अध्याय 232: सुकृत: संयम, सत्य, व्रत, शौच और आहार

विधानं सुकृतस्यापि भूयः शृणु शुचिस्मिते ।
प्रोच्यते तत्त्रिधा देवि सुकृतं च समासतः

vidhānaṃ sukṛtasyāpi bhūyaḥ śṛṇu śucismite |
procyate tattridhā devi sukṛtaṃ ca samāsataḥ

यदौपरमिकं चैव सुकृतं निरुपद्रवम् ।
तथैव सोपकरणं तावता सुकृतं विदुः

yadauparamikaṃ caiva sukṛtaṃ nirupadravam |
tathaiva sopakaraṇaṃ tāvatā sukṛtaṃ viduḥ

निवृत्तिः पापकर्मभ्यस्तदौपरमिकं प्रिये ।
मनोवाक्कायजा दोषाः शृणु मे वर्जनाच्छुभम्

nivṛttiḥ pāpakarmabhyastadauparamikaṃ priye |
manovākkāyajā doṣāḥ śṛṇu me varjanācchubham

त्रैविध्यदोषोपरमे यस्तु दोषव्यपेक्षया ।
स हि प्राप्नोति सकलं सर्वदुष्कृतवर्जनात्

traividhyadoṣoparame yastu doṣavyapekṣayā |
sa hi prāpnoti sakalaṃ sarvaduṣkṛtavarjanāt

प्रथमं वर्जयेद्दोषान्युगपत्पृथगेव वा ।
तथा धर्ममवाप्नोति दोषत्यागो हि दुष्करः ।
दोषसाकल्यसंत्यागान्मुनिर्भवति मानवः

prathamaṃ varjayeddoṣānyugapatpṛthageva vā |
tathā dharmamavāpnoti doṣatyāgo hi duṣkaraḥ |
doṣasākalyasaṃtyāgānmunirbhavati mānavaḥ

सौकर्यं पस्य धर्मस्य कार्यारम्भादृतेऽपि च ।
आत्मा च लब्धोपरमो लभन्ते सुकृतं परम्

saukaryaṃ pasya dharmasya kāryārambhādṛte'pi ca |
ātmā ca labdhoparamo labhante sukṛtaṃ param

अहो नृशंसाः पच्यन्ते मानुषाः स्वल्पबुद्धयः ।
एतादृशं न बुध्यन्ते आत्माधीनं न निर्व्यथाः

aho nṛśaṃsāḥ pacyante mānuṣāḥ svalpabuddhayaḥ |
etādṛśaṃ na budhyante ātmādhīnaṃ na nirvyathāḥ

दुष्कृतत्यागमात्रेण पदमूर्ध्वं हि लभ्यते

duṣkṛtatyāgamātreṇa padamūrdhvaṃ hi labhyate

पापभीरुत्वमात्रेण दोषाणां परिवर्जनात् ।
सुशोभनो भवेद्देवि क्रजुर्धर्मव्यपेक्षया ।
इत्यौपरमिकं देवि कथितं सुकृतं तव

pāpabhīrutvamātreṇa doṣāṇāṃ parivarjanāt |
suśobhano bhaveddevi krajurdharmavyapekṣayā |
ityauparamikaṃ devi kathitaṃ sukṛtaṃ tava

श्रुत्वा च वृद्धसंयोगादिन्द्रियाणां च निग्रहात् ।
सन्तोषाच्च धृतेश्चैव शक्यते दोषवर्जनम्

śrutvā ca vṛddhasaṃyogādindriyāṇāṃ ca nigrahāt |
santoṣācca dhṛteścaiva śakyate doṣavarjanam

तदेव धर्ममित्याहुर्दोषसंयमनं प्रिये ।
यमधर्मेण धर्मोस्ति नान्यः शुभतरः प्रिये ।
यमधर्मेण यतयः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम्

tadeva dharmamityāhurdoṣasaṃyamanaṃ priye |
yamadharmeṇa dharmosti nānyaḥ śubhataraḥ priye |
yamadharmeṇa yatayaḥ prāpnuvantyuttamāṃ gatim

ईश्वराणां प्रभवतां दरिद्राणां च वै नृणाम् ।
सफलो दोषसंत्यागो दानादपि शुभादपि

īśvarāṇāṃ prabhavatāṃ daridrāṇāṃ ca vai nṛṇām |
saphalo doṣasaṃtyāgo dānādapi śubhādapi

तपो दानं महादेवि दोषमल्पं हि निर्भरेत् ।
सुकृतं यामिकं चोक्तं वक्ष्ये निरुपसाधनम्

tapo dānaṃ mahādevi doṣamalpaṃ hi nirbharet |
sukṛtaṃ yāmikaṃ coktaṃ vakṣye nirupasādhanam

सुखाभिसन्धिर्लोकानां सत्यं शौचमथार्जवम् ।
व्रतोपवासः प्रीतिश्च ब्रह्मचर्यं दमः शमः

sukhābhisandhirlokānāṃ satyaṃ śaucamathārjavam |
vratopavāsaḥ prītiśca brahmacaryaṃ damaḥ śamaḥ

एवमादि शुभं कर्म सुकृतं नियमाश्रितम् ।
शृणु तेषां विशेषांश्च कीर्तयिष्यामि भामिनि

evamādi śubhaṃ karma sukṛtaṃ niyamāśritam |
śṛṇu teṣāṃ viśeṣāṃśca kīrtayiṣyāmi bhāmini

सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ।
नास्ति सत्यात्परं दानं नास्ति सत्यात्परं तपः

satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva |
nāsti satyātparaṃ dānaṃ nāsti satyātparaṃ tapaḥ

यथा श्रुतं यथा दृष्टमात्मना यद्यथा कृतम् ।
तथा तस्याविकारेण वचनं सत्यलक्षणम्

yathā śrutaṃ yathā dṛṣṭamātmanā yadyathā kṛtam |
tathā tasyāvikāreṇa vacanaṃ satyalakṣaṇam

यच्छलेनाभिसंयुक्तं सत्यरूपं मृषैव तत् ।
सत्यमेव प्रवक्तव्यं पारावर्यं विजानता

yacchalenābhisaṃyuktaṃ satyarūpaṃ mṛṣaiva tat |
satyameva pravaktavyaṃ pārāvaryaṃ vijānatā

दीर्घायुश्च भवेत्सत्यात्कुलसन्तानपालकः ।
लोकसंस्थितिपालश्च भवेत्सत्येन मानवः

dīrghāyuśca bhavetsatyātkulasantānapālakaḥ |
lokasaṃsthitipālaśca bhavetsatyena mānavaḥ

कथं सन्धारयन्मर्त्यो व्रतं शुभमवाप्नुयात्

kathaṃ sandhārayanmartyo vrataṃ śubhamavāpnuyāt

पूर्वमुक्तं तु यत्पापं मनोवाक्कायकर्मभिः ।
व्रतवत्तस्य संत्यागस्तपोव्रतमिति स्मृतम्

pūrvamuktaṃ tu yatpāpaṃ manovākkāyakarmabhiḥ |
vratavattasya saṃtyāgastapovratamiti smṛtam

त्याज्यं वा यदि वा जोष्यमव्रतेनि वृथा चरन् ।
तथा फलं न लभते तस्माद्धर्मं वृथा चरेत्

tyājyaṃ vā yadi vā joṣyamavrateni vṛthā caran |
tathā phalaṃ na labhate tasmāddharmaṃ vṛthā caret

शुद्धकायो नरो भूत्वा स्नात्वा तीर्थ यथाविधि ।
पञ्चभूतानि चन्द्रार्कौ संध्ये धर्मयमौ पितॄन्

śuddhakāyo naro bhūtvā snātvā tīrtha yathāvidhi |
pañcabhūtāni candrārkau saṃdhye dharmayamau pitṝn

आत्मनैव तथाऽऽत्मानं निवेद्य व्रतवच्चरेत् ।
व्रतमामरणाद्वाऽपि कालच्छेदेन वा हरेत्

ātmanaiva tathā''tmānaṃ nivedya vratavaccaret |
vratamāmaraṇādvā'pi kālacchedena vā haret

शाकादिषु व्रतं कुर्यात्तथा पुष्पफलादिषु ।
ब्रह्मचर्यव्रतं कुर्यादुपवासव्रतं तथा

śākādiṣu vrataṃ kuryāttathā puṣpaphalādiṣu |
brahmacaryavrataṃ kuryādupavāsavrataṃ tathā

एवमन्येषु बहुषु व्रतं कार्यं हितैषिणा ।
व्रतभङ्गो यथा न स्याद्रक्षितव्यं तथा बुधैः ।
व्रतभङ्गे महत्पापमिति विद्धि शुभेक्षणे

evamanyeṣu bahuṣu vrataṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā |
vratabhaṅgo yathā na syādrakṣitavyaṃ tathā budhaiḥ |
vratabhaṅge mahatpāpamiti viddhi śubhekṣaṇe

औषधार्थं यदज्ञानाद्गुरूणां वचनादपि ।
अनुग्रहार्थं बन्धूनां व्रतभङ्गो न दुष्यते

auṣadhārthaṃ yadajñānādgurūṇāṃ vacanādapi |
anugrahārthaṃ bandhūnāṃ vratabhaṅgo na duṣyate

व्रतापवर्गकाले तु दैवब्राह्मणपूजनम् ।
नरेण तु यथा विद्धि कार्यसिद्धिं यथाऽऽप्तुयात्

vratāpavargakāle tu daivabrāhmaṇapūjanam |
nareṇa tu yathā viddhi kāryasiddhiṃ yathā''ptuyāt

कथं शौचविधिस्तत्र तन्मे शंसितुमर्हसि

kathaṃ śaucavidhistatra tanme śaṃsitumarhasi

बाह्ममाभ्यन्तरं चेति द्विविधं शौचमिष्यते ।
मानसं सुकृतं यत्तच्छौचमाभ्यन्तरं स्मृतम्

bāhmamābhyantaraṃ ceti dvividhaṃ śaucamiṣyate |
mānasaṃ sukṛtaṃ yattacchaucamābhyantaraṃ smṛtam

सदाऽऽहारविशुद्धिश्च कायप्रक्षालनं च यत् ।
बाह्यशौचं भवेदेतत्तथैवाचमनादिना

sadā''hāraviśuddhiśca kāyaprakṣālanaṃ ca yat |
bāhyaśaucaṃ bhavedetattathaivācamanādinā

मृच्चैव शुद्धदेशस्था गोशकृन्मूत्रमेव च ।
द्रव्याणि गन्धयुक्तानि यानि पुष्टिकराणि च ।
एतैः सम्मार्जयेत्कायमम्भसा च पुनः पुनः

mṛccaiva śuddhadeśasthā gośakṛnmūtrameva ca |
dravyāṇi gandhayuktāni yāni puṣṭikarāṇi ca |
etaiḥ sammārjayetkāyamambhasā ca punaḥ punaḥ

अक्षोभ्यं यत्प्रकीर्णं च नित्यस्रोतं च यज्जलम् ।
प्रायशस्तादृशे मज्जेदन्यथा च विवर्जयेत्

akṣobhyaṃ yatprakīrṇaṃ ca nityasrotaṃ ca yajjalam |
prāyaśastādṛśe majjedanyathā ca vivarjayet

त्रिस्त्रिराचमनं श्रेष्ठं निष्फेनैर्निर्मलैर्जलैः ।
तथा विण्मूत्रयोः शुद्धिरद्भिर्बहुमृदा भवेत् ।
तथैव जलसंशुद्धिर्यत्संशुद्धं तु संस्पृशेत्

tristrirācamanaṃ śreṣṭhaṃ niṣphenairnirmalairjalaiḥ |
tathā viṇmūtrayoḥ śuddhiradbhirbahumṛdā bhavet |
tathaiva jalasaṃśuddhiryatsaṃśuddhaṃ tu saṃspṛśet

शकृता भूमिशुद्धिः स्याल्लौहानां भस्मना स्मृतम् ।
तक्षणं घर्षणं चैव दारवाणां विशोधनम्

śakṛtā bhūmiśuddhiḥ syāllauhānāṃ bhasmanā smṛtam |
takṣaṇaṃ gharṣaṇaṃ caiva dāravāṇāṃ viśodhanam

दहनं मृण्मयानां च मर्त्यानां कृच्छ्रधारणम् ।
शेषाणां देवि सर्वेषामातपेन जलेन च ।
ब्राह्मणानां च वाक्येन सदा संशोधनं भवेत्

dahanaṃ mṛṇmayānāṃ ca martyānāṃ kṛcchradhāraṇam |
śeṣāṇāṃ devi sarveṣāmātapena jalena ca |
brāhmaṇānāṃ ca vākyena sadā saṃśodhanaṃ bhavet

अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ।
एवमापदि संशुद्धिरेवं शौचं विधीयते ।

adṛṣṭamadbhirnirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate |
evamāpadi saṃśuddhirevaṃ śaucaṃ vidhīyate |

आहारशुद्धिस्तु कथं देवदेव महेश्वर

āhāraśuddhistu kathaṃ devadeva maheśvara

अमांसमद्यमक्लेद्यमपर्युषितमेव च ।
अतिकट्वम्ललवणहनं च शुभगन्धि च

amāṃsamadyamakledyamaparyuṣitameva ca |
atikaṭvamlalavaṇahanaṃ ca śubhagandhi ca

क्रिमिकेशमलैर्हीनं संवृतं शुद्धदर्शम् ।
एवंविधं सदाहार्यं देवब्राह्मणसात्कृतम्

krimikeśamalairhīnaṃ saṃvṛtaṃ śuddhadarśam |
evaṃvidhaṃ sadāhāryaṃ devabrāhmaṇasātkṛtam

श्रुतमित्येव तज्ज्ञेयमन्यथा मन्यसेऽशुभम् ।
ग्राम्यादारण्यकैः सिद्धं श्रेष्ठमित्यवधारय

śrutamityeva tajjñeyamanyathā manyase'śubham |
grāmyādāraṇyakaiḥ siddhaṃ śreṣṭhamityavadhāraya

अतिमात्रगृहीतात्तु अल्पदत्तं भवेच्छुचि ।
यज्ञशेषं हविःशेषं पितृशेषं च निर्मलम् ।
इति ते कथितं देवि भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

atimātragṛhītāttu alpadattaṃ bhavecchuci |
yajñaśeṣaṃ haviḥśeṣaṃ pitṛśeṣaṃ ca nirmalam |
iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi