अध्याय 226: आत्मा का लिंग नहीं, वह कर्ता नहीं

देवदेव महादेव श्रुतं मे भगवन्निदम् ।
आत्मनो जातिसम्बन्धं ब्रूहि स्त्रीपुरुषान्तरम्

devadeva mahādeva śrutaṃ me bhagavannidam |
ātmano jātisambandhaṃ brūhi strīpuruṣāntaram

स्त्रीप्राणाः पुरुषप्राणा एकतः पृथगेव वा ।
एष मे संशयो देव तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि

strīprāṇāḥ puruṣaprāṇā ekataḥ pṛthageva vā |
eṣa me saṃśayo deva taṃ me chettuṃ tvamarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता ।
स्त्रीत्वं पुंस्त्वमिति प्राणे स्थितिर्नास्ति शुभेक्षणे

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā |
strītvaṃ puṃstvamiti prāṇe sthitirnāsti śubhekṣaṇe

निर्विकारः सदैवात्मा स्त्रीत्वं पुंस्त्वं न चात्मनि ।
कर्मप्रकारेण तथा जात्यां जात्यां प्रजायते

nirvikāraḥ sadaivātmā strītvaṃ puṃstvaṃ na cātmani |
karmaprakāreṇa tathā jātyāṃ jātyāṃ prajāyate

कृत्वा कर्म पुमान्स्त्री वा स्त्री पुमानपि जायते ।
स्त्रीभावं यत्पुमान्कृत्वा कर्मणा प्रमदा भवेत्

kṛtvā karma pumānstrī vā strī pumānapi jāyate |
strībhāvaṃ yatpumānkṛtvā karmaṇā pramadā bhavet

भगवन्सर्वलोकेश कर्मात्मा न करोति चेत् ।
कोऽन्यः कर्मकरो देहे तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

bhagavansarvalokeśa karmātmā na karoti cet |
ko'nyaḥ karmakaro dehe tanme tvaṃ vaktumarhasi

शृणु भामिनि कर्तारमात्मा हि न च कर्मकृत् ।
प्रकृत्या गुणयुक्तेन क्रियते कर्म नित्यशः

śṛṇu bhāmini kartāramātmā hi na ca karmakṛt |
prakṛtyā guṇayuktena kriyate karma nityaśaḥ

शरीरं प्राणिनां लोके यथा पित्तकफानिलैः ।
व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्दोषैस्तथा व्याप्तं त्रिभिर्गुणैः

śarīraṃ prāṇināṃ loke yathā pittakaphānilaiḥ |
vyāptamebhistribhirdoṣaistathā vyāptaṃ tribhirguṇaiḥ

सत्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्वेते शरीरिणः ।
प्रकाशात्मकमेतेषां सत्वं सततमिष्यते

satvaṃ rajastamaścaiva guṇāstvete śarīriṇaḥ |
prakāśātmakameteṣāṃ satvaṃ satatamiṣyate

रजो दुःखत्मकं तत्र तमो मोहात्मकं स्मृतम् ।
त्रिभिरेतैर्गुणैर्युक्तं लोके कर्म प्रवर्तते

rajo duḥkhatmakaṃ tatra tamo mohātmakaṃ smṛtam |
tribhiretairguṇairyuktaṃ loke karma pravartate

सत्यं प्राणिदया शौचं श्रेयः प्रीतिः क्षमा दमः ।
एवमादि तथाऽन्यश्च कर्म सात्विकमुच्यते

satyaṃ prāṇidayā śaucaṃ śreyaḥ prītiḥ kṣamā damaḥ |
evamādi tathā'nyaśca karma sātvikamucyate

दाक्ष्यं कर्मपरत्वं च लोभो मोहो विधिं प्रति ।
कलत्रसङ्गो माधुर्यं नित्यमैश्वर्यलुब्धता ।
रजसश्चोद्भवं चैतत्कर्म नानाविधं सदा

dākṣyaṃ karmaparatvaṃ ca lobho moho vidhiṃ prati |
kalatrasaṅgo mādhuryaṃ nityamaiśvaryalubdhatā |
rajasaścodbhavaṃ caitatkarma nānāvidhaṃ sadā

अनृतं चैव पारुष्यं धृतिर्विद्वेषिता भृशम् ।
हिंसाऽसत्यं च नास्तिक्यं निद्रालस्यभयानि च ।
तमसश्चोद्भवं चैतत्कर्म पापयुतं तथा

anṛtaṃ caiva pāruṣyaṃ dhṛtirvidveṣitā bhṛśam |
hiṃsā'satyaṃ ca nāstikyaṃ nidrālasyabhayāni ca |
tamasaścodbhavaṃ caitatkarma pāpayutaṃ tathā

तस्माद्गुणमयः सर्वः कार्यारम्भः शुभाशुभः ।
तस्मादात्मानमव्यग्रं विद्ध्यकर्तारमव्ययम्

tasmādguṇamayaḥ sarvaḥ kāryārambhaḥ śubhāśubhaḥ |
tasmādātmānamavyagraṃ viddhyakartāramavyayam

सात्विकाः पुण्यलोकेषु राजसा मानुषे पदे ।
तिर्यग्योनौ च नरके तिष्ठेयुस्तामसा नराः

sātvikāḥ puṇyalokeṣu rājasā mānuṣe pade |
tiryagyonau ca narake tiṣṭheyustāmasā narāḥ

किमर्थमात्मा भिन्नेऽस्मिन्देहे शस्त्रेण वा हते ।
स्वयं प्रयास्यति तदा तन्मे शंसितुमर्हसि

kimarthamātmā bhinne'smindehe śastreṇa vā hate |
svayaṃ prayāsyati tadā tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम् ।
एतन्निर्णायकैश्चापि मुह्यन्ते सूक्ष्मबुद्धिभिः

tadahaṃ te prakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam |
etannirṇāyakaiścāpi muhyante sūkṣmabuddhibhiḥ

कर्मक्षये तु सम्प्राप्ते प्राणिनां जन्मधारिणाम् ।
उपद्रवो भवेद्देहे येन केनापि हेतुना

karmakṣaye tu samprāpte prāṇināṃ janmadhāriṇām |
upadravo bhaveddehe yena kenāpi hetunā

तन्निमित्तं शरीरी तु शरीरं प्राप्य संक्षयम् ।
अपयाति परित्यज्य ततः कर्मवशेन सः

tannimittaṃ śarīrī tu śarīraṃ prāpya saṃkṣayam |
apayāti parityajya tataḥ karmavaśena saḥ

देहक्षयेपि नैवात्मा वेदनाभिर्न चाल्यते ।
तिष्ठेत्कर्मफलं यावद्व्रजेत्कर्मक्षये पुनः

dehakṣayepi naivātmā vedanābhirna cālyate |
tiṣṭhetkarmaphalaṃ yāvadvrajetkarmakṣaye punaḥ

आदिप्रभृति लोकेऽस्मिन्नेवमात्मगतिः स्मृता ।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ādiprabhṛti loke'sminnevamātmagatiḥ smṛtā |
etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi