अध्याय 227: चार योनियाँ, अन्धकार नाशक वेद और स्वप्न

भगवन्देवदेवेश कर्मणैव शुभाशुभम् ।
यथायोगं फलं जन्तुः प्राप्नोतीति विनिश्चयः

bhagavandevadeveśa karmaṇaiva śubhāśubham |
yathāyogaṃ phalaṃ jantuḥ prāpnotīti viniścayaḥ

परेषां विप्रियं कुर्वन्यथा सम्प्राप्नुयाच्छुभम् ।
यद्येतदस्मिंश्चेद्देहे तन्मे शंसितुमर्हसि

pareṣāṃ vipriyaṃ kurvanyathā samprāpnuyācchubham |
yadyetadasmiṃśceddehe tanme śaṃsitumarhasi

तदप्यस्ति महाभागे अभिसन्धिबलान्नृणम् ।
हितार्थं दुःखमन्येषां कृत्वा सुखमवाप्नुयात्

tadapyasti mahābhāge abhisandhibalānnṛṇam |
hitārthaṃ duḥkhamanyeṣāṃ kṛtvā sukhamavāpnuyāt

दण्डयन्भर्त्सयन्राजा जनान्पुण्यमवाप्नुयात् ।
गुरुः सन्तर्जयञ्शिष्यान्भर्ता भृत्यजनान्स्वकान् ।
उन्मार्गप्रतिपन्नांश्च शास्ता धर्मफलं लभेत्

daṇḍayanbhartsayanrājā janānpuṇyamavāpnuyāt |
guruḥ santarjayañśiṣyānbhartā bhṛtyajanānsvakān |
unmārgapratipannāṃśca śāstā dharmaphalaṃ labhet

चिकित्सकश्च दुःखानि जनयन्हितमाप्नुयात् ।
यज्ञार्थं पशुहिंसां च कुर्वन्नपि न लिप्यते ।
एवमन्ये सुमनसो हिंसकाः स्वर्गमाप्नुयुः

cikitsakaśca duḥkhāni janayanhitamāpnuyāt |
yajñārthaṃ paśuhiṃsāṃ ca kurvannapi na lipyate |
evamanye sumanaso hiṃsakāḥ svargamāpnuyuḥ

एकस्मिन्निहते भद्रे बहवः सुखमाप्नुयुः ।
तस्मिन्हते भवेद्धर्मः कुत एव तु पातकम्

ekasminnihate bhadre bahavaḥ sukhamāpnuyuḥ |
tasminhate bhaveddharmaḥ kuta eva tu pātakam

अहिंसतेति हत्वा तु शुद्धे कर्मणि गौरवात् ।
अभिसन्धेरजिह्मत्वाच्छुद्धे धर्मस्य गौरवात् ।
एतत्कृत्वा तु पापेभ्यो न दोषं प्राप्नुयुः क्वचित्

ahiṃsateti hatvā tu śuddhe karmaṇi gauravāt |
abhisandherajihmatvācchuddhe dharmasya gauravāt |
etatkṛtvā tu pāpebhyo na doṣaṃ prāpnuyuḥ kvacit

चतुर्विधानां जन्तूनां कथं ज्ञानमिह स्मृतम् ।
कृत्रिमं तत्स्वभावं वा तन्मे शंसितुमर्हसि

caturvidhānāṃ jantūnāṃ kathaṃ jñānamiha smṛtam |
kṛtrimaṃ tatsvabhāvaṃ vā tanme śaṃsitumarhasi

स्थावरं जङ्गमं चैव जगद्द्विविधमुच्यते ।
चतस्रो योनयस्तत्र प्रजानां क्रमशो यथा

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva jagaddvividhamucyate |
catasro yonayastatra prajānāṃ kramaśo yathā

तेषामुद्भिदजा वृक्षा लतावल्ल्यश्च वीरुधः ।
दंशयूकादयश्चान्ये स्वेदजाः क्रिमिजातयः

teṣāmudbhidajā vṛkṣā latāvallyaśca vīrudhaḥ |
daṃśayūkādayaścānye svedajāḥ krimijātayaḥ

पक्षिणश्छिद्कर्णाश्च प्राणिनस्त्वण्डजा मताः ।
मृगव्यालमनुष्यांश्च विद्धि तेषां जरायुजान्

pakṣiṇaśchidkarṇāśca prāṇinastvaṇḍajā matāḥ |
mṛgavyālamanuṣyāṃśca viddhi teṣāṃ jarāyujān

एवं चतुर्विधां जातिमात्मा संसृत्य तिष्ठति

evaṃ caturvidhāṃ jātimātmā saṃsṛtya tiṣṭhati

स्पर्शेनैकेन्द्रियेणात्मा तिष्ठत्युद्भिदजेषु वै ।
शरीरस्पर्शरूपाभ्यां स्वेदजेष्वपि तिष्ठति

sparśenaikendriyeṇātmā tiṣṭhatyudbhidajeṣu vai |
śarīrasparśarūpābhyāṃ svedajeṣvapi tiṣṭhati

पञ्चभिश्चेन्द्रियद्वारैर्जीवन्त्यण्डजरायुजाः

pañcabhiścendriyadvārairjīvantyaṇḍajarāyujāḥ

तथा भूम्यम्बुसंयोगाद्भवन्त्युद्भिदजाः प्रिये ।
शीकतोष्णयोस्तु संयोगाज्जायन्ते स्वेदजाः प्रिये ।
अण्डजाश्चापि जायन्ते संयोगात्क्लेदबीजयोः

tathā bhūmyambusaṃyogādbhavantyudbhidajāḥ priye |
śīkatoṣṇayostu saṃyogājjāyante svedajāḥ priye |
aṇḍajāścāpi jāyante saṃyogātkledabījayoḥ

शुक्लशोणितसंयोगात्सम्भवन्ति जरायुजाः ।
जरायुजानां सर्वेषां मानुषं पदमुत्तमम्

śuklaśoṇitasaṃyogātsambhavanti jarāyujāḥ |
jarāyujānāṃ sarveṣāṃ mānuṣaṃ padamuttamam

अतःपरं तमोत्पत्तिं शृणु देवि समाहिता ।
द्विविधं हि तमो लोके शार्वरं देहजं तथा

ataḥparaṃ tamotpattiṃ śṛṇu devi samāhitā |
dvividhaṃ hi tamo loke śārvaraṃ dehajaṃ tathā

जोतिर्भिश्च तमो लोके नाशं गच्छति शार्वरम् ।
देहजं तु तमो लोके तैः समस्तैर्न शाम्यते

jotirbhiśca tamo loke nāśaṃ gacchati śārvaram |
dehajaṃ tu tamo loke taiḥ samastairna śāmyate

तमसस्तस्य नाशार्थं नोपायमधिजग्मिवान् ।
तपश्चचार वलिपुलं लोककर्ता पितामहः

tamasastasya nāśārthaṃ nopāyamadhijagmivān |
tapaścacāra valipulaṃ lokakartā pitāmahaḥ

चरतस्तु समुद्भूता वेदाः साङ्गाः सहोत्तराः ।
ताँल्लब्ध्वा मुमुदे ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ।
देहजं तु तमो घोरमभूत्तैरेव नाशितम्

caratastu samudbhūtā vedāḥ sāṅgāḥ sahottarāḥ |
tām̐llabdhvā mumude brahmā lokānāṃ hitakāmyayā |
dehajaṃ tu tamo ghoramabhūttaireva nāśitam

कार्याकार्यमिदं चेति वाच्यावाच्यमिदं त्विति ।
यदि चेन्न भवेल्लोके श्रुतं चारित्रदैशिकम् ।
पसुभिर्निर्विशेषं तु चेष्टन्ते मानुषा अपि

kāryākāryamidaṃ ceti vācyāvācyamidaṃ tviti |
yadi cenna bhavelloke śrutaṃ cāritradaiśikam |
pasubhirnirviśeṣaṃ tu ceṣṭante mānuṣā api

यज्ञादीनां समारम्भः श्रुतेनैव विधीयते ।
यज्ञस्य फलयोगेन देवलोकः समृद्ध्यते

yajñādīnāṃ samārambhaḥ śrutenaiva vidhīyate |
yajñasya phalayogena devalokaḥ samṛddhyate

प्रीतियुक्ताः पुनर्देवा मानुषाणां भवन्त्युत ।
एवं नित्यं प्रवर्धेते रोदसी च परस्परम्

prītiyuktāḥ punardevā mānuṣāṇāṃ bhavantyuta |
evaṃ nityaṃ pravardhete rodasī ca parasparam

लोकसन्धारणं तस्माच्छ्रुतमित्यवधारय ।
ज्ञानाद्विशिष्टं जन्तूनां नास्ति लोकत्रयेऽपि च

lokasandhāraṇaṃ tasmācchrutamityavadhāraya |
jñānādviśiṣṭaṃ jantūnāṃ nāsti lokatraye'pi ca

सहजं तत्प्रधानं स्यादपरं कृत्रिमं स्मृतम् ।
उभयं यत्र सम्पन्नं भवेत्तत्र तु शोभनम्

sahajaṃ tatpradhānaṃ syādaparaṃ kṛtrimaṃ smṛtam |
ubhayaṃ yatra sampannaṃ bhavettatra tu śobhanam

सम्प्रगृह्य श्रुतं सर्वं कृतकृत्यो भवत्युत ।
उपर्युपरि मर्त्यानां देववत्सम्प्रकाशते

sampragṛhya śrutaṃ sarvaṃ kṛtakṛtyo bhavatyuta |
uparyupari martyānāṃ devavatsamprakāśate

कामं क्रोधं भयं दर्पमज्ञानं चैव बुद्धिजम् ।
तच्छ्रुतं नुदति क्षिप्रं यथा वायुर्बलाहकान्

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ darpamajñānaṃ caiva buddhijam |
tacchrutaṃ nudati kṣipraṃ yathā vāyurbalāhakān

अल्पमात्रं कृतो धर्मो भवेज्झानवतां महान् ।
महानपि कृतो धर्मो ह्यज्ञानान्निष्फलो भवेत्

alpamātraṃ kṛto dharmo bhavejjhānavatāṃ mahān |
mahānapi kṛto dharmo hyajñānānniṣphalo bhavet

परावरझो भूतानां ज्ञानवांस्तत्वविद्भवेत् ।
एवं श्रुतफलं सर्वं कथितं ते शुभक्षणे

parāvarajho bhūtānāṃ jñānavāṃstatvavidbhavet |
evaṃ śrutaphalaṃ sarvaṃ kathitaṃ te śubhakṣaṇe

भगवन्मानुषाः केचिज्जातिस्मरणसंयुताः ।
किमर्थमभिजायन्ते जानन्तः पौर्वदैहिकम् ।
एतन्मे तत्वतो देव मानुषेषु वदस्व भो

bhagavanmānuṣāḥ kecijjātismaraṇasaṃyutāḥ |
kimarthamabhijāyante jānantaḥ paurvadaihikam |
etanme tatvato deva mānuṣeṣu vadasva bho

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā

ये मृताः सहसा मर्त्या जायन्ते सहसा पुनः ।
तेषां पौराणिको बोधः कञ्चित्कालं हि तिष्ठति

ye mṛtāḥ sahasā martyā jāyante sahasā punaḥ |
teṣāṃ paurāṇiko bodhaḥ kañcitkālaṃ hi tiṣṭhati

तस्माज्जातिस्मरा लोके जायन्ते बोधसंयुताः ।
तेषां विवर्धतां संज्ञा स्वप्नवत्सा प्रणश्यति ।
परलोकस्य चास्तित्वे मूढानां कारणं च तत्

tasmājjātismarā loke jāyante bodhasaṃyutāḥ |
teṣāṃ vivardhatāṃ saṃjñā svapnavatsā praṇaśyati |
paralokasya cāstitve mūḍhānāṃ kāraṇaṃ ca tat

भगवन्मानुषाः केचिन्मृता भूत्वाऽपि सम्प्रति ।
निवर्तमाना दृश्यन्ते देहेष्वेव पुनर्नराः

bhagavanmānuṣāḥ kecinmṛtā bhūtvā'pi samprati |
nivartamānā dṛśyante deheṣveva punarnarāḥ

तदहं ते प्रवक्ष्यामि कारणं शृणु शोभने

tadahaṃ te pravakṣyāmi kāraṇaṃ śṛṇu śobhane

प्राणैर्वियुज्यमानानां बहुत्वात्प्राणिनां वधे ।
तथैव नामसामान्याद्यमदूता नृणां प्रति

prāṇairviyujyamānānāṃ bahutvātprāṇināṃ vadhe |
tathaiva nāmasāmānyādyamadūtā nṛṇāṃ prati

वहन्ति ते क्वचिन्मोहादन्यं मर्त्यं तु यामिकाः ।
निर्विकारं हि तत्सर्वं यमो वेद कृताकृतम्

vahanti te kvacinmohādanyaṃ martyaṃ tu yāmikāḥ |
nirvikāraṃ hi tatsarvaṃ yamo veda kṛtākṛtam

तस्मात्संयमनीं प्राप्य यमेनैकेन मोक्षिताः ।
पुनरेव निवर्तन्ते शेषं भोक्तुं स्वकर्मणः ।
स्वकर्मण्यसमाप्ते तु निवर्तन्ते हि मानवाः

tasmātsaṃyamanīṃ prāpya yamenaikena mokṣitāḥ |
punareva nivartante śeṣaṃ bhoktuṃ svakarmaṇaḥ |
svakarmaṇyasamāpte tu nivartante hi mānavāḥ

भगवन्सुप्तमात्रेण प्राणिनां स्वप्नदर्शनम् ।
किं तत्स्वभावमन्यद्वा तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavansuptamātreṇa prāṇināṃ svapnadarśanam |
kiṃ tatsvabhāvamanyadvā tanme śaṃsitumarhasi

सुप्तानां तु मनश्चेष्टा स्वप्न इत्यभिधीयते ।
अनागतमतिक्रान्तं पश्यते सञ्चरन्मनः

suptānāṃ tu manaśceṣṭā svapna ityabhidhīyate |
anāgatamatikrāntaṃ paśyate sañcaranmanaḥ

निमित्तं च भवेत्तस्मात्प्राणिनां स्वप्नदर्शनम् ।
एतत्ते कथितं देवि भूयः श्रोतु किमिच्छसि

nimittaṃ ca bhavettasmātprāṇināṃ svapnadarśanam |
etatte kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotu kimicchasi