अध्याय 234: दान को महान बनाने वाले छह गुण

एतदर्थमवाप्नोति नरः प्रेत्य शुभेक्षणे

etadarthamavāpnoti naraḥ pretya śubhekṣaṇe

लोकसिद्धं तु यद्द्रव्यं सर्वसाधारणं भवेत् ।
तददत्सर्विसामान्यं कथं धर्मं लभेन्नरः ।
एवं साधारणे द्रव्ये तस्य स्वत्वं कथं भवेत्

lokasiddhaṃ tu yaddravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ bhavet |
tadadatsarvisāmānyaṃ kathaṃ dharmaṃ labhennaraḥ |
evaṃ sādhāraṇe dravye tasya svatvaṃ kathaṃ bhavet

लोके भूतमयं द्रव्यं सर्वसाधारणं तथा ।
तथैव तद्ददन्मर्त्यो लभेत्पुण्यं स तच्छृणु

loke bhūtamayaṃ dravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ tathā |
tathaiva taddadanmartyo labhetpuṇyaṃ sa tacchṛṇu

दाता प्रतिग्रहीता च देयं सोपक्रमं तथा ।
देशकालौ च यत्त्वेतद्दानं षङ्गुणमुच्यते ।
तेषां सम्पद्विशेषांश्च कीर्त्यमानान्निबोध मे

dātā pratigrahītā ca deyaṃ sopakramaṃ tathā |
deśakālau ca yattvetaddānaṃ ṣaṅguṇamucyate |
teṣāṃ sampadviśeṣāṃśca kīrtyamānānnibodha me

आदिप्रभृति यः शुद्धो मनोवाक्कायकर्मभिः ।

ādiprabhṛti yaḥ śuddho manovākkāyakarmabhiḥ |

शुद्रो दान्तो जितक्रोधस्तथा दीनकुलोद्भवः ।
श्रुतचारित्रसम्पन्नस्तथा बहुकलत्रवान्

śudro dānto jitakrodhastathā dīnakulodbhavaḥ |
śrutacāritrasampannastathā bahukalatravān

पञ्चयज्ञपरो नित्यं निर्विकारशरीरवान् ।
एतान्पात्रगुणान्विद्धि तादृक्पात्रं प्रशस्यते

pañcayajñaparo nityaṃ nirvikāraśarīravān |
etānpātraguṇānviddhi tādṛkpātraṃ praśasyate

पितृदेवाग्निकार्येषु तस्य दत्तं महाफलम् ।
यद्यदर्हति यो लोके पात्रं तस्य भवेच्च सः ।

pitṛdevāgnikāryeṣu tasya dattaṃ mahāphalam |
yadyadarhati yo loke pātraṃ tasya bhavecca saḥ |

अन्नस्य क्षुधितं पात्रं तृषितस्तु जलस्य वै ।
एवं पात्रेषु नानात्वमिष्यते पुरुषं प्रति

annasya kṣudhitaṃ pātraṃ tṛṣitastu jalasya vai |
evaṃ pātreṣu nānātvamiṣyate puruṣaṃ prati

जारश्चोरश्च षण्डश्च हिंस्रः समयभेदकः ।
लोकविघ्नकराश्चान्ये वर्जितव्याः सर्वशः प्रिये

jāraścoraśca ṣaṇḍaśca hiṃsraḥ samayabhedakaḥ |
lokavighnakarāścānye varjitavyāḥ sarvaśaḥ priye

परोपघाताद्यद्द्रव्यं चौर्याद्वा लभ्यते नृभिः ।
निर्दयाल्लभ्यते यच्च धूर्तभावेन वै तथा

paropaghātādyaddravyaṃ cauryādvā labhyate nṛbhiḥ |
nirdayāllabhyate yacca dhūrtabhāvena vai tathā

अधर्मादर्थमोहाद्वा बहूनामुपरोधनात् ।
यल्लभ्यते धनं देवि तदत्यन्तविगर्हितम्

adharmādarthamohādvā bahūnāmuparodhanāt |
yallabhyate dhanaṃ devi tadatyantavigarhitam

तादृशेन कृतं धर्मं निष्फलं विद्धि भामिनि ।
तस्मान्न्यायागतेनैव दातव्यं शुभमिच्छता

tādṛśena kṛtaṃ dharmaṃ niṣphalaṃ viddhi bhāmini |
tasmānnyāyāgatenaiva dātavyaṃ śubhamicchatā

यद्यदात्मप्रियं नित्यं तत्तद्देयमिति स्थितिः ।
उपक्रममिमं विद्धि दातॄणां परमं हितम्

yadyadātmapriyaṃ nityaṃ tattaddeyamiti sthitiḥ |
upakramamimaṃ viddhi dātṝṇāṃ paramaṃ hitam

पात्रभूतं तु दूरस्थमभिगम्य प्रसाद्य च ।
दाता दानं तथा दद्याद्यथा तुष्येत तेन सः ।

pātrabhūtaṃ tu dūrasthamabhigamya prasādya ca |
dātā dānaṃ tathā dadyādyathā tuṣyeta tena saḥ |

पूर्वं च पात्रतां ज्ञात्वा समाहूय निवेद्य च ।
शौचाचमनसंयुक्तं दातव्यं श्रद्धया प्रिये

pūrvaṃ ca pātratāṃ jñātvā samāhūya nivedya ca |
śaucācamanasaṃyuktaṃ dātavyaṃ śraddhayā priye

याचितॄणां तु परममाभिमुख्यं पुरस्कृतम् ।
संमानपूर्वं सङ्ग्राह्यं दातव्यं देशकालयो

yācitṝṇāṃ tu paramamābhimukhyaṃ puraskṛtam |
saṃmānapūrvaṃ saṅgrāhyaṃ dātavyaṃ deśakālayo

अपात्रेभ्योपि चान्येभ्यो दातव्यं भूतिमिच्छता ॥
पात्राणि सम्परीक्ष्यैव दात्रा वै नाममात्रया ।

apātrebhyopi cānyebhyo dātavyaṃ bhūtimicchatā ||
pātrāṇi samparīkṣyaiva dātrā vai nāmamātrayā |

अतिशक्तया परं दानं यथाशक्ति तु मध्यमम् ।
तृतीयं चापरं दानं नानुरूपमिवात्मनः

atiśaktayā paraṃ dānaṃ yathāśakti tu madhyamam |
tṛtīyaṃ cāparaṃ dānaṃ nānurūpamivātmanaḥ

यथा सम्भाषितं पूर्वं दातव्यं तत्तथैव च ।
पुण्यिक्षेत्रेषु यद्दत्तं पुण्यकालेषु वा यथा ।

yathā sambhāṣitaṃ pūrvaṃ dātavyaṃ tattathaiva ca |
puṇyikṣetreṣu yaddattaṃ puṇyakāleṣu vā yathā |

यश्च पुण्यतमो देशस्तथा कालश्च शंस मे

yaśca puṇyatamo deśastathā kālaśca śaṃsa me

कुरुक्षेत्रं महानन्यो यश्च देवर्षिसेवितः ।
गिरिर्वरश्च तीर्थानि देशभागेषु पूजितः ।
ग्रहीतुमीप्सितो यत्र तत्र दत्तं महाफमल्

kurukṣetraṃ mahānanyo yaśca devarṣisevitaḥ |
girirvaraśca tīrthāni deśabhāgeṣu pūjitaḥ |
grahītumīpsito yatra tatra dattaṃ mahāphamal

शरद्वसन्तकालश्च पुण्यमासस्तथैव च ।
शुक्लपक्षश्च पक्षाणां पौर्णमासी च पर्वसु

śaradvasantakālaśca puṇyamāsastathaiva ca |
śuklapakṣaśca pakṣāṇāṃ paurṇamāsī ca parvasu

पितृदैवतनक्षत्रनिर्मलो दिवसस्तथा ।
तच्छोभनतरं विद्धि चन्द्रसूर्यग्रहे तथा

pitṛdaivatanakṣatranirmalo divasastathā |
tacchobhanataraṃ viddhi candrasūryagrahe tathā

प्रतिग्रहीतुर्यः कालो मनसा कीर्तितः शुभे ।
एवमादिष्टकालेषु दत्तं दानं महद्भवेत्

pratigrahīturyaḥ kālo manasā kīrtitaḥ śubhe |
evamādiṣṭakāleṣu dattaṃ dānaṃ mahadbhavet

दाता देयं च पात्रं च उपक्रमयुता क्रिया ।
देशकालं तथा तेषां सम्पच्छुद्धिः प्रकीर्तिता

dātā deyaṃ ca pātraṃ ca upakramayutā kriyā |
deśakālaṃ tathā teṣāṃ sampacchuddhiḥ prakīrtitā

यथैव युगपत्सम्पत्तत्र दानं महद्भवेत्

yathaiva yugapatsampattatra dānaṃ mahadbhavet

अत्यल्पमपि यद्दानमेभिः षड्भिर्गुणैर्युतम् ।
भूत्वाऽनन्तं नयेत्स्वर्गं दातारं दोषवर्जितम्

atyalpamapi yaddānamebhiḥ ṣaḍbhirguṇairyutam |
bhūtvā'nantaṃ nayetsvargaṃ dātāraṃ doṣavarjitam

सुमहद्वाऽपि यद्दानं गुणैरेभिर्विनाकृतम् ।
अत्यल्पफलनिर्योगमफलं वा फलोद्धतम्

sumahadvā'pi yaddānaṃ guṇairebhirvinākṛtam |
atyalpaphalaniryogamaphalaṃ vā phaloddhatam

एवंगुणयुतं दानं दत्तं च फलतां व्रजेत् ।
तदस्ति चेन्महद्देयं तन्मे शंसितुमर्हसि

evaṃguṇayutaṃ dānaṃ dattaṃ ca phalatāṃ vrajet |
tadasti cenmahaddeyaṃ tanme śaṃsitumarhasi

तदप्यस्ति महाभागे नराणां भावदोषतः

tadapyasti mahābhāge narāṇāṃ bhāvadoṣataḥ

कृत्वा धर्मं तु विधिवत्पश्चात्तापं करोति चेत् ।
श्लाघया वा यदि ब्रूयाद्वृथा संसदिं यत्कृतम्

kṛtvā dharmaṃ tu vidhivatpaścāttāpaṃ karoti cet |
ślāghayā vā yadi brūyādvṛthā saṃsadiṃ yatkṛtam

प्रकल्पयेच्च मनसा तत्फलं प्रेत्यभावतः ।
कर्म धर्मकृतं यच्च सततं फलकाङ्क्षया ।

prakalpayecca manasā tatphalaṃ pretyabhāvataḥ |
karma dharmakṛtaṃ yacca satataṃ phalakāṅkṣayā |

एते दोषा विवर्ज्याश्च दातृभिः पुण्यकाङ्क्षिभिः ।
सनातनमिदं वृत्तं सद्भिराचरितं तथा

ete doṣā vivarjyāśca dātṛbhiḥ puṇyakāṅkṣibhiḥ |
sanātanamidaṃ vṛttaṃ sadbhirācaritaṃ tathā

अनुग्रहात्परेषां तु गृहस्थानामृणं हि तत् ।
इत्येवं मन आविश्य दातव्यं सततं बुधैः

anugrahātpareṣāṃ tu gṛhasthānāmṛṇaṃ hi tat |
ityevaṃ mana āviśya dātavyaṃ satataṃ budhaiḥ

एवमेव कृतं नित्यं सुकृतं तद्भवेन्महत् ।
सर्वसाधारणं द्रव्यमेवं दत्त्वा महत्फलम्

evameva kṛtaṃ nityaṃ sukṛtaṃ tadbhavenmahat |
sarvasādhāraṇaṃ dravyamevaṃ dattvā mahatphalam