mlecchadeśeṣu tatra tatphalatāṃ vrajet |
narakaṃ pretya tiryakṣu gacchedaśubhadānataḥ

अशुभस्यापि दानस्य शुभं स्याच्च फलं कथम्

aśubhasyāpi dānasya śubhaṃ syācca phalaṃ katham

मनसा तत्वतः शुद्धमानृशंस्यपुरःसरम् ।
प्रीत्या तु सर्वदानानि दत्त्वा फलमवाप्नुयात्

manasā tatvataḥ śuddhamānṛśaṃsyapuraḥsaram |
prītyā tu sarvadānāni dattvā phalamavāpnuyāt

रहस्यं सर्वदानानामेतद्विद्धि शुभेक्षणे ।
अन्यानि धर्मकार्याणि शृणु सद्भिः कृतानि च

rahasyaṃ sarvadānānāmetadviddhi śubhekṣaṇe |
anyāni dharmakāryāṇi śṛṇu sadbhiḥ kṛtāni ca

आरामदेवगोष्ठानि संक्रमाः कूप एव च ।
गोवाटश्च तटाकश्च सभा शाला च सर्वशः

ārāmadevagoṣṭhāni saṃkramāḥ kūpa eva ca |
govāṭaśca taṭākaśca sabhā śālā ca sarvaśaḥ

पाषण्डावसथश्चैव पानीयं गोतृणानि च ।
व्याधितानां च भैषज्यमनाथानां च पोषणम्

pāṣaṇḍāvasathaścaiva pānīyaṃ gotṛṇāni ca |
vyādhitānāṃ ca bhaiṣajyamanāthānāṃ ca poṣaṇam

अनाथशवसंस्कारस्तीर्थमार्गविशोधनम् ।
व्यसनाभ्यवपत्तिश्च सर्वेषां च स्वशक्तितः

anāthaśavasaṃskārastīrthamārgaviśodhanam |
vyasanābhyavapattiśca sarveṣāṃ ca svaśaktitaḥ

एतत्सर्वं समासेन धर्मकार्यमिति स्मृतम् ।
तत्कर्तव्यं मनुष्येण स्वशक्त्या श्रद्धया शुभे

etatsarvaṃ samāsena dharmakāryamiti smṛtam |
tatkartavyaṃ manuṣyeṇa svaśaktyā śraddhayā śubhe

प्रेत्यभावे लभेत्पुण्यं नास्ति तत्र विचारणा ।
रूपं सौभाग्यमारोग्यं बलं सौख्यं लभेन्नरः ।
स्वर्गो वा मानुषे वाऽपि तैस्तैराप्यायते हि सः

pretyabhāve labhetpuṇyaṃ nāsti tatra vicāraṇā |
rūpaṃ saubhāgyamārogyaṃ balaṃ saukhyaṃ labhennaraḥ |
svargo vā mānuṣe vā'pi taistairāpyāyate hi saḥ

भगवन्लोकपालेश धर्मस्तु कतिभेदकः ।
दृश्यते परितः सद्भिस्तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavanlokapāleśa dharmastu katibhedakaḥ |
dṛśyate paritaḥ sadbhistanme śaṃsitumarhasi

शृणु देवि समुद्देशान्नानात्वं धर्मसङ्कटे ।
धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्भवाः

śṛṇu devi samuddeśānnānātvaṃ dharmasaṅkaṭe |
dharmā bahuvidhā loke śrutibhedamukhodbhavāḥ

स्मृतिधर्मश्च बहुधा सद्भिराचार इष्यते

smṛtidharmaśca bahudhā sadbhirācāra iṣyate

देशधर्माश्च दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च ।
जातिधर्माश्च वै धर्मा गणधर्माश्च शोभने

deśadharmāśca dṛśyante kuladharmāstathaiva ca |
jātidharmāśca vai dharmā gaṇadharmāśca śobhane

शरीरकालवैषम्यादापद्धर्मश्च दृश्यते ।
एतद्धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः

śarīrakālavaiṣamyādāpaddharmaśca dṛśyate |
etaddharmasya nānātvaṃ kriyate lokavāsibhiḥ

कारणात्तत्रतत्रैव फलं धर्मस्य चेष्यते ।
तत्कारणसमायोगे लभेत्कुर्वन्फलं नरः

kāraṇāttatratatraiva phalaṃ dharmasya ceṣyate |
tatkāraṇasamāyoge labhetkurvanphalaṃ naraḥ

अन्यथा न लभेत्पुण्यमतदर्हः समाविशेत् ।
एवं धर्मस्य नानात्वं फलं कुर्वल्लँभेन्नरः

anyathā na labhetpuṇyamatadarhaḥ samāviśet |
evaṃ dharmasya nānātvaṃ phalaṃ kurvallam̐bhennaraḥ

श्रौतस्मार्तस्तु धर्माणां प्राकृतो धर्म उच्यते ।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

śrautasmārtastu dharmāṇāṃ prākṛto dharma ucyate |
iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi