अध्याय 225: ग्रह, फलभोग का क्रम और आयु

भगवन्भगनेत्रघ्न मानुषाणां विचेष्टितम् ।
सर्वमात्मकृतं चेति श्रुतं मे भगवन्मतम्

bhagavanbhaganetraghna mānuṣāṇāṃ viceṣṭitam |
sarvamātmakṛtaṃ ceti śrutaṃ me bhagavanmatam

लोके ग्रहकृतं सर्वं मत्वा कर्म शुभाशुभम् ।
तदेव ग्रहनक्षत्रं प्रायशः पर्युपासते ।
एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि

loke grahakṛtaṃ sarvaṃ matvā karma śubhāśubham |
tadeva grahanakṣatraṃ prāyaśaḥ paryupāsate |
eṣa me saṃśayo deva taṃ me tvaṃ chettumarhasi

स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वविनिश्चयम्

sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tatvaviniścayam

नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव शुभाशुभनिवेदकाः ।
मानवानां महाभागे न तु कर्मकराः स्वयम्

nakṣatrāṇi grahāścaiva śubhāśubhanivedakāḥ |
mānavānāṃ mahābhāge na tu karmakarāḥ svayam

प्रजानां तु हितार्थाय शुभाशुभविधिं प्रति ।
अनागतमतिक्रान्तं ज्योतिश्चक्रेण बोध्यते

prajānāṃ tu hitārthāya śubhāśubhavidhiṃ prati |
anāgatamatikrāntaṃ jyotiścakreṇa bodhyate

किन्तु तत्र शुभं कर्म सुग्रहैस्तु निवेद्यते ।
दुष्कृतस्याशुभैरेव समावायो भवेदिति

kintu tatra śubhaṃ karma sugrahaistu nivedyate |
duṣkṛtasyāśubhaireva samāvāyo bhavediti

तस्मात्तु ग्रहवैषम्ये विषमं कुरुते जनः ।
ग्रहसाम्ये शुभं कुर्याज्ज्ञात्वाऽऽत्मानं तथा कृतम्

tasmāttu grahavaiṣamye viṣamaṃ kurute janaḥ |
grahasāmye śubhaṃ kuryājjñātvā''tmānaṃ tathā kṛtam

केवलं ग्रहनक्षत्रं न करोति शुभाशुभम् ।
सर्वमात्मकृतं कर्म लोकवादो ग्रहा इति

kevalaṃ grahanakṣatraṃ na karoti śubhāśubham |
sarvamātmakṛtaṃ karma lokavādo grahā iti

पृथग्ग्रहाः पृथक्कर्ता कर्ता स्वं भुञ्जते फलम् ।
इति ते कथितं सर्वं विशङ्कां जहि शोभने

pṛthaggrahāḥ pṛthakkartā kartā svaṃ bhuñjate phalam |
iti te kathitaṃ sarvaṃ viśaṅkāṃ jahi śobhane

भगवन्विविधं कर्म कृत्वा जन्तुः शुभाशुभम् ।
किं तयोः पूर्वकतरं भुङ्क्ते जन्मान्तरे पुनः ।
एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि

bhagavanvividhaṃ karma kṛtvā jantuḥ śubhāśubham |
kiṃ tayoḥ pūrvakataraṃ bhuṅkte janmāntare punaḥ |
eṣa me saṃśayo deva taṃ me tvaṃ chettumarhasi

स्थाने संशयितं देवि तत्ते वक्ष्यामि तत्वतः ॥
अशुभं पूर्वमित्याहुरपरे शुभमित्यपि ।

sthāne saṃśayitaṃ devi tatte vakṣyāmi tatvataḥ ||
aśubhaṃ pūrvamityāhurapare śubhamityapi |

मिथ्या तदुभयं प्रोक्तं केवलं तद्ब्रवीमि ते

mithyā tadubhayaṃ proktaṃ kevalaṃ tadbravīmi te

मानुषे तु पदे कर्म युगपद्भुज्यते सदा ।
यथाकृतं यथायोगमुभयं भुज्यते क्रमात्

mānuṣe tu pade karma yugapadbhujyate sadā |
yathākṛtaṃ yathāyogamubhayaṃ bhujyate kramāt

भुञ्जानाश्चापि दृश्यन्ते क्रमशो भुवि मानवाः ।
ऋद्धिं हानिं सुखं दुःखं तत्सर्वमुभयं भयम्

bhuñjānāścāpi dṛśyante kramaśo bhuvi mānavāḥ |
ṛddhiṃ hāniṃ sukhaṃ duḥkhaṃ tatsarvamubhayaṃ bhayam

दुःखान्यनुभवन्त्याढ्या दरिद्राश्च सुखानि च ।
यौगपद्याद्धि भुञ्जाना दृश्यन्ते लोकसाक्षिकम्

duḥkhānyanubhavantyāḍhyā daridrāśca sukhāni ca |
yaugapadyāddhi bhuñjānā dṛśyante lokasākṣikam

नरके स्वर्गलोके च न तथा संस्थितिः प्रिये ।
नित्यं दुःखं हि नरके स्वर्गे नित्यं सुखं तथा

narake svargaloke ca na tathā saṃsthitiḥ priye |
nityaṃ duḥkhaṃ hi narake svarge nityaṃ sukhaṃ tathā

शुभाशुभानामाधिक्यं कर्मणां तत्र सेव्यते ।
निरन्तरं सुखं दुःखं स्वर्गे च नरके भवेत्

śubhāśubhānāmādhikyaṃ karmaṇāṃ tatra sevyate |
nirantaraṃ sukhaṃ duḥkhaṃ svarge ca narake bhavet

तत्रापि सुमहद्भुक्त्वा पूर्वमल्पं पुनः शुभे ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tatrāpi sumahadbhuktvā pūrvamalpaṃ punaḥ śubhe |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

भगवन्प्राणिनो लोके म्रियन्ते केन हेतुना ।
जाताजाता न तिष्ठन्ति तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavanprāṇino loke mriyante kena hetunā |
jātājātā na tiṣṭhanti tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सत्यं समाहिता ।
आत्मा कर्मक्षयाद्देहं यथा मुञ्चति तच्छृणु

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu satyaṃ samāhitā |
ātmā karmakṣayāddehaṃ yathā muñcati tacchṛṇu

शरीरात्मसमाहारो जन्तुरित्यभिधीयते ।
तत्रात्मानं नित्यमाहुरनित्यं क्षेत्रिमुच्यते

śarīrātmasamāhāro janturityabhidhīyate |
tatrātmānaṃ nityamāhuranityaṃ kṣetrimucyate

एवं कालेन सङ्क्रान्तं शरीरं जर्झरीकृतम् ।
अकर्मयोग्यं संशीर्णं त्यक्त्वा देही ततो व्रजेत्

evaṃ kālena saṅkrāntaṃ śarīraṃ jarjharīkṛtam |
akarmayogyaṃ saṃśīrṇaṃ tyaktvā dehī tato vrajet

नित्यस्यानित्यसंत्यागाल्लोके तन्मरणं विदुः ।
कालं नातिक्रमेरन्हि सदेवासुरमानवाः

nityasyānityasaṃtyāgālloke tanmaraṇaṃ viduḥ |
kālaṃ nātikrameranhi sadevāsuramānavāḥ

यथाऽऽकाशे न तिष्ठेत द्रव्यं किञ्चिदचेतनम् ।
तथा धावति कालोऽयं क्षणं किञ्चिन्न तिष्ठति

yathā''kāśe na tiṣṭheta dravyaṃ kiñcidacetanam |
tathā dhāvati kālo'yaṃ kṣaṇaṃ kiñcinna tiṣṭhati

स पुनर्जायतेऽन्यत्र शरीरं नवमाविशन् ।
एवंलोकगतिर्नित्यमादिप्रभृति वर्तते

sa punarjāyate'nyatra śarīraṃ navamāviśan |
evaṃlokagatirnityamādiprabhṛti vartate

भगवन्प्राणिनो बाला दृश्यन्ते मरणं गताः ।
अतिवृद्धाश्च जीवन्तो दृश्यन्ते चिरजीविनः

bhagavanprāṇino bālā dṛśyante maraṇaṃ gatāḥ |
ativṛddhāśca jīvanto dṛśyante cirajīvinaḥ

केवलं कालमरणं न प्रमाणं महेश्वर ।
तस्मान्मे संशय ब्रूहि प्राणिनां जीवकारणम्

kevalaṃ kālamaraṇaṃ na pramāṇaṃ maheśvara |
tasmānme saṃśaya brūhi prāṇināṃ jīvakāraṇam

शृणु तत्कारणं देवि निर्णयस्त्वेक एव सः ।
जीर्णत्वमात्रं कुरुते कालो देहं न पातयेत्

śṛṇu tatkāraṇaṃ devi nirṇayastveka eva saḥ |
jīrṇatvamātraṃ kurute kālo dehaṃ na pātayet

जीर्णे कर्मणि संघातः स्वयमेव विशीर्यते ।
पूर्वकर्मप्रमाणेन जीवितं मृत्युरेव वा

jīrṇe karmaṇi saṃghātaḥ svayameva viśīryate |
pūrvakarmapramāṇena jīvitaṃ mṛtyureva vā

यावत्पूर्वकृतं कर्म तावज्जीवति मानवः ।
तत्र कर्मवशाद्बाला म्रियन्ते कालसंक्षयात्

yāvatpūrvakṛtaṃ karma tāvajjīvati mānavaḥ |
tatra karmavaśādbālā mriyante kālasaṃkṣayāt

चिरं जीवन्ति वृद्धाश्च तथा कर्मप्रमाणतः ।
इति ते कथितं देवि निर्विशङ्का भव प्रिये

ciraṃ jīvanti vṛddhāśca tathā karmapramāṇataḥ |
iti te kathitaṃ devi nirviśaṅkā bhava priye

भगवन्केन वृत्तेन भवन्ति चिरजीविनः ।
अल्पायुषो नराः केन तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavankena vṛttena bhavanti cirajīvinaḥ |
alpāyuṣo narāḥ kena tanme śaṃsitumarhasi

शृणु तत्सर्वमखिलं गुह्यं पथ्यतरं नृणाम् ।
येन वृत्तेन सम्पन्ना भवन्ति चिरजीविनः

śṛṇu tatsarvamakhilaṃ guhyaṃ pathyataraṃ nṛṇām |
yena vṛttena sampannā bhavanti cirajīvinaḥ

अहिंसा सत्यवचनमक्रोधः क्षीन्तिरार्जवम् ।
गुरूणां नित्यशुश्रूषा वृद्धानामपि पूजनम्

ahiṃsā satyavacanamakrodhaḥ kṣīntirārjavam |
gurūṇāṃ nityaśuśrūṣā vṛddhānāmapi pūjanam

शौचादकार्यसंत्यागात्सदा पथ्यस्य भोजनम् ।
एवमादिगुणं वृत्तं नराणां दीर्घजीविनाम्

śaucādakāryasaṃtyāgātsadā pathyasya bhojanam |
evamādiguṇaṃ vṛttaṃ narāṇāṃ dīrghajīvinām

तपसा ब्रह्मचर्येण रसायननिषेवणात् ।
उदग्रसत्त्वा बलिनो भवन्ति चिरजीविनः ।
स्वर्गे वा मानुषे वाऽपि चिरं तिष्ठन्ति धार्मिकाः

tapasā brahmacaryeṇa rasāyananiṣevaṇāt |
udagrasattvā balino bhavanti cirajīvinaḥ |
svarge vā mānuṣe vā'pi ciraṃ tiṣṭhanti dhārmikāḥ

अपरे पापकर्माणः प्रायशोऽनृतवादिनः ।
हिंसाप्रिया गुरुद्विष्टा निष्क्रियाः शौचवर्जिताः

apare pāpakarmāṇaḥ prāyaśo'nṛtavādinaḥ |
hiṃsāpriyā gurudviṣṭā niṣkriyāḥ śaucavarjitāḥ

नास्तिका घोरकर्माणः सततं मांसपानपाः ।
पापाचारा गुरुद्विष्टाः कोपनाः कलहप्रियाः

nāstikā ghorakarmāṇaḥ satataṃ māṃsapānapāḥ |
pāpācārā gurudviṣṭāḥ kopanāḥ kalahapriyāḥ

एवमेवाशुभाचारास्तिष्ठन्ति नरके चिरम् ।
तिर्यग्योनौ तथाऽत्यन्तमल्पास्तिष्ठन्ति मानवाः ।
तस्मादल्पायुषो मर्त्यास्तादृशाः सम्भवन्ति ते

evamevāśubhācārāstiṣṭhanti narake ciram |
tiryagyonau tathā'tyantamalpāstiṣṭhanti mānavāḥ |
tasmādalpāyuṣo martyāstādṛśāḥ sambhavanti te

अगम्यदेशगमनादपथ्यानां च भोजनात् ।
आयुःक्षयो भवेन्नॄणामायुःक्षयकरा हि ते

agamyadeśagamanādapathyānāṃ ca bhojanāt |
āyuḥkṣayo bhavennṝṇāmāyuḥkṣayakarā hi te

भवन्त्यल्पायुषस्तैस्तैरन्यथा चिरजीविनः ।
एतत्ते कथितं सर्वं भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

bhavantyalpāyuṣastaistairanyathā cirajīvinaḥ |
etatte kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi