अध्याय 228: दैव और पुरुषार्थ, पूर्वजन्म की विस्मृति

भगवन्सर्वभूतेश लोके कर्मक्रियापथे ।
दैवात्प्रवर्तते सर्वमिति केचिद्व्यवस्थिताः

bhagavansarvabhūteśa loke karmakriyāpathe |
daivātpravartate sarvamiti kecidvyavasthitāḥ

अपरे चेष्टया चेति दृष्ट्वा प्रत्यक्षतः क्रियाम् ।
पक्षभेदे द्विधा चास्मिन्संशयस्थं मनो मम ।
तत्त्वं वद महादेव श्रोतुं कौतूहलं हि मे

apare ceṣṭayā ceti dṛṣṭvā pratyakṣataḥ kriyām |
pakṣabhede dvidhā cāsminsaṃśayasthaṃ mano mama |
tattvaṃ vada mahādeva śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता ।
तदेवं कुरुते कर्म लोके देवि शुभाशुभम्

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā |
tadevaṃ kurute karma loke devi śubhāśubham

लक्ष्यते द्विविधं कर्म मानुषेष्वेव तच्छृणु ।
पुराकृतं तयोरेकमैहिकं त्वितरस्तथा

lakṣyate dvividhaṃ karma mānuṣeṣveva tacchṛṇu |
purākṛtaṃ tayorekamaihikaṃ tvitarastathā

अदृष्टपूर्वं यत्कर्म तद्दैवमिति लक्ष्यते ।
विहीनं दृष्टकरणं तन्मानुषमिति स्मृतम्

adṛṣṭapūrvaṃ yatkarma taddaivamiti lakṣyate |
vihīnaṃ dṛṣṭakaraṇaṃ tanmānuṣamiti smṛtam

मानुषं तु क्रियामात्रं दैवात्सम्भवते फलम् ।
एवं तदुभयं कर्म मानुषं विद्धि तन्नृषु

mānuṣaṃ tu kriyāmātraṃ daivātsambhavate phalam |
evaṃ tadubhayaṃ karma mānuṣaṃ viddhi tannṛṣu

लौकिकं तु प्रवक्ष्यामि दैवमानुषनिर्मितम् ।
कृषौ तु दृश्यते कर्म कर्षणं वपनं तथा

laukikaṃ tu pravakṣyāmi daivamānuṣanirmitam |
kṛṣau tu dṛśyate karma karṣaṇaṃ vapanaṃ tathā

रोपणं चैव लवनं यच्चान्यत्पौरुषं स्मृतम् ।
दैवादसिद्धिश्च भवेद्दुष्कृतं चास्ति पौरुषे

ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yaccānyatpauruṣaṃ smṛtam |
daivādasiddhiśca bhavedduṣkṛtaṃ cāsti pauruṣe

सुयत्नाल्लभ्यते कीर्तिर्दुर्यत्नादयशस्तथा ।
एवं लोकगतिर्देवि आदिप्रभृति वर्तते

suyatnāllabhyate kīrtirduryatnādayaśastathā |
evaṃ lokagatirdevi ādiprabhṛti vartate

भगवन्सर्वलोकेश सुरासुरनमस्कृत ।
कथमात्मा सदा गर्भं संविशेष्कर्मकारणात् ।
तन्मे वद महादेव तद्धि गुह्यं परं मतम्

bhagavansarvalokeśa surāsuranamaskṛta |
kathamātmā sadā garbhaṃ saṃviśeṣkarmakāraṇāt |
tanme vada mahādeva taddhi guhyaṃ paraṃ matam

शृणु भामिनि तत्सर्वं गुह्यानां परमं प्रिये ।
देवगुह्यादपि परमात्मगुह्यमिति स्मृतम्

śṛṇu bhāmini tatsarvaṃ guhyānāṃ paramaṃ priye |
devaguhyādapi paramātmaguhyamiti smṛtam

देवासुरास्तन्न विदुरात्मनो हि गतागतम् ।
अदृश्यो हि सदैवात्मा जनैः सौक्ष्म्यान्निराश्रयात्

devāsurāstanna vidurātmano hi gatāgatam |
adṛśyo hi sadaivātmā janaiḥ saukṣmyānnirāśrayāt

अतिमायेति मायानामात्ममाया सेदष्यते ।
सोयं चतुर्विधां जातिं संविशत्यात्ममायया ।
मैथुनं शोणितं बीजं दैवमेवात्र कारणम्

atimāyeti māyānāmātmamāyā sedaṣyate |
soyaṃ caturvidhāṃ jātiṃ saṃviśatyātmamāyayā |
maithunaṃ śoṇitaṃ bījaṃ daivamevātra kāraṇam

बीजशोणितसंयोगे यदा सम्भवते शुभे ।
तदाऽऽत्मा विशते गर्भमेवमण्डजरायुजे

bījaśoṇitasaṃyoge yadā sambhavate śubhe |
tadā''tmā viśate garbhamevamaṇḍajarāyuje

एवं संयोगकाले तु आत्मा गर्भत्वमेयिवान्

evaṃ saṃyogakāle tu ātmā garbhatvameyivān

कलिलाज्जायते पिण्डं पिण्डात्पेश्यर्बुदं भवेत् ।
व्यक्तिभावगतं चैव कर्म त्वाश्रयते क्रमात्

kalilājjāyate piṇḍaṃ piṇḍātpeśyarbudaṃ bhavet |
vyaktibhāvagataṃ caiva karma tvāśrayate kramāt

एवं विवर्धमानेन कर्मात्मा सह वर्धते ।
एवमात्मगतिं विद्धि यन्मां पृच्छसि सुप्रभे

evaṃ vivardhamānena karmātmā saha vardhate |
evamātmagatiṃ viddhi yanmāṃ pṛcchasi suprabhe

रोपणं चैव लवनं यच्चान्यत्पौरुषं स्मृतम्

ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yaccānyatpauruṣaṃ smṛtam

काले वृष्टिः सुवापं च प्ररोहः पक्तिरेव च ।
एवमादि तु यच्चान्यत्तद्दैवतमिति स्मृतम्

kāle vṛṣṭiḥ suvāpaṃ ca prarohaḥ paktireva ca |
evamādi tu yaccānyattaddaivatamiti smṛtam

पञ्चभूतस्थितिश्चैव ज्योतिषामयनं तथा ।
अबुद्धिगम्यं यन्मर्त्यैर्हेतुभिर्वा न विद्यते

pañcabhūtasthitiścaiva jyotiṣāmayanaṃ tathā |
abuddhigamyaṃ yanmartyairhetubhirvā na vidyate

तादृशं कारणं दैवं शुभं वा यदि वेतरत् ।
यादृशं चात्मना शक्यं तत्पौरुषमिति स्मृतम्

tādṛśaṃ kāraṇaṃ daivaṃ śubhaṃ vā yadi vetarat |
yādṛśaṃ cātmanā śakyaṃ tatpauruṣamiti smṛtam

केवलं फलनिष्पत्तिरेकेन तु न शक्यते ।
पौरुषेणैव दैवेनि युगपद्ग्रथितं प्रिये ।
तयोः समाहितं कर्म शीतोष्णं युगपत्तथा

kevalaṃ phalaniṣpattirekena tu na śakyate |
pauruṣeṇaiva daiveni yugapadgrathitaṃ priye |
tayoḥ samāhitaṃ karma śītoṣṇaṃ yugapattathā

पौरुषं तु तयोः पूर्वमारब्धव्यं विजानता ।
आत्मना तु न शक्यं हि न तथा कीर्तिमाप्नुयात्

pauruṣaṃ tu tayoḥ pūrvamārabdhavyaṃ vijānatā |
ātmanā tu na śakyaṃ hi na tathā kīrtimāpnuyāt

खननान्मथनाल्लोके जलाग्निप्रापणं यथा ।
तथा पुरुषकारे तु दैवसम्पत्समाहिता

khananānmathanālloke jalāgniprāpaṇaṃ yathā |
tathā puruṣakāre tu daivasampatsamāhitā

नरस्याकुर्वतः कर्म दैवसम्पन्न लभ्यते ।
तस्मात्सर्वसमारम्भो दैवमानुषनिर्मितः

narasyākurvataḥ karma daivasampanna labhyate |
tasmātsarvasamārambho daivamānuṣanirmitaḥ

असुरा राक्षसाश्चैव मन्यन्ते लोकनाशनाः ।
पश्यन्ते न च ते पापाः केवलं मांसभक्षणाः

asurā rākṣasāścaiva manyante lokanāśanāḥ |
paśyante na ca te pāpāḥ kevalaṃ māṃsabhakṣaṇāḥ

प्रच्छादितं हि तत्सर्वं गूढमाया हि देवताः ।
तदहं ते प्रवक्ष्यामि देवि गुह्यं पुरस्सरम्

pracchāditaṃ hi tatsarvaṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ |
tadahaṃ te pravakṣyāmi devi guhyaṃ purassaram

आदिकाले नराः सर्वे कृत्वा कर्म शुभाशुभम् ।
भुञ्जते पश्यमानास्ते वृत्तान्तं लोकयोर्द्वयोः

ādikāle narāḥ sarve kṛtvā karma śubhāśubham |
bhuñjate paśyamānāste vṛttāntaṃ lokayordvayoḥ

यथैवात्मकृतं विद्युर्देशान्तरगता नराः ।
विद्युस्तथैवान्तकाले सुकृतं पौर्वदैहिकम्

yathaivātmakṛtaṃ vidyurdeśāntaragatā narāḥ |
vidyustathaivāntakāle sukṛtaṃ paurvadaihikam

एवं व्यवस्थिते लोके सर्वे धर्मरताऽभवन् ।
अचिरेणैव कालेन स्वर्गः सम्पूरितस्तदा

evaṃ vyavasthite loke sarve dharmaratā'bhavan |
acireṇaiva kālena svargaḥ sampūritastadā

देवानामपि सम्बाधं दृष्ट्वा ब्रह्माऽप्यचिन्तयत् ।
सञ्चरन्ते कथं स्वर्गं मानुषाः प्रविशन्ति हि

devānāmapi sambādhaṃ dṛṣṭvā brahmā'pyacintayat |
sañcarante kathaṃ svargaṃ mānuṣāḥ praviśanti hi

इत्येवमनुचिन्त्यैव मानुषान्सममोहयत् ।
तदाप्रभृति ते मर्त्या न विदुस्ते पुराकृतम्

ityevamanucintyaiva mānuṣānsamamohayat |
tadāprabhṛti te martyā na viduste purākṛtam

कामक्रोधौ तु तत्काले मानुषेष्ववपातयत् ।
ताभ्यामभिहता मर्त्याः स्वर्गलोकं न पेदिरे

kāmakrodhau tu tatkāle mānuṣeṣvavapātayat |
tābhyāmabhihatā martyāḥ svargalokaṃ na pedire

पुराकृतस्याविज्ञानात्कामक्रोधाभिपीडिताः ।
नैतदस्तीति मन्वाना विकारंश्चक्रिरे पुनः

purākṛtasyāvijñānātkāmakrodhābhipīḍitāḥ |
naitadastīti manvānā vikāraṃścakrire punaḥ

अकार्यादिमहादोषानाहरन्त्यात्मकारणात् ।
विस्मृत्य धर्मकार्याणि परलोकभयं तदा

akāryādimahādoṣānāharantyātmakāraṇāt |
vismṛtya dharmakāryāṇi paralokabhayaṃ tadā

एवं व्यवस्थिते लोके कश्मलं समपद्यत ।
लोकानां चैव देवानां क्षयायैव तथा प्रिये ।
नरकाः पूरिताश्चासन्प्राणिभिः पापकारिभिः

evaṃ vyavasthite loke kaśmalaṃ samapadyata |
lokānāṃ caiva devānāṃ kṣayāyaiva tathā priye |
narakāḥ pūritāścāsanprāṇibhiḥ pāpakāribhiḥ

पुनरेव तु तान्दृष्ट्वा लोककर्ता पितामहः ।
अचिन्तयत्तमेवार्थं लोकानां हितकारणात् ।
समत्वेन कथं लोके वर्तेतेति मुहुर्मुहुः

punareva tu tāndṛṣṭvā lokakartā pitāmahaḥ |
acintayattamevārthaṃ lokānāṃ hitakāraṇāt |
samatvena kathaṃ loke varteteti muhurmuhuḥ

चिन्तयित्वा तदा ब्रह्मा ज्ञानेन तपसा प्रिये ।
अकरोज्ज्ञानदृश्यं तत्परलोकं न चक्षुषा

cintayitvā tadā brahmā jñānena tapasā priye |
akarojjñānadṛśyaṃ tatparalokaṃ na cakṣuṣā

भगवन्मृतमात्रस्तु योयं जात इति स्मृतः ।
तथैव दृश्यते जातस्तत्रात्मा तु कथं भवेत्

bhagavanmṛtamātrastu yoyaṃ jāta iti smṛtaḥ |
tathaiva dṛśyate jātastatrātmā tu kathaṃ bhavet

गर्भादावेव संविष्ट आत्मा तु भगवन्मम ।
एष मे संशयो देव तन्मे छेत्तुं त्वमर्हसि

garbhādāveva saṃviṣṭa ātmā tu bhagavanmama |
eṣa me saṃśayo deva tanme chettuṃ tvamarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता ।

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā |

अन्यो गर्भगतो भूत्वा तत्रैव निधनं गतः ।
पुनरन्यच्छरीरं तत्प्रविश्य भुवि जायते ।
तत्वविन्नैव सर्वस्तु दैवयोगस्तु सम्भवेत्

anyo garbhagato bhūtvā tatraiva nidhanaṃ gataḥ |
punaranyaccharīraṃ tatpraviśya bhuvi jāyate |
tatvavinnaiva sarvastu daivayogastu sambhavet

सूतिकाया हितार्थं च मोहनार्थं च देहिनाम् ।
समकर्मविधानत्वादित्येवं विद्धि शोभने

sūtikāyā hitārthaṃ ca mohanārthaṃ ca dehinām |
samakarmavidhānatvādityevaṃ viddhi śobhane

काङ्क्षमाणास्तु नरकं भुक्त्वा केचित्प्रयान्ति हि ।
मायासंयामिका नाम यज्जन्ममरणान्तरे ।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

kāṅkṣamāṇāstu narakaṃ bhuktvā kecitprayānti hi |
māyāsaṃyāmikā nāma yajjanmamaraṇāntare |
iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi

भगवन्सर्वलोकेश लोकनाथ वृषध्वज ।
नास्त्यात्मा कर्मभोक्तेति मृतो जन्तुर्न जायते

bhagavansarvalokeśa lokanātha vṛṣadhvaja |
nāstyātmā karmabhokteti mṛto janturna jāyate

स्वभावाज्जायते सर्वं यथा वृक्षफलं तथा ।
यथोर्मयः सम्भवन्ति तथैव जगदाकृतिः

svabhāvājjāyate sarvaṃ yathā vṛkṣaphalaṃ tathā |
yathormayaḥ sambhavanti tathaiva jagadākṛtiḥ

तपोदानानि यत्कर्म तत्र तद्दृश्यते वृथा ।
नास्ति पौनर्भवं जन्म इति केचिद्व्यवस्थिताः

tapodānāni yatkarma tatra taddṛśyate vṛthā |
nāsti paunarbhavaṃ janma iti kecidvyavasthitāḥ

परोक्षवचनं श्रुत्वा न प्रत्यक्षस्य दर्शनात् ।
तत्सर्वं नास्तिनास्तीति संशयस्थास्तथा परे

parokṣavacanaṃ śrutvā na pratyakṣasya darśanāt |
tatsarvaṃ nāstināstīti saṃśayasthāstathā pare

पक्षभेदान्तरे चास्मिंस्तत्वं मे वक्तुमर्हसि ।
उक्तं भगवता यत्तु तत्तु लोकस्य संस्थितिः

pakṣabhedāntare cāsmiṃstatvaṃ me vaktumarhasi |
uktaṃ bhagavatā yattu tattu lokasya saṃsthitiḥ

प्रश्नमेतत्तु पृच्छत्या रुद्राण्या परिषत्तदा ।
कौतूहलयुता श्रोतुं समाहितमनाऽभवत्

praśnametattu pṛcchatyā rudrāṇyā pariṣattadā |
kautūhalayutā śrotuṃ samāhitamanā'bhavat

नैतदस्ति महाभागे यद्वदन्तीह नास्तिकाः ।
एतदेवाभिशस्तानां श्रुतविद्वेषिणां मतम्

naitadasti mahābhāge yadvadantīha nāstikāḥ |
etadevābhiśastānāṃ śrutavidveṣiṇāṃ matam

सर्वमर्थं श्रुतं दृष्टं यत्प्रागुक्तं मया तव ।
तदाप्रभृति मर्त्यानां श्रुतमाश्रित्य पण्डिताः

sarvamarthaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ yatprāguktaṃ mayā tava |
tadāprabhṛti martyānāṃ śrutamāśritya paṇḍitāḥ

कामान्संछिद्य परिगान्धृत्या वै परमासिना ।
अभियान्त्येव ते स्वर्गं पश्यन्तः कर्मणः पलम्

kāmānsaṃchidya parigāndhṛtyā vai paramāsinā |
abhiyāntyeva te svargaṃ paśyantaḥ karmaṇaḥ palam

एवं श्रद्धाफलं लोके परतः सुमहत्फलम् ।
बुद्धिः श्रद्धा च विनयः कारणानि हितैषिणाम्

evaṃ śraddhāphalaṃ loke parataḥ sumahatphalam |
buddhiḥ śraddhā ca vinayaḥ kāraṇāni hitaiṣiṇām

तस्मात्स्वर्गाभिगन्तारः कतिचित्त्वभवन्नराः ।
अन्ये करणहीनत्वान्नास्तिक्यं भावमाश्रिताः

tasmātsvargābhigantāraḥ katicittvabhavannarāḥ |
anye karaṇahīnatvānnāstikyaṃ bhāvamāśritāḥ

श्रुतविद्वेषिणो मूर्खा नास्तिका दृढनिश्चयाः ।
निष्क्रियास्तु निरन्नादाः पतन्त्येवाधमां गतिम्

śrutavidveṣiṇo mūrkhā nāstikā dṛḍhaniścayāḥ |
niṣkriyāstu nirannādāḥ patantyevādhamāṃ gatim

नास्त्यस्तीति पुनर्जन्म कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
नाधिगच्छन्ति तन्नित्यं हेतुवादशतैरपि

nāstyastīti punarjanma kavayo'pyatra mohitāḥ |
nādhigacchanti tannityaṃ hetuvādaśatairapi

एषा ब्रह्मकृता माया दुर्विज्ञेया सुरासुरैः ।
किंपुनर्मानवैर्लोके ज्ञातुकामैः कुबुद्धिभिः

eṣā brahmakṛtā māyā durvijñeyā surāsuraiḥ |
kiṃpunarmānavairloke jñātukāmaiḥ kubuddhibhiḥ

केवलं श्रद्धया देवि श्रुतमात्मनिविष्टया ।
ततोस्तीऽत्येव मन्तव्यं तथा हितमवाप्नुयात्

kevalaṃ śraddhayā devi śrutamātmaniviṣṭayā |
tatostī'tyeva mantavyaṃ tathā hitamavāpnuyāt

दैवगुह्येषु चान्येषु हेतुर्देवि निरर्थकः ।
बधिरान्धवदेवात्र वर्तितव्यं हितैषिणा ।
एतत्ते कथितं देवि ऋषिगुह्यं प्रजाहितम्

daivaguhyeṣu cānyeṣu heturdevi nirarthakaḥ |
badhirāndhavadevātra vartitavyaṃ hitaiṣiṇā |
etatte kathitaṃ devi ṛṣiguhyaṃ prajāhitam