अध्याय 230: पाँच नरक और पाप से मिलने वाली योनियाँ

भगवंस्ते कथं तत्र दण्ड्यन्ते नरकेषु वै ।
कति ते नरका घोराः कीदृशास्ते महेश्वर

bhagavaṃste kathaṃ tatra daṇḍyante narakeṣu vai |
kati te narakā ghorāḥ kīdṛśāste maheśvara

शृणु भामिनि तत्सर्वं पञ्चैते नरकाः स्मृताः ।
भूमेरधस्ताद्विहिता घोरा दुष्कृतकर्मणाम्

śṛṇu bhāmini tatsarvaṃ pañcaite narakāḥ smṛtāḥ |
bhūmeradhastādvihitā ghorā duṣkṛtakarmaṇām

प्रथमं रौरवं नाम शतयोजनमायतम् ।
तावत्प्रमाणविस्तीर्णं तामसं पापपीडितम्

prathamaṃ rauravaṃ nāma śatayojanamāyatam |
tāvatpramāṇavistīrṇaṃ tāmasaṃ pāpapīḍitam

भृशं दुर्गन्धि परुषं क्रिमिभिर्दारुणैर्वृतम् ।
अतिघोरमनिर्देश्यं प्रतिकूलं ततस्ततः

bhṛśaṃ durgandhi paruṣaṃ krimibhirdāruṇairvṛtam |
atighoramanirdeśyaṃ pratikūlaṃ tatastataḥ

ते चिरं तत्र तिष्ठन्ति न तत्र शयनासने ।
क्रिमिभिर्भक्ष्यमाणाश्च विष्ठागन्धसमायुताः

te ciraṃ tatra tiṣṭhanti na tatra śayanāsane |
krimibhirbhakṣyamāṇāśca viṣṭhāgandhasamāyutāḥ

एवंप्रमाणमुद्विग्ना यावत्तिष्ठन्ति तत्र ते ।
यातनाभ्यो दशगुणं नरके दुःखमिष्यते

evaṃpramāṇamudvignā yāvattiṣṭhanti tatra te |
yātanābhyo daśaguṇaṃ narake duḥkhamiṣyate

तत्र चात्यन्तिकं दुःखमिष्यते च शुभेक्षणे
क्रोशन्तश्च रुद्रन्तश्च वेदनास्तत्रि भुञ्जते

tatra cātyantikaṃ duḥkhamiṣyate ca śubhekṣaṇe
krośantaśca rudrantaśca vedanāstatri bhuñjate

भ्रमन्ति दुःखमोक्षार्थं ज्ञाता कश्चिन्न विद्यते ।
दुःखस्यान्तरमात्रं तु ज्ञानं वा न च लभ्यते

bhramanti duḥkhamokṣārthaṃ jñātā kaścinna vidyate |
duḥkhasyāntaramātraṃ tu jñānaṃ vā na ca labhyate

महारौरवसंज्ञं तु द्वितीयं नरकं प्रिये ।
तस्माद्द्विगुणितं विद्धि माने दुःखे च रौरवात्

mahārauravasaṃjñaṃ tu dvitīyaṃ narakaṃ priye |
tasmāddviguṇitaṃ viddhi māne duḥkhe ca rauravāt

तृतीयं नरकं तत्र कण्टिकावनसंज्ञितम् ।
ततो द्विगुणितं तच्च पूर्वाभ्यां दुःखमानयोः ।
महापातकसंयुक्ता घोरास्तस्मिन्विशन्ति हि

tṛtīyaṃ narakaṃ tatra kaṇṭikāvanasaṃjñitam |
tato dviguṇitaṃ tacca pūrvābhyāṃ duḥkhamānayoḥ |
mahāpātakasaṃyuktā ghorāstasminviśanti hi

अग्निकुण्डमिति ख्यातं चतुर्थं नरकं प्रिये ।
एतद्द्विगुणितं तस्माद्यथानिष्टसुखं तथा

agnikuṇḍamiti khyātaṃ caturthaṃ narakaṃ priye |
etaddviguṇitaṃ tasmādyathāniṣṭasukhaṃ tathā

ततो दुःखं हि सुमहदमानुषमिति स्मृतम् ।
भुञ्जते तत्रतत्रैव दुःखं दुष्कृतकारिणः

tato duḥkhaṃ hi sumahadamānuṣamiti smṛtam |
bhuñjate tatratatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ

तत्र दुःखमनिर्देश्यं वहद्धोरं यथा तथा ।
पञ्चेन्द्रियैरसम्बाधात्पञ्चकष्टमिति स्मृतम् ।
भुञ्जते तत्रतत्रैव दुःखं दुष्कृतकारिणः

tatra duḥkhamanirdeśyaṃ vahaddhoraṃ yathā tathā |
pañcendriyairasambādhātpañcakaṣṭamiti smṛtam |
bhuñjate tatratatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ

अमानुषार्हजं दुःखं महाभूतैश्च भुञ्जते ।
अतिघोरं चिरं कृत्वा महाभूतानि यान्ति तम्

amānuṣārhajaṃ duḥkhaṃ mahābhūtaiśca bhuñjate |
atighoraṃ ciraṃ kṛtvā mahābhūtāni yānti tam

पञ्च् कष्टेन हि समं नास्ति दुःखं तथा परम् ।
दुःखस्थानमिति प्राहुः पञ्चकष्टमिति प्रिये

pañc kaṣṭena hi samaṃ nāsti duḥkhaṃ tathā param |
duḥkhasthānamiti prāhuḥ pañcakaṣṭamiti priye

एवं त्वेतेषु तिष्ठन्ति प्राणिनोः दुःखभागिनः ।
अन्ये च नरकाः सन्ति अवीचिप्रमुखाः प्रिये

evaṃ tveteṣu tiṣṭhanti prāṇinoḥ duḥkhabhāginaḥ |
anye ca narakāḥ santi avīcipramukhāḥ priye

क्रोशन्तश्च रुदन्तश्च वेदनर्ता भृशातुराः ।
केचिद्भमन्तश्चेष्टन्ते केचिद्धावन्ति चातुराः

krośantaśca rudantaśca vedanartā bhṛśāturāḥ |
kecidbhamantaśceṣṭante keciddhāvanti cāturāḥ

आधावन्तो निवार्यन्ते शूलहस्तैर्यतस्ततः ।
रुजार्दितास्तृषायुक्ताः प्राणिनः पापकारिणः

ādhāvanto nivāryante śūlahastairyatastataḥ |
rujārditāstṛṣāyuktāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ

यावत्पूर्वकृतं तावन्न मुच्यन्ते कथञ्चन ।
क्रिमिभिर्भक्ष्यमाणाश्च वेदनार्तास्तृषान्विताः

yāvatpūrvakṛtaṃ tāvanna mucyante kathañcana |
krimibhirbhakṣyamāṇāśca vedanārtāstṛṣānvitāḥ

संस्मरन्तः स्वकं पापं कृतमात्मापराधजम् ।
शोचन्तस्तत्र तिष्ठन्ति यावत्पापक्षयं प्रिये ।
एवं भुक्त्वा तु नरकं मुच्यन्ते पापसंक्षयात्

saṃsmarantaḥ svakaṃ pāpaṃ kṛtamātmāparādhajam |
śocantastatra tiṣṭhanti yāvatpāpakṣayaṃ priye |
evaṃ bhuktvā tu narakaṃ mucyante pāpasaṃkṣayāt

भगवन्कतिकालं ते तिष्ठन्ति नरकेषु वै

bhagavankatikālaṃ te tiṣṭhanti narakeṣu vai

शतवर्षसहस्राणामादिं कृत्वा हि जन्तवः ।
तिष्ठन्ति नरकावासाः प्रलयान्तमिति स्थितिः

śatavarṣasahasrāṇāmādiṃ kṛtvā hi jantavaḥ |
tiṣṭhanti narakāvāsāḥ pralayāntamiti sthitiḥ

भगवंस्तेषु के तत्र तिष्ठन्तीति वद प्रभो

bhagavaṃsteṣu ke tatra tiṣṭhantīti vada prabho

रौरवे शतसाहस्रं वर्षाणामिति संस्थितिः ।
मानुषघ्नाः कृतघ्नाश्च तथैवानृतवादिनः

raurave śatasāhasraṃ varṣāṇāmiti saṃsthitiḥ |
mānuṣaghnāḥ kṛtaghnāśca tathaivānṛtavādinaḥ

द्वितीये द्विगुणं कालं पच्यन्ते तादृशा नराः ।
महापातकयुक्तास्तु तृतीये दुःखमाप्नुयुः

dvitīye dviguṇaṃ kālaṃ pacyante tādṛśā narāḥ |
mahāpātakayuktāstu tṛtīye duḥkhamāpnuyuḥ

एतावन्मानुषसहं परमन्येषु लक्ष्यते

etāvanmānuṣasahaṃ paramanyeṣu lakṣyate

यक्षा विद्याधराश्चैव काद्रवेयाश्च किंनराः ।
गन्धर्वभूतसङ्घाश्च तेषां पापयुता भृशम् ।
चतुर्थे परिपच्यन्ते तादृशा नरकाः स्मृताः ॥
चतुर्थे परितप्यन्ते यावद्युगविपर्ययः ।

yakṣā vidyādharāścaiva kādraveyāśca kiṃnarāḥ |
gandharvabhūtasaṅghāśca teṣāṃ pāpayutā bhṛśam |
caturthe paripacyante tādṛśā narakāḥ smṛtāḥ ||
caturthe paritapyante yāvadyugaviparyayaḥ |

सहन्तस्तादृशं घोरं पञ्चकष्टे तु यादृशम् ।
तत्रास्य चिरदुःखस्य ह्यधोन्यान्विद्धि मानुषान्

sahantastādṛśaṃ ghoraṃ pañcakaṣṭe tu yādṛśam |
tatrāsya ciraduḥkhasya hyadhonyānviddhi mānuṣān

एवं ते नरकान्भुक्त्वा तत्र क्षपितकल्मषाः ।
नरकेभ्यो विमुक्ताश्च जायन्ते कृमिजातिषु

evaṃ te narakānbhuktvā tatra kṣapitakalmaṣāḥ |
narakebhyo vimuktāśca jāyante kṛmijātiṣu

उद्भेदजेषु वा केचिदत्रापि क्षीणकल्मषाः ।
पुनरेव प्रजायन्ते मृगपक्षिषु शोभने ।
मृगपक्षिषु तद्भुक्त्वा लभन्ते मानुषं पदम्

udbhedajeṣu vā kecidatrāpi kṣīṇakalmaṣāḥ |
punareva prajāyante mṛgapakṣiṣu śobhane |
mṛgapakṣiṣu tadbhuktvā labhante mānuṣaṃ padam

नानाजातिषु केनैव जायन्ते पापकारिणः

nānājātiṣu kenaiva jāyante pāpakāriṇaḥ

तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वमिच्छसि शोभने ।
सर्वदाऽऽत्मा कर्मवशो नानाजातिषु जायते

tadahaṃ te pravakṣyāmi yattvamicchasi śobhane |
sarvadā''tmā karmavaśo nānājātiṣu jāyate

यश्च मांसप्रियो नित्यं काकगृध्नान्स संस्पृशेत् ।
सुरापः सततं मर्त्यः सूकरत्वं व्रजेद्भुवम्

yaśca māṃsapriyo nityaṃ kākagṛdhnānsa saṃspṛśet |
surāpaḥ satataṃ martyaḥ sūkaratvaṃ vrajedbhuvam

अभक्ष्यभक्षणो मर्त्यः काकजातिषु जायते ।
आत्मघ्नो यो नरः कोपात्प्रेतजातिसु तिष्ठति

abhakṣyabhakṣaṇo martyaḥ kākajātiṣu jāyate |
ātmaghno yo naraḥ kopātpretajātisu tiṣṭhati

पैशुन्यात्परिवादाच्च कुक्कुटत्वमवाप्नुयात् ।
नास्तिकश्चैव यो मूर्खो मृगजातिं स गच्छति

paiśunyātparivādācca kukkuṭatvamavāpnuyāt |
nāstikaścaiva yo mūrkho mṛgajātiṃ sa gacchati

हिंसाविहारस्तु नरः क्रिमिकीटेषु जायते ।
अतिमानयुतो नित्यं प्रेत्य गर्दभतां व्रजेत्

hiṃsāvihārastu naraḥ krimikīṭeṣu jāyate |
atimānayuto nityaṃ pretya gardabhatāṃ vrajet

अगम्यागमनाच्चैव परदारनिषेवणात् ।
मूषिकत्वं व्रजेन्मर्त्यो नास्ति तत्र विचारणा

agamyāgamanāccaiva paradāraniṣevaṇāt |
mūṣikatvaṃ vrajenmartyo nāsti tatra vicāraṇā

कृतघ्नो मित्रघाती च सृगालवृकजातिषु ।
कृतघ्नः पुत्रघाती च स्थावरेष्वथ तिष्ठति

kṛtaghno mitraghātī ca sṛgālavṛkajātiṣu |
kṛtaghnaḥ putraghātī ca sthāvareṣvatha tiṣṭhati

एवमाद्यशुभं कृत्वा नरा निरयगामिनः ।
तांस्तान्भावान्प्रपद्यन्ते स्वकृतस्यैव कारणात्

evamādyaśubhaṃ kṛtvā narā nirayagāminaḥ |
tāṃstānbhāvānprapadyante svakṛtasyaiva kāraṇāt

एवंजातिषु निर्देश्याः प्राणिनः पापकारिणः ।
कथंचित्पुनरुत्पद्यि लभन्ते मानुषं पदम्

evaṃjātiṣu nirdeśyāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ |
kathaṃcitpunarutpadyi labhante mānuṣaṃ padam

बहुशश्चाग्निसङ्क्रान्तं लोहं शुचिमयं तथा ।
बहुदुःखाभिसन्तप्तस्तथाऽऽत्मा शोध्यते बलात् ।
तस्मात्सुदुर्लभं चेति विद्धि जन्मसु मानुषम्

bahuśaścāgnisaṅkrāntaṃ lohaṃ śucimayaṃ tathā |
bahuduḥkhābhisantaptastathā''tmā śodhyate balāt |
tasmātsudurlabhaṃ ceti viddhi janmasu mānuṣam