अध्याय 222: वैधव्य, दासत्व और निम्न वृत्ति के पीछे कर्म

भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज ।
पुंश्चल्य इव या स्त्रीषु नीचवृत्तिरताः स्मृताः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavandevadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja |
puṃścalya iva yā strīṣu nīcavṛttiratāḥ smṛtāḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

याः पुरा मनुजा देवि बुद्धिमोहसमन्विताः ।
कामरागसमायुक्ताः पतीनतिचरन्ति वै

yāḥ purā manujā devi buddhimohasamanvitāḥ |
kāmarāgasamāyuktāḥ patīnaticaranti vai

प्रतिकूलपरा यास्तु पतीन्प्रति यथा तथा ।
शौचं लज्जां तु विस्मृत्य यथेष्टपरिचारणाः

pratikūlaparā yāstu patīnprati yathā tathā |
śaucaṃ lajjāṃ tu vismṛtya yatheṣṭaparicāraṇāḥ

एवंयुक्तसमाचारा यमलोके सुदण्डिताः ।
यदि वै मानुषं जन्म लभेरंस्तास्तथाविधाः ।
बहुसाधारणा एव पुंश्चल्यश्च भवन्ति ताः

evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ |
yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃstāstathāvidhāḥ |
bahusādhāraṇā eva puṃścalyaśca bhavanti tāḥ

पौश्चल्यं यत्तु तद्वृत्तं स्त्रीणां कष्टतमं स्मृतम् ।
ततःप्रभृति ता देवि पतन्त्येव न संशयः

pauścalyaṃ yattu tadvṛttaṃ strīṇāṃ kaṣṭatamaṃ smṛtam |
tataḥprabhṛti tā devi patantyeva na saṃśayaḥ

शोचन्ति चेत्तु तद्वृत्तं मनसा हितमाप्नुयुः
(उमोवाच)
भगवन्देवदेवेश प्रमदा विधवा भृशम् ।

śocanti cettu tadvṛttaṃ manasā hitamāpnuyuḥ
(umovāca)
bhagavandevadeveśa pramadā vidhavā bhṛśam |

दृश्यन्ते मानुषा लोके सर्वकल्याणवर्जिताः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

dṛśyante mānuṣā loke sarvakalyāṇavarjitāḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

याः पुरा मनुजा देवि बुद्धिमोहसमन्विताः ।
कुटुम्बं तत्र वे पत्युर्नाशयन्ति वृथा तथा

yāḥ purā manujā devi buddhimohasamanvitāḥ |
kuṭumbaṃ tatra ve patyurnāśayanti vṛthā tathā

विषदाश्चाग्निदाश्चैव पतीन्प्रति सुनिर्दयाः ।
अन्यासां हि पतीन्यान्ति स्वपतिद्वेषकारणात्

viṣadāścāgnidāścaiva patīnprati sunirdayāḥ |
anyāsāṃ hi patīnyānti svapatidveṣakāraṇāt

एवंयुक्तसमाचारा यमलोके सुदण्डिताः ।
निरयस्थाश्चिरं कालं कथंचित्प्राप्य मानुषम् ।
तत्र ता भोगरहिता विधवास्तु भवन्ति वै

evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ |
nirayasthāściraṃ kālaṃ kathaṃcitprāpya mānuṣam |
tatra tā bhogarahitā vidhavāstu bhavanti vai

भगवन्प्रमदा लोके पत्यौ ज्ञातिषु सत्सुच ।
लिङ्गिन्यः सम्प्रदृश्यन्ते पाषण्डं मतमाश्रिताः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavanpramadā loke patyau jñātiṣu satsuca |
liṅginyaḥ sampradṛśyante pāṣaṇḍaṃ matamāśritāḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

याः पुरा भावदोषेणि लोभमोहसमन्विताः ।
परद्रव्यपरा लोभात्परेषां द्रव्यहारकाः

yāḥ purā bhāvadoṣeṇi lobhamohasamanvitāḥ |
paradravyaparā lobhātpareṣāṃ dravyahārakāḥ

अभ्यसूयापरा यास्तु सपत्नीनां प्रदूषकाः ।
ईर्ष्यापराः कोपनाश्च बन्धूनां विफलाः सदा

abhyasūyāparā yāstu sapatnīnāṃ pradūṣakāḥ |
īrṣyāparāḥ kopanāśca bandhūnāṃ viphalāḥ sadā

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि ताः स्त्रियः ।
अलक्षणसमायुक्ताः पाषण्डं धर्ममाश्रिताः ।
स्त्रियः प्रव्राजशीलाश्च भवन्त्येव न संशयः

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani tāḥ striyaḥ |
alakṣaṇasamāyuktāḥ pāṣaṇḍaṃ dharmamāśritāḥ |
striyaḥ pravrājaśīlāśca bhavantyeva na saṃśayaḥ

भगवन्मानुषाः केचित्कारुवृत्तिसमाश्रिताः ।
प्रदृश्यन्ते मनुष्येषु नीचकर्मरतास्तथा ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हति

bhagavanmānuṣāḥ kecitkāruvṛttisamāśritāḥ |
pradṛśyante manuṣyeṣu nīcakarmaratāstathā |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhati

ये पुरा मनुजा देवि स्तब्धमानयुता भृशम् ।
दर्पाहङ्कारसंयुक्ताः केवलात्मपरायणाः

ye purā manujā devi stabdhamānayutā bhṛśam |
darpāhaṅkārasaṃyuktāḥ kevalātmaparāyaṇāḥ

तादृशा मानुषा देवि पुनर्जन्मनि शोभने ।
कात्वो नटगन्धर्वाः सम्भवन्ति यथा तथा

tādṛśā mānuṣā devi punarjanmani śobhane |
kātvo naṭagandharvāḥ sambhavanti yathā tathā

नापिता बन्दिनश्चैव तथा वैतालिकाः प्रिये ।
एवंभूतास्त्वधोवृत्तिं जीवन्त्याश्रित्य मानवाः

nāpitā bandinaścaiva tathā vaitālikāḥ priye |
evaṃbhūtāstvadhovṛttiṃ jīvantyāśritya mānavāḥ

परप्रसाधनकरास्ते परैः कृतवेतनाः ।
परावमानस्य फलं भुञ्जते पौर्वदैहिकम्

paraprasādhanakarāste paraiḥ kṛtavetanāḥ |
parāvamānasya phalaṃ bhuñjate paurvadaihikam

भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन ।
दासभूताः प्रदृश्यन्ते सर्वकर्मपरा भृशम्

bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana |
dāsabhūtāḥ pradṛśyante sarvakarmaparā bhṛśam

आघातभर्त्सनसहाः पीड्यमानाश्च सर्वशः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

āghātabhartsanasahāḥ pīḍyamānāśca sarvaśaḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam

ये पुरा मनुजा देवि परेषां वित्तहारकाः ।
ऋणवृद्धिकरं कृष्या न्यासदत्तं तथैव च

ye purā manujā devi pareṣāṃ vittahārakāḥ |
ṛṇavṛddhikaraṃ kṛṣyā nyāsadattaṃ tathaiva ca

निक्षेपकारणाद्दत्तपरद्रव्यापहारिणः ।
प्रमादाद्विस्मृतं नष्टं परेषां धनहारकाः

nikṣepakāraṇāddattaparadravyāpahāriṇaḥ |
pramādādvismṛtaṃ naṣṭaṃ pareṣāṃ dhanahārakāḥ

वधबन्धपरिक्लेशैर्दासत्वं कुर्वते परान् ।
तादृशा मरणं प्राप्ता दण्डिता यमशासनैः

vadhabandhaparikleśairdāsatvaṃ kurvate parān |
tādṛśā maraṇaṃ prāptā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ

कथञ्चित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते देवि सर्वथा ।
दासभूता भविष्यन्ति जन्मप्रभृति मानवाः

kathañcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te devi sarvathā |
dāsabhūtā bhaviṣyanti janmaprabhṛti mānavāḥ

तेषां कर्माणि कुर्वन्ति येषां ते धनहारकाः ।
आसमाप्तेः स्वपापस्य कुर्वन्तीति विनिश्चयः

teṣāṃ karmāṇi kurvanti yeṣāṃ te dhanahārakāḥ |
āsamāpteḥ svapāpasya kurvantīti viniścayaḥ

पशुभूतास्तथा चान्ये भवन्ति धनहारकाः ।
तत्तथा क्षीयते कर्म तेषां पूर्वापराधजम् ।
अतोऽन्यथा न तच्छक्यं कर्म भोक्तुं सुरासुरैः

paśubhūtāstathā cānye bhavanti dhanahārakāḥ |
tattathā kṣīyate karma teṣāṃ pūrvāparādhajam |
ato'nyathā na tacchakyaṃ karma bhoktuṃ surāsuraiḥ

किन्तु मोक्षविधिस्तेषां सर्वता तत्प्रसादनम् ।
अयथावन्मोक्षकामः पुनर्जन्मनि चेष्यते

kintu mokṣavidhisteṣāṃ sarvatā tatprasādanam |
ayathāvanmokṣakāmaḥ punarjanmani ceṣyate

मोक्षकामी यथान्यायं कुर्वन्कर्माणि सर्वशः ।
भर्तुः प्रसादमाकाङ्क्षेदायासान्सर्वथा सहन्

mokṣakāmī yathānyāyaṃ kurvankarmāṇi sarvaśaḥ |
bhartuḥ prasādamākāṅkṣedāyāsānsarvathā sahan

प्रीतिपूर्वं तु यो भर्त्रा मुक्तो मुक्तः स्वपापतः ।
तथाभूतान्कर्मकरान्सदा सन्तोषयेत्पतिः

prītipūrvaṃ tu yo bhartrā mukto muktaḥ svapāpataḥ |
tathābhūtānkarmakarānsadā santoṣayetpatiḥ

यथार्हं कारयेत्कर्म दण्डकारणतः क्षिपेत् ।
वृद्धान्बालांस्तथा क्षीणान्पालयन्धर्ममाप्नुयात्

yathārhaṃ kārayetkarma daṇḍakāraṇataḥ kṣipet |
vṛddhānbālāṃstathā kṣīṇānpālayandharmamāpnuyāt

इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi