अध्याय 229: यम की सभा और मृतकों के तीन मार्ग

भगवन्सर्वलोकेश त्रिपुरार्दन शङ्कर ।
कीदृशा यमदण्डास्ते कीदृशाः परिचारकाः

bhagavansarvalokeśa tripurārdana śaṅkara |
kīdṛśā yamadaṇḍāste kīdṛśāḥ paricārakāḥ

कथं मृतास्ते गच्छन्ति प्राणिनो यमसादनम् ।
कीदृशं भवनं तस्य कथं दण्डयति प्रजाः ।
एतत्सर्वं महादेव श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

kathaṃ mṛtāste gacchanti prāṇino yamasādanam |
kīdṛśaṃ bhavanaṃ tasya kathaṃ daṇḍayati prajāḥ |
etatsarvaṃ mahādeva śrotumicchāmyahaṃ prabho

शृणु कल्याणि तत्सर्वं यत्ते देवि मनःप्रियम् ।
दक्षिणस्यां दिशि शुभे यमस्य सदनं महत्

śṛṇu kalyāṇi tatsarvaṃ yatte devi manaḥpriyam |
dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe yamasya sadanaṃ mahat

विचित्रं रमणीयं च नानाभावसमन्वितम् ।
पितृभिः प्रेतसङ्घैश्च यमदूतैश्च सन्ततम्

vicitraṃ ramaṇīyaṃ ca nānābhāvasamanvitam |
pitṛbhiḥ pretasaṅghaiśca yamadūtaiśca santatam

प्राणिसङ्घैश्च बहुभिः कर्मवश्यैश्च पूरितम् ।
तत्रास्ते दण्डयन्नित्यं यमो लोकहिते रतः

prāṇisaṅghaiśca bahubhiḥ karmavaśyaiśca pūritam |
tatrāste daṇḍayannityaṃ yamo lokahite rataḥ

मायया सततं वेत्ति प्राणिनां यच्छुभाशुभम् ।
मायया संहरंस्तत्र प्राणिसङ्घान्यतस्ततः

māyayā satataṃ vetti prāṇināṃ yacchubhāśubham |
māyayā saṃharaṃstatra prāṇisaṅghānyatastataḥ

तस्य मायामयाः पाशा न वेद्यन्ते सुरासुरैः ।
को हि मानुषमात्रस्तु देवस्य चरितं महत्

tasya māyāmayāḥ pāśā na vedyante surāsuraiḥ |
ko hi mānuṣamātrastu devasya caritaṃ mahat

एवं संवसतस्तस्य यमस्य परिचारकाः ।
गृहीत्वा सन्नयन्त्येव प्राणिनः क्षीणकर्मणः ।
यन केनापदेशेन त्वपदेशसमुद्भवाः

evaṃ saṃvasatastasya yamasya paricārakāḥ |
gṛhītvā sannayantyeva prāṇinaḥ kṣīṇakarmaṇaḥ |
yana kenāpadeśena tvapadeśasamudbhavāḥ

कर्मणा प्राणिनो लोके उत्तमाधममध्यमाः ।
यथार्हं तान्समादाय नयन्ति यमसादनम्

karmaṇā prāṇino loke uttamādhamamadhyamāḥ |
yathārhaṃ tānsamādāya nayanti yamasādanam

धार्मिकानुत्तमान्विद्धि स्वर्गिणस्ते यथाऽमराः ।
त्रिषु जन्म लभन्ते ये कर्मणा मध्यमाः स्मृताः ।
तिर्यङनरकगन्तारो ह्यधमास्ते नराधमाः

dhārmikānuttamānviddhi svargiṇaste yathā'marāḥ |
triṣu janma labhante ye karmaṇā madhyamāḥ smṛtāḥ |
tiryaṅanarakagantāro hyadhamāste narādhamāḥ

पन्थानस्त्रिविधा दृष्टाः सर्वेषां गतजीविनाम् ।
रमणीयं निराबाधं दुर्दर्शमिति नामतः

panthānastrividhā dṛṣṭāḥ sarveṣāṃ gatajīvinām |
ramaṇīyaṃ nirābādhaṃ durdarśamiti nāmataḥ

रमणीयं तु यन्मार्गं पताकाध्वजसङ्कुलम् ।
धूपितं सिक्तसंमृष्टं पुष्पमालाभिसङ्कुलम्

ramaṇīyaṃ tu yanmārgaṃ patākādhvajasaṅkulam |
dhūpitaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ puṣpamālābhisaṅkulam

मनोहरं सुखस्पर्शं गच्छतामेव तद्भवेत् ।
निराबाधं यथालोकं सुप्रशस्तं कृतं भवेत्

manoharaṃ sukhasparśaṃ gacchatāmeva tadbhavet |
nirābādhaṃ yathālokaṃ supraśastaṃ kṛtaṃ bhavet

तृतीयं यत्तु दुर्दर्शं दुर्गन्धि तमसा वृतम् ।
परुषं शर्कराकीर्णं श्वदंष्ट्राबहुलं भृशम् ।
किमिकीटसमाकीर्णं भजतामतिदुर्गमम्

tṛtīyaṃ yattu durdarśaṃ durgandhi tamasā vṛtam |
paruṣaṃ śarkarākīrṇaṃ śvadaṃṣṭrābahulaṃ bhṛśam |
kimikīṭasamākīrṇaṃ bhajatāmatidurgamam

मार्गैरेवं त्रिभिर्नित्यमुत्तमाधममध्यमान् ।
सन्नयन्ति यथा काले तन्मे शृणु शुचिस्मिते

mārgairevaṃ tribhirnityamuttamādhamamadhyamān |
sannayanti yathā kāle tanme śṛṇu śucismite

उत्तमानन्तकाले तु यमदूताः सुसंवृताः ।
नयन्ति सुखमादाय रमणीयपथेन वै

uttamānantakāle tu yamadūtāḥ susaṃvṛtāḥ |
nayanti sukhamādāya ramaṇīyapathena vai

भगवंस्तत्र चात्मानं त्यक्तदेहं निराश्रयम् ।
अदृश्यं कथमादाय सन्नयन्ति यमान्तिकम्

bhagavaṃstatra cātmānaṃ tyaktadehaṃ nirāśrayam |
adṛśyaṃ kathamādāya sannayanti yamāntikam

शृणु भामिनि तत्स्रवं त्रिविधं देहकारणम् ।
कर्मवश्यं भोगवश्यं दुःखवश्यमिति प्रिये

śṛṇu bhāmini tatsravaṃ trividhaṃ dehakāraṇam |
karmavaśyaṃ bhogavaśyaṃ duḥkhavaśyamiti priye

मानुषं कर्मवश्यं स्याद्द्वितीयं भोगसाधनम् ।
तृतीयं यातनावश्यं शरीरं मायया कृतम् ।
यमलोके न चान्यत्र दृश्यते यातनायुतम्

mānuṣaṃ karmavaśyaṃ syāddvitīyaṃ bhogasādhanam |
tṛtīyaṃ yātanāvaśyaṃ śarīraṃ māyayā kṛtam |
yamaloke na cānyatra dṛśyate yātanāyutam

शरीरैर्यातनावश्यैर्जीवानामुच्य भामिनि ।
नयन्ति यामिकास्तत्र प्राणिनो मायया मृतान्

śarīrairyātanāvaśyairjīvānāmucya bhāmini |
nayanti yāmikāstatra prāṇino māyayā mṛtān

मध्यमान्योधवेषेण मध्यमेन पथा तथा

madhyamānyodhaveṣeṇa madhyamena pathā tathā

चण्डालवेषास्त्वधमान्गृहीत्वा भर्त्सतर्जनैः ।
आकर्षन्तस्तथा पाशैर्दुर्दर्शेन नयन्ति तान्

caṇḍālaveṣāstvadhamāngṛhītvā bhartsatarjanaiḥ |
ākarṣantastathā pāśairdurdarśena nayanti tān

त्रिविधानेवमादाय नयन्ति यमसादनम् ।
धर्मासनगतं दक्षं भ्राजमानं स्वतेजसा

trividhānevamādāya nayanti yamasādanam |
dharmāsanagataṃ dakṣaṃ bhrājamānaṃ svatejasā

लोकपालं सहाध्यक्षं तथैव परिषद्गतम् ।
दर्शयन्ति महाभागे यामिकास्तं निवेद्य ते ॥
पूजयन्दण्डयन्कांश्चित्तेषां शृण्वञ्शुभाशुभम् ।
व्याहृतो बहुसाहस्रैस्तत्रास्ते सततं यमः

lokapālaṃ sahādhyakṣaṃ tathaiva pariṣadgatam |
darśayanti mahābhāge yāmikāstaṃ nivedya te ||
pūjayandaṇḍayankāṃścitteṣāṃ śṛṇvañśubhāśubham |
vyāhṛto bahusāhasraistatrāste satataṃ yamaḥ

गतानां तु यमस्तेषामुत्तमानभिपूजया ।
अभिसङ्गृह्य विधिवत्पृष्ट्वा स्वागतकौशलम् ।
प्रस्तुत्य तत्कृतं तेषां लोकं संदिशते यमः

gatānāṃ tu yamasteṣāmuttamānabhipūjayā |
abhisaṅgṛhya vidhivatpṛṣṭvā svāgatakauśalam |
prastutya tatkṛtaṃ teṣāṃ lokaṃ saṃdiśate yamaḥ

यमेनैवमनुज्ञाता यान्ति पश्चात्त्रिविष्टपम्

yamenaivamanujñātā yānti paścāttriviṣṭapam

मध्यमानां यमस्तेषां श्रुत्वा कर्म यथातथम् ।
जायन्तां मानुषेष्वेव इति संदिशते च तान्

madhyamānāṃ yamasteṣāṃ śrutvā karma yathātatham |
jāyantāṃ mānuṣeṣveva iti saṃdiśate ca tān

अधमान्पाशसंयुक्तान्यमो नावेक्षते गतान् ।
यमस्य पुरुषा घोराश्चण्डालसमदर्शनाः ।
यातनाः प्रापयन्त्येताँल्लोकपालस्य शासनात्

adhamānpāśasaṃyuktānyamo nāvekṣate gatān |
yamasya puruṣā ghorāścaṇḍālasamadarśanāḥ |
yātanāḥ prāpayantyetām̐llokapālasya śāsanāt

भिन्दन्तश्च तुदन्तश्च प्रकर्षन्तो यतस्ततः ।
क्रोशन्तः पातयन्त्येतान्मिथो गर्तेष्ववाङ्मुखान्

bhindantaśca tudantaśca prakarṣanto yatastataḥ |
krośantaḥ pātayantyetānmitho garteṣvavāṅmukhān

संयामिन्यः शिलास्तेषां पतन्ति शिरसि प्रिये ।
अयोमुखाः कङ्कवला भक्षयन्ति सुदारुणाः

saṃyāminyaḥ śilāsteṣāṃ patanti śirasi priye |
ayomukhāḥ kaṅkavalā bhakṣayanti sudāruṇāḥ

असिपत्रवने घोरे चारयन्ति तथा परान् ।
तीक्ष्णदंष्ट्रास्तथा श्वानः कांश्चित्तत्र ह्यदन्ति वै

asipatravane ghore cārayanti tathā parān |
tīkṣṇadaṃṣṭrāstathā śvānaḥ kāṃścittatra hyadanti vai

तत्र वैतरणी नाम नदी ग्राहसमाकुला ।
दुष्प्रवेशा च घोरा च मूत्रशोणितवाहिनी ।
तस्यां सम्मज्जयन्त्येते तृषितान्पाययन्ति तान्

tatra vaitaraṇī nāma nadī grāhasamākulā |
duṣpraveśā ca ghorā ca mūtraśoṇitavāhinī |
tasyāṃ sammajjayantyete tṛṣitānpāyayanti tān

आरोपयन्ति वै कांश्चित्तत्र कण्टकशल्मलीम् ।
यन्त्रचक्रेषु तिलवत्पीड्यन्ते तत्र केचन

āropayanti vai kāṃścittatra kaṇṭakaśalmalīm |
yantracakreṣu tilavatpīḍyante tatra kecana

अङ्गरेषु च दह्यन्ते तथा दुष्कृतकारिणः ।
कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते पच्यन्ते सिकतासु वै

aṅgareṣu ca dahyante tathā duṣkṛtakāriṇaḥ |
kumbhīpākeṣu pacyante pacyante sikatāsu vai

पाट्यन्ते तरुवच्छस्त्रैः पापिनः क्रकचादिभिः ।
भिद्यन्ते भागशः शूलैस्तुद्यन्ते सूक्ष्मसूचिभिः

pāṭyante taruvacchastraiḥ pāpinaḥ krakacādibhiḥ |
bhidyante bhāgaśaḥ śūlaistudyante sūkṣmasūcibhiḥ

एवं त्वया कृतं दोषं तदर्थं दण्डनं त्विति ।
वाचैव घोषयन्ति स्म दण्डमानाः समन्ततः

evaṃ tvayā kṛtaṃ doṣaṃ tadarthaṃ daṇḍanaṃ tviti |
vācaiva ghoṣayanti sma daṇḍamānāḥ samantataḥ

एवं ते यातनां प्राप्य शरीरैर्यातनाशयैः ।
प्रसहन्तश्च तद्दुःखं स्मरन्तः स्वापराधजम्

evaṃ te yātanāṃ prāpya śarīrairyātanāśayaiḥ |
prasahantaśca tadduḥkhaṃ smarantaḥ svāparādhajam

क्रोशन्तश्च रुद्रन्तश्च न मुच्यन्ते कथञ्चन ।
स्मरन्तस्तत्र तप्यन्ते पापमात्मकृतं भृशम्

krośantaśca rudrantaśca na mucyante kathañcana |
smarantastatra tapyante pāpamātmakṛtaṃ bhṛśam

एवं बहुविधा दण्डा भुज्यन्ते पापकारिभिः ।
यातनाभिश्च पच्यन्ते नरकेषु पुनः पुनः

evaṃ bahuvidhā daṇḍā bhujyante pāpakāribhiḥ |
yātanābhiśca pacyante narakeṣu punaḥ punaḥ

अपरे यातनां भुक्त्वा मुच्यन्ते तत्र किल्बिषात् ।
पापदोषक्षयकरा यातनाः संस्मृता नृणाम् ।
बहुतप्तं यथा लोहममलं तत्तथा भवेत्

apare yātanāṃ bhuktvā mucyante tatra kilbiṣāt |
pāpadoṣakṣayakarā yātanāḥ saṃsmṛtā nṛṇām |
bahutaptaṃ yathā lohamamalaṃ tattathā bhavet