अध्याय 233: एक पुरुष, और नारायण द्वारा व्यास का भविष्यकथन

बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते

bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu |
ko hyatra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonirihocyate

बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह

bahavaḥ puruṣā loke sāṅgyayogavicāraṇe |
naitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha

बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम्

bahanāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonirucyate |
tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam

नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये

namaskṛtvā ca gurave vyāsāya viditātmane |
tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramapaye

इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम्

idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva |
ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātamṛpisiṃhena cintitam

उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत

utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ |
adhyānmacintāmāśritya śāstrāṇyuktāni bhārata

समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः

samāsatestu yadvyāsaḥ puruṣaikatvamuktavān |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādādamitaujasaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃpate

क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप

kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ |
vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa

तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते

tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan |
vairājasadanānnityaṃ vaijayantaṃ nipevate

अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया ।
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः

atha tatrā''satastasya caturvakrasya dhīmataḥ |
lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgādyadṛcchayā |
ākāśena mahāyogī purā trinayanaḥ prabhuḥ

ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः

tataḥ khānnipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani |
agrataścābhavatprīto vavande cāpi pādayoḥ

त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ

tvatprasādena bhagavansvādhyāyatapasormama |
kṛśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatastvatha

चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम्

ciradṛṣṭomi bhagavanvairājasadane mayā |
tato'haṃ parvataṃ prāptastvimaṃ tvatpādasevitam

कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह

kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te |
naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha

गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि

gandharvairepsarobhiśca satataṃ saṃniṣevitam |
utsṛjyemaṃ girivaramekākī prāptavānasi

बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट्

bahavaḥ puruṣā brahmaṃstvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuva |
sṛjyante cāpare brahmansa caikaḥ puruṣo virāṭ

को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे

ko hyasau cintyate brahmaṃstvayaikaḥ puruṣottamaḥ |
etanme saṃśayaṃ chindhi mahatkautūhalaṃ hi me

आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ।
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते

ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te |
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonirucyate

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।
भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः

athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ |
bhūyaścaiva vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ

बाढमित्येव कृत्वाऽसौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधायत

bāḍhamityeva kṛtvā'sau yathā''jñāṃ śirasā hareḥ |
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhāyata

प्राप चैनं मुहूर्तेन स्वं स्थानं देवसंज्ञितम् ।
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत्

prāpa cainaṃ muhūrtena svaṃ sthānaṃ devasaṃjñitam |
tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato'bhavat

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरानप्राप्स्यन्ति चोत्तमान्

bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ |
bhaviṣyanti tapoyuktā varānaprāpsyanti cottamān

तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ।
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम्

tatra nyāyyamidaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā |
atha nānāsamudbhūtairvasudhāyāṃ yathākramam

मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ।
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः

mayā hyeṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā |
tasmātpṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ

वाराहं नारसिहं च वामनं मानुषं तथा ।
एभिर्मया निहन्तव्याः दुर्विनीताः सुरारयः

vārāhaṃ nārasihaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā |
ebhirmayā nihantavyāḥ durvinītāḥ surārayaḥ

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ।
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत्

atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan |
sarasvatīmuccacāra tatra sārasvato'bhavat

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवः प्रभोः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः

apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavaḥ prabhoḥ |
bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिवरव्ययः ।
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतांवर

tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādivaravyayaḥ |
vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃvara

तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्वचनं मुने ।
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेन्तरे

tasmātkuru yathājñaptaṃ mamaitadvacanaṃ mune |
tena bhinnāstadā vedā manoḥ svāyaṃbhuventare

मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः ।
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः

manvantareṣu putra tvamevaṃ lokapravartakaḥ |
bhaviṣyasyacalo brahmannapradhṛṣyaśca nityaśaḥ

पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः ।
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि

punastiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥ |
bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ।
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम

teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati |
parasparavināśārthaṃ tvāmṛte dvijasattama

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे

dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakarastathā |
bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgādvimokṣyase

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा

vītarāgaśca putraste paramātmā bhaviṣyati |
maheśvaraprasādena naitadvacanamanyathā

यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम् ।
वसिष्ठमग्र्यं च तपोनिधानं
यस्यातिसूर्यं व्यरिरिच्यते भाः

yaṃ mānasaṃ vai pravadanti viprāḥ
pitāmahasyottamabuddhiyuktam |
vasiṣṭhamagryaṃ ca taponidhānaṃ
yasyātisūryaṃ vyariricyate bhāḥ

तस्यान्वपे चापि ततो महर्षिः
पराशरो नाम महाप्रभावः ।
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो
महातपा वै तपसो निवासः

tasyānvape cāpi tato maharṣiḥ
parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ |
pitā sa te vedanidhirvariṣṭho
mahātapā vai tapaso nivāsaḥ

कानीनगर्भः पितृकन्यकायां
तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः

kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ
tasmādṛṣestvaṃ bhavitā ca putraḥ

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा ।
भविष्यति महासत्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव

anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune |
anudhyānānmama mune naitadvacanamanyathā |
bhaviṣyati mahāsatva khyātiścāpyatulā tava

[यत्किंचिद्विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम् ।
अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम् ॥]

[yatkiṃcidvidyate loke sarvaṃ tanmadviceṣṭitam |
anyo hyanyaṃ cintayati svacchandaṃ vidadhāmyaham ||]

एवं सारस्वतमृषिमपांतरतमं तथा ।
युक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत्

evaṃ sārasvatamṛṣimapāṃtaratamaṃ tathā |
yuktvā vacanamīśānaḥ sādhayasvetyathābravīt

सोहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।
अपांतरतमो नाम्ना ततो जातोऽऽज्ञया हरेः

sohaṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ |
apāṃtaratamo nāmnā tato jāto''jñayā hareḥ

त्रिराप्लुत्य जलाभ्यासे दत्त्वा ब्राह्मणदक्षिणाम् ।
अभ्यर्च्य देवायतनं ततः प्रायाद्यथागतम्

trirāplutya jalābhyāse dattvā brāhmaṇadakṣiṇām |
abhyarcya devāyatanaṃ tataḥ prāyādyathāgatam

एतद्विधानं सर्वेषां तीर्थंतीर्थमिति प्रिये ।
समीपतीर्थस्नानात्तु दूरतीर्थं सुपूजितम्

etadvidhānaṃ sarveṣāṃ tīrthaṃtīrthamiti priye |
samīpatīrthasnānāttu dūratīrthaṃ supūjitam

आदिप्रभृतिशुद्धस्य तीर्थस्नानं शुभं भवेत् ।
तपोर्थं पापनाशार्थं शौचार्थं तीर्थगाहनम्

ādiprabhṛtiśuddhasya tīrthasnānaṃ śubhaṃ bhavet |
taporthaṃ pāpanāśārthaṃ śaucārthaṃ tīrthagāhanam