अध्याय 231: मन, वाणी और देह के पाप, मद्य के दोष

भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज ।
श्रुतं मे परमं गुह्यं प्रसादात्ते वरप्रद

bhagavandevadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja |
śrutaṃ me paramaṃ guhyaṃ prasādātte varaprada

श्रोतुं भूयोऽहमिच्छामि प्रजानां हितकारणात् ।
शुभाशुभमिति प्रोक्तं कर्म स्वस्वं समासतः

śrotuṃ bhūyo'hamicchāmi prajānāṃ hitakāraṇāt |
śubhāśubhamiti proktaṃ karma svasvaṃ samāsataḥ

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि शुभाशुभविधइं प्रति ।
अशुभं कीदृशं कर्म प्राणिनो यन्निपातयेत्

tanme vistarato brūhi śubhāśubhavidhaiṃ prati |
aśubhaṃ kīdṛśaṃ karma prāṇino yannipātayet

शुभं वापि कथं देव प्रजानामूर्ध्वदं भवेत् ।
एतन्मे वद देवेश श्रोतुकामाऽस्मि कीर्तय

śubhaṃ vāpi kathaṃ deva prajānāmūrdhvadaṃ bhavet |
etanme vada deveśa śrotukāmā'smi kīrtaya

तदहं ते प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं शृणु शोभने ।
सुकृतं दुष्कृतं चेति द्विविधं कर्मविस्तरम्

tadahaṃ te pravakṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇu śobhane |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ceti dvividhaṃ karmavistaram

तयोर्यद्दुष्कृतं कर्म तच्च सञ्जायते त्रिधा ।
मनसा कर्मणा वाचा बुद्धिमोहसमुद्भवात्

tayoryadduṣkṛtaṃ karma tacca sañjāyate tridhā |
manasā karmaṇā vācā buddhimohasamudbhavāt

मनःपूर्वं तु वा कर्म वर्तते वाङ्मयं ततः ।
जायते वै क्रियायोगमनु चेष्टाक्रमः प्रिये

manaḥpūrvaṃ tu vā karma vartate vāṅmayaṃ tataḥ |
jāyate vai kriyāyogamanu ceṣṭākramaḥ priye

अभिद्रोहोऽभ्यसूया च परार्थेषु च वै स्पृहा ।
शुभाशुभानां मर्त्यानां वर्तनं परिवारितम्

abhidroho'bhyasūyā ca parārtheṣu ca vai spṛhā |
śubhāśubhānāṃ martyānāṃ vartanaṃ parivāritam

धर्मकार्ये यदाऽश्रद्धा पापकर्मणि हर्षणम् ।
एवमाद्यशुभं कर्म मनसा पापमुच्यते

dharmakārye yadā'śraddhā pāpakarmaṇi harṣaṇam |
evamādyaśubhaṃ karma manasā pāpamucyate

अनृतं यच्च परुषमबद्धवचनं कटु ।
असत्यं परिवादश्च पापमेतत्तु वाङ्मयम्

anṛtaṃ yacca paruṣamabaddhavacanaṃ kaṭu |
asatyaṃ parivādaśca pāpametattu vāṅmayam

अगम्यागमनं चैव परदारनिषेवणम् ।
वधबन्धपरिक्लेशैः परप्राणोपतापनम्

agamyāgamanaṃ caiva paradāraniṣevaṇam |
vadhabandhaparikleśaiḥ paraprāṇopatāpanam

चौर्यं परेषां द्रव्याणां हरणं नाशनं तथा ।
अभक्ष्यभक्षणं चैव व्यसनेष्वविषङ्गता

cauryaṃ pareṣāṃ dravyāṇāṃ haraṇaṃ nāśanaṃ tathā |
abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva vyasaneṣvaviṣaṅgatā

दर्पात्स्तम्भाभिमानाच्च परेषामुपतापनम् ।
अकार्याणां च करणमशौचं पानसेवनम्

darpātstambhābhimānācca pareṣāmupatāpanam |
akāryāṇāṃ ca karaṇamaśaucaṃ pānasevanam

दौःशील्यं पापसम्पर्के साहाय्यं पापकर्मणि ।
अधर्म्यमयशस्यं च कार्यं तस्य निषेवणम् ।
एवमाद्यशुभं चान्यच्छारीरं पापमुच्यते

dauḥśīlyaṃ pāpasamparke sāhāyyaṃ pāpakarmaṇi |
adharmyamayaśasyaṃ ca kāryaṃ tasya niṣevaṇam |
evamādyaśubhaṃ cānyacchārīraṃ pāpamucyate

मानसाद्वाङ्मयं पापं विशिष्टमिति लक्ष्यते ।
वाङ्मयादपि वै पापाच्छारीरं गण्यते बहु

mānasādvāṅmayaṃ pāpaṃ viśiṣṭamiti lakṣyate |
vāṅmayādapi vai pāpācchārīraṃ gaṇyate bahu

एवं पापयुतं कर्म त्रिविधं पातयेन्नरम् ।
परापकारजननमत्यन्तं पातकं स्मृतम्

evaṃ pāpayutaṃ karma trividhaṃ pātayennaram |
parāpakārajananamatyantaṃ pātakaṃ smṛtam

त्रिविधं तत्कृतं पापं कर्तारं पापकं नयेत् ।
पातकं चापि यत्कर्म कर्मणा बुद्धिपूर्वकम्

trividhaṃ tatkṛtaṃ pāpaṃ kartāraṃ pāpakaṃ nayet |
pātakaṃ cāpi yatkarma karmaṇā buddhipūrvakam

सापदेशमवश्यं तत्कर्तव्यमिति तत्कृतम् ।
कथञ्चित्तत्कृतमपि कर्ता तेन स लिप्यते

sāpadeśamavaśyaṃ tatkartavyamiti tatkṛtam |
kathañcittatkṛtamapi kartā tena sa lipyate

अवश्यं पापदेशेन प्रतिहृन्येत कारणम्

avaśyaṃ pāpadeśena pratihṛnyeta kāraṇam

भगवन्पापकं कर्म यथा कृत्वा न लिप्यते

bhagavanpāpakaṃ karma yathā kṛtvā na lipyate

यो नरोऽनपराधी च स्वात्मप्राणस्य रक्षणात् ।
शत्रुमुद्यतशस्त्रं वा पूर्वं तेन हतोपि वा ।
प्रतिहन्यान्नरो हिंस्यान्न स पापेन लिप्यते

yo naro'naparādhī ca svātmaprāṇasya rakṣaṇāt |
śatrumudyataśastraṃ vā pūrvaṃ tena hatopi vā |
pratihanyānnaro hiṃsyānna sa pāpena lipyate

चोरादधिकसंत्रस्तस्तत्प्रतीकारचेष्टया ।
यः प्रजघ्नन्नरो हन्यान्न स पापेन लिप्यते

corādadhikasaṃtrastastatpratīkāraceṣṭayā |
yaḥ prajaghnannaro hanyānna sa pāpena lipyate

ग्रामार्थं भर्तृपिण्डार्थं दीनानुग्रहकारणात् ।
वधबन्धपरिक्लेशान्कुर्वन्पापात्प्रमुच्यते

grāmārthaṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt |
vadhabandhaparikleśānkurvanpāpātpramucyate

दुर्भिक्षे चात्मवृत्त्यर्थमेकायतनगस्तथा ।
अकार्यं वाऽप्यभक्ष्यं वा कृत्वा पपान्न लिप्यते

durbhikṣe cātmavṛttyarthamekāyatanagastathā |
akāryaṃ vā'pyabhakṣyaṃ vā kṛtvā papānna lipyate

विधिरेष गृहस्थानां प्रायेणैवोपदिश्यते ।
अवाच्यं वाऽप्यकार्यं वा देशकालवशेन तु

vidhireṣa gṛhasthānāṃ prāyeṇaivopadiśyate |
avācyaṃ vā'pyakāryaṃ vā deśakālavaśena tu

बुद्धिपूर्व नरः कुर्वस्तत्प्रयोजनमात्रया ।
किञ्चिद्वा लिप्यते पापैरथवा न च लिप्यते

buddhipūrva naraḥ kurvastatprayojanamātrayā |
kiñcidvā lipyate pāpairathavā na ca lipyate

एवं देवि विजानीहि नास्ति तत्र विचारणा

evaṃ devi vijānīhi nāsti tatra vicāraṇā

भगवन्पानदोषांश्च पेयापेयत्वकारणम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे वद महेश्वर

bhagavanpānadoṣāṃśca peyāpeyatvakāraṇam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme vada maheśvara

हन्त ते कथयिष्यामि पानोत्पत्तिं शुचिस्मिते

hanta te kathayiṣyāmi pānotpattiṃ śucismite

पुरा सर्वेऽभवन्मर्त्या बुद्धिमन्तो नयानुगाः ।
शुचयश्च शुभाचाराः सर्वे चोन्मनसः प्रिये

purā sarve'bhavanmartyā buddhimanto nayānugāḥ |
śucayaśca śubhācārāḥ sarve conmanasaḥ priye

एवंभूते तदा लोके प्रेष्यकृन्न परस्परम् ।
प्रेष्याबावान्मनुष्याणां कर्मारम्भो ननाश ह

evaṃbhūte tadā loke preṣyakṛnna parasparam |
preṣyābāvānmanuṣyāṇāṃ karmārambho nanāśa ha

उभयोर्लोकयोर्नाशं दृष्ट्वा कर्मक्षयात्प्रभुः ।
यज्ञकर्म कथं लोके वर्तेतेति पितामहः

ubhayorlokayornāśaṃ dṛṣṭvā karmakṣayātprabhuḥ |
yajñakarma kathaṃ loke varteteti pitāmahaḥ

आज्ञापयत्सुरान्देवि मोहयस्वेति मानुषान् ।
तमसः सारमुद्धृत्य पानं बुद्धिप्रणाशनम्इ ।
न्यपातयन्मनुष्येषु पापदोषावहं प्रिये

ājñāpayatsurāndevi mohayasveti mānuṣān |
tamasaḥ sāramuddhṛtya pānaṃ buddhipraṇāśanami |
nyapātayanmanuṣyeṣu pāpadoṣāvahaṃ priye

तदाप्रभृति तत्पानान्मुमुहुर्मानवा भुवि ।
कार्याकार्यमजानन्तो वाच्यावाच्यं गुणागुणम्

tadāprabhṛti tatpānānmumuhurmānavā bhuvi |
kāryākāryamajānanto vācyāvācyaṃ guṇāguṇam

केचिद्धसन्ति तत्पीत्वा प्रवदन्ति तथा परे ।
नृत्यन्ति मुदिताः केचिद्गायन्ति शुभाशुभान् ।

keciddhasanti tatpītvā pravadanti tathā pare |
nṛtyanti muditāḥ kecidgāyanti śubhāśubhān |

कलिं ते कुर्वतेऽभीष्टं प्रहरन्ति परस्परम् ।
क्वचिद्धावन्ति सहसा प्रस्खलन्ति पतन्ति च

kaliṃ te kurvate'bhīṣṭaṃ praharanti parasparam |
kvaciddhāvanti sahasā praskhalanti patanti ca

अयुक्तं बहु भाषन्ते यत्र क्वचन शोभने ।
नग्ना विक्षिप्य गात्राणि नष्टज्ञाना इवासते

ayuktaṃ bahu bhāṣante yatra kvacana śobhane |
nagnā vikṣipya gātrāṇi naṣṭajñānā ivāsate

एवं बहुविधान्भावान्कुर्वन्ति भ्रान्तचेतनाः ।
ये पिबन्ति महामोहं पानं पापयुता नराः

evaṃ bahuvidhānbhāvānkurvanti bhrāntacetanāḥ |
ye pibanti mahāmohaṃ pānaṃ pāpayutā narāḥ

धृतिं लज्जां च बुद्धिं च पानं पीतं प्रणाशयेत् ।
तस्मान्नराः सम्भवन्ति निर्लज्जा निरपत्रपाः

dhṛtiṃ lajjāṃ ca buddhiṃ ca pānaṃ pītaṃ praṇāśayet |
tasmānnarāḥ sambhavanti nirlajjā nirapatrapāḥ

बुद्धिसत्वैः परिक्षीणास्तेजोहीना मलान्विताः ।
पीत्वापीत्वा तृषायुक्ताः पानपाः सम्भवन्ति च

buddhisatvaiḥ parikṣīṇāstejohīnā malānvitāḥ |
pītvāpītvā tṛṣāyuktāḥ pānapāḥ sambhavanti ca

पानकामाः पानकथाः पानकालाभिकाङ्क्षिणः ।
पानार्थं कर्मवश्यास्ते सम्भवन्ति नराधमाः

pānakāmāḥ pānakathāḥ pānakālābhikāṅkṣiṇaḥ |
pānārthaṃ karmavaśyāste sambhavanti narādhamāḥ

पानकामास्तृषायोगाद्बुद्धिसत्वपरिक्षयात् ।
पानदानां प्रेष्यकाराः पानपाः सहसाऽभवन्

pānakāmāstṛṣāyogādbuddhisatvaparikṣayāt |
pānadānāṃ preṣyakārāḥ pānapāḥ sahasā'bhavan

तदाप्रभृति वै लोके दीनैः पानवशैर्नरैः ।
कारयन्ति च कर्माणि बुद्धिमन्तस्तु पानपाः

tadāprabhṛti vai loke dīnaiḥ pānavaśairnaraiḥ |
kārayanti ca karmāṇi buddhimantastu pānapāḥ

कारुत्वमथ दासत्वं प्रेष्यतामेत्य पानपाः ।
सर्वकर्मकराश्चासन्पशुवद्रज्जुबन्धिताः

kārutvamatha dāsatvaṃ preṣyatāmetya pānapāḥ |
sarvakarmakarāścāsanpaśuvadrajjubandhitāḥ

पानपस्तु सुरां पीत्वा तदा बुद्धिप्रणाशनात् ।
कार्याकार्यस्य चाज्ञानाद्यथेष्टकरणात्स्वयम् ।
विदुषामविधेयत्वात्पापमेवाभिपद्यते

pānapastu surāṃ pītvā tadā buddhipraṇāśanāt |
kāryākāryasya cājñānādyatheṣṭakaraṇātsvayam |
viduṣāmavidheyatvātpāpamevābhipadyate

परिभूतो भवेल्लोके मद्यपो मित्रभेदकः ।
सर्वकालमशुद्धिं च सर्वभक्षस्तथा भवेत्

paribhūto bhavelloke madyapo mitrabhedakaḥ |
sarvakālamaśuddhiṃ ca sarvabhakṣastathā bhavet

विनष्टो ज्ञातिविद्वद्भ्यः सततं कलिभावगः ।
परुषं कटुकं घोरं वाक्यं वदति सर्वशः

vinaṣṭo jñātividvadbhyaḥ satataṃ kalibhāvagaḥ |
paruṣaṃ kaṭukaṃ ghoraṃ vākyaṃ vadati sarvaśaḥ

गुरूनतिवदेन्मत्तः परदारान्प्रधर्षयेत् ।
संविदं कुरुते शौण्डेर्न शृणोति हितं क्वचित्

gurūnativadenmattaḥ paradārānpradharṣayet |
saṃvidaṃ kurute śauṇḍerna śṛṇoti hitaṃ kvacit

एवं बहुविधा दोषाः पानपे सन्ति शोभने ।
केवलं नरकं यान्ति नास्ति तत्र विचारणा ।
तस्मात्तद्वर्जितं सद्भिः पानमात्महितैषिभिः

evaṃ bahuvidhā doṣāḥ pānape santi śobhane |
kevalaṃ narakaṃ yānti nāsti tatra vicāraṇā |
tasmāttadvarjitaṃ sadbhiḥ pānamātmahitaiṣibhiḥ

यदि पानं न वर्जेरन्सन्तश्चारित्रकारणात् ।
भवेदेतज्जगत्सर्वममर्यादं च निष्क्रियम्

yadi pānaṃ na varjeransantaścāritrakāraṇāt |
bhavedetajjagatsarvamamaryādaṃ ca niṣkriyam

तस्माद्बुद्धेर्हि रक्षार्थं सद्भिः पानं विवर्जितम् ।
इति ते दुष्कृतं सर्वं कथितं त्रिविधं प्रिये

tasmādbuddherhi rakṣārthaṃ sadbhiḥ pānaṃ vivarjitam |
iti te duṣkṛtaṃ sarvaṃ kathitaṃ trividhaṃ priye