अध्याय 217: जन्म और कर्म से वर्ण, धन और अभाव

भगवन्भगनेत्रघ्न कालसूदन शङ्कर ।
इमे वर्णाश्च चत्वारो विहिताः स्वस्वभावतः ।
उताहो क्रियया वर्णाः सम्भवन्ति महेश्वर

bhagavanbhaganetraghna kālasūdana śaṅkara |
ime varṇāśca catvāro vihitāḥ svasvabhāvataḥ |
utāho kriyayā varṇāḥ sambhavanti maheśvara

एवं मे संशयप्रश्नस्तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि

evaṃ me saṃśayapraśnastaṃ me chettuṃ tvamarhasi

स्वभावादेव विद्यन्ते चत्वारो ब्राह्मणादयः ।
एकजात्या सुदुष्प्रापमन्यवर्णत्वमागतम्

svabhāvādeva vidyante catvāro brāhmaṇādayaḥ |
ekajātyā suduṣprāpamanyavarṇatvamāgatam

तच्च कर्मविशेषेण पुनर्जन्मनि जायते ।
तस्मात्तेषां प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं कर्मपाकजम्

tacca karmaviśeṣeṇa punarjanmani jāyate |
tasmātteṣāṃ pravakṣyāmi tatsarvaṃ karmapākajam

ब्राह्मणस्तु नरो भूत्वा स्वजातिमनुपालयन् ।
दृढं ब्राह्मणकर्माणि वेदोक्तानि समाचरेत्

brāhmaṇastu naro bhūtvā svajātimanupālayan |
dṛḍhaṃ brāhmaṇakarmāṇi vedoktāni samācaret

सत्यार्जवपरो भूत्वा दानयज्ञपरस्तथा ।
सत्यां जात्यां समुदितो जातिधर्मान्न हापयेत्

satyārjavaparo bhūtvā dānayajñaparastathā |
satyāṃ jātyāṃ samudito jātidharmānna hāpayet

एवं संवर्तमानस्तु कालधर्मं गतः पुनः ।
स्वर्गलोके हि जायेत स्वर्गभोगाय भामिनि

evaṃ saṃvartamānastu kāladharmaṃ gataḥ punaḥ |
svargaloke hi jāyeta svargabhogāya bhāmini

तत्क्षये ब्राह्मणो भूत्वा तथैव नृषु जायते ।
एवंस्वकर्मणा मर्त्यः स्वजातिं लभते पुनः

tatkṣaye brāhmaṇo bhūtvā tathaiva nṛṣu jāyate |
evaṃsvakarmaṇā martyaḥ svajātiṃ labhate punaḥ

अपरस्तु तथा कश्चिद्ब्रह्मयोनिसमुद्भवः ।
अवमत्यैव तां जातिमज्ञानतमसा वृतः

aparastu tathā kaścidbrahmayonisamudbhavaḥ |
avamatyaiva tāṃ jātimajñānatamasā vṛtaḥ

अन्यथा वर्तमानस्तु जातिकर्माणि वर्जयेत् ।
शूद्रवद्विचरेल्लोके शूद्रकर्माभिलाषवान् ।
शूद्रैः सह चरन्नित्यं शौचमङ्गलवर्जितः ।

anyathā vartamānastu jātikarmāṇi varjayet |
śūdravadvicarelloke śūdrakarmābhilāṣavān |
śūdraiḥ saha carannityaṃ śaucamaṅgalavarjitaḥ |

स चापि कालधर्मस्थो यमलोके सुदण्डितः ।
यदि जायेत मर्त्येषु शूद्र एवाभिजायते

sa cāpi kāladharmastho yamaloke sudaṇḍitaḥ |
yadi jāyeta martyeṣu śūdra evābhijāyate

शूद्र एव भवेद्देवि ब्राह्मणोऽपि स्वकर्मणा

śūdra eva bhaveddevi brāhmaṇo'pi svakarmaṇā

तथैव शूद्रस्त्वपरः शूद्रकर्माणि वर्जयेत् ।
सत्यार्जवपरो भूत्वा दानधर्मपरस्तथा ।
मन्त्रब्राह्मणसत्कर्ता मनसा ब्राह्मणप्रियः

tathaiva śūdrastvaparaḥ śūdrakarmāṇi varjayet |
satyārjavaparo bhūtvā dānadharmaparastathā |
mantrabrāhmaṇasatkartā manasā brāhmaṇapriyaḥ

एवं युक्तसमाचारः शूद्रोपि मरणं गतः ।
स्वर्गलोके हि जायेत तत्क्षये नृषु जायते ।
ब्राह्मणानां कुले मुख्ये वेदस्वाध्यायसंयुते

evaṃ yuktasamācāraḥ śūdropi maraṇaṃ gataḥ |
svargaloke hi jāyeta tatkṣaye nṛṣu jāyate |
brāhmaṇānāṃ kule mukhye vedasvādhyāyasaṃyute

एवमेव सदा लोके शूद्रो ब्राह्मण्यमाप्नुयात्

evameva sadā loke śūdro brāhmaṇyamāpnuyāt

एवं क्षत्रियवैश्याश्च जातिधर्मेण संयुताः ।
स्वकर्मणैव जायन्ते विशिष्टेष्वधमेषु च

evaṃ kṣatriyavaiśyāśca jātidharmeṇa saṃyutāḥ |
svakarmaṇaiva jāyante viśiṣṭeṣvadhameṣu ca

एवं जातिविपर्यासः प्रेत्यभावे भवेन्नृणाम् ।
अन्यथा तु न शक्यं तल्लोकसंस्थितिकारणात्

evaṃ jātiviparyāsaḥ pretyabhāve bhavennṛṇām |
anyathā tu na śakyaṃ tallokasaṃsthitikāraṇāt

तस्माज्जातिं विशिष्टां तु कथंचित्प्राप्य पण्डितः ।
सर्वथा तां तथा रक्षेन्न पुनर्भ्रश्यते यथा ।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

tasmājjātiṃ viśiṣṭāṃ tu kathaṃcitprāpya paṇḍitaḥ |
sarvathā tāṃ tathā rakṣenna punarbhraśyate yathā |
iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi

जन्मप्रभृति कः शुद्धो लभेज्जन्मफलं नरः ।
शोभनाशोभनं सर्वमधइकारवशात्स्वकम्

janmaprabhṛti kaḥ śuddho labhejjanmaphalaṃ naraḥ |
śobhanāśobhanaṃ sarvamadhaikāravaśātsvakam

कर्म कुर्वन्न लिप्येत आर्जवेन समाचरेत् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभे योजयेत्परान्

karma kurvanna lipyeta ārjavena samācaret |
ātmaiva tacchubhaṃ kuryādaśubhe yojayetparān

शठेषु शठवत्कुर्योदार्यष्वार्यवदाचरेत् ।
आपत्सु नावसीदेच्च घोरान्सङ्ग्रामयेत्परात् ।
साम्नैव सर्वकार्याणि कर्तुं पूर्वं समारभेत्

śaṭheṣu śaṭhavatkuryodāryaṣvāryavadācaret |
āpatsu nāvasīdecca ghorānsaṅgrāmayetparāt |
sāmnaiva sarvakāryāṇi kartuṃ pūrvaṃ samārabhet

अनर्थाधर्मशोकानां यथा न प्राप्नुयात्स्वयम् ।
प्रीयते तत्तथा कर्तुमेतद्वृत्तं समासतः

anarthādharmaśokānāṃ yathā na prāpnuyātsvayam |
prīyate tattathā kartumetadvṛttaṃ samāsataḥ

एवं वृत्तं समासाद्य गृहमाश्रित्य मानवाः ।
निराहारा निरुद्वेगाः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम्

evaṃ vṛttaṃ samāsādya gṛhamāśritya mānavāḥ |
nirāhārā nirudvegāḥ prāpnuvantyuttamāṃ gatim

एतज्जन्मफलं नित्यं सर्वेषां गृहवासिनाम् ।
एवं गृहस्थितैर्नित्यं वर्तितव्यमिति स्थितिः ।
एतत्सर्वं मया प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

etajjanmaphalaṃ nityaṃ sarveṣāṃ gṛhavāsinām |
evaṃ gṛhasthitairnityaṃ vartitavyamiti sthitiḥ |
etatsarvaṃ mayā proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

सुरासुरपते देव वरद प्रीतिवर्धन ।
मानुषेष्वेव ये के चिदाढ्याः क्लेशविवर्जिताः ।
भुञ्जाना विविधान्भोगान्दृश्यन्ते निरुपद्रवाः

surāsurapate deva varada prītivardhana |
mānuṣeṣveva ye ke cidāḍhyāḥ kleśavivarjitāḥ |
bhuñjānā vividhānbhogāndṛśyante nirupadravāḥ

अपरे क्लेशसंयुक्ता दरिद्रा भोगवर्जिताः

apare kleśasaṃyuktā daridrā bhogavarjitāḥ

किमर्थं मानुषे लोके न समत्वेन कल्पिताः ।
एतच्छ्रोतुं महादेव कौतूहलमतीव मे

kimarthaṃ mānuṣe loke na samatvena kalpitāḥ |
etacchrotuṃ mahādeva kautūhalamatīva me

न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामासि भामिनि ।
शृणु तत्सर्वमखिलं मानुषाणां हितं वचः

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini |
śṛṇu tatsarvamakhilaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ

आदिसर्गे पुरा ब्रह्मा समत्वेनासृजत्प्रजाः ।
नित्यं न भवतो ह्यस्य रागद्वेषौ प्रजापतेः ।
तदा तस्मात्सुराः सर्वे बभूवुः समतो नराः

ādisarge purā brahmā samatvenāsṛjatprajāḥ |
nityaṃ na bhavato hyasya rāgadveṣau prajāpateḥ |
tadā tasmātsurāḥ sarve babhūvuḥ samato narāḥ

एवं संवर्तमाने तु युगे कालविपर्ययात् ।
केचित्प्रपेदिरे तत्र विषमं बुद्धिमोहिताः

evaṃ saṃvartamāne tu yuge kālaviparyayāt |
kecitprapedire tatra viṣamaṃ buddhimohitāḥ

तेषां हानिं ततो दृष्ट्वा तुल्यानामेव भामिनि ।
ब्राह्मणास्ते समाजग्मुस्तत्तत्कारणवेदकाः

teṣāṃ hāniṃ tato dṛṣṭvā tulyānāmeva bhāmini |
brāhmaṇāste samājagmustattatkāraṇavedakāḥ

कर्तुं नार्हसि देवेश पक्षपातं त्वमीदृशम् ।
पुत्रभावे समे देव किमर्थं नो भवेत्कलिः

kartuṃ nārhasi deveśa pakṣapātaṃ tvamīdṛśam |
putrabhāve same deva kimarthaṃ no bhavetkaliḥ

एवमेतैरुपालब्धो ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।
यूयं मा ब्रूत मे दोषं स्वकृतं स्मरथ प्रजाः

evametairupālabdho brahmā vacanamabravīt |
yūyaṃ mā brūta me doṣaṃ svakṛtaṃ smaratha prajāḥ

युष्माभिरेव युष्माकं ग्रथितं हि शुभाशुभम् ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ।
स्वकृतस्य फलं भुङ्क्ते नान्यस्तद्बोक्तुमर्हति

yuṣmābhireva yuṣmākaṃ grathitaṃ hi śubhāśubham |
yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute |
svakṛtasya phalaṃ bhuṅkte nānyastadboktumarhati

एवं संबोधितास्तेन कालकर्त्रा स्वयंभुवा ।
पुनर्विवृत्य कर्माणि शुभान्येव प्रपेदिरे

evaṃ saṃbodhitāstena kālakartrā svayaṃbhuvā |
punarvivṛtya karmāṇi śubhānyeva prapedire

एवं विज्ञाततत्वास्ते दानधर्मपरायणाः ।
शुभानि विधिवत्कृत्वा कालधर्मगताः पुनः ।
तानि दानफलान्येव भुञ्जते सुखभोगिनः

evaṃ vijñātatatvāste dānadharmaparāyaṇāḥ |
śubhāni vidhivatkṛtvā kāladharmagatāḥ punaḥ |
tāni dānaphalānyeva bhuñjate sukhabhoginaḥ

स्वकृतं तु नरस्तस्मात्स्वयमेव प्रपद्यते

svakṛtaṃ tu narastasmātsvayameva prapadyate

अपरे धर्मकामेभ्यो निवृत्ताश्च शुभेक्षणे ।
कदर्या निरनुक्रोशाः प्रायेणात्मपरायणाः

apare dharmakāmebhyo nivṛttāśca śubhekṣaṇe |
kadaryā niranukrośāḥ prāyeṇātmaparāyaṇāḥ

तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
दरिद्राः क्लेशभूयिष्ठा भवन्त्येव न संशयः

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane |
daridrāḥ kleśabhūyiṣṭhā bhavantyeva na saṃśayaḥ

मानुषेष्वथ ये केचिद्धनधान्यसमन्विताः ।
भोगहीनाः प्रदृश्यन्ते सर्वभोगेषु सत्स्वपि ।
न भुञ्जते किमर्थं ते तन्मे शंसितुमर्हसि

mānuṣeṣvatha ye keciddhanadhānyasamanvitāḥ |
bhogahīnāḥ pradṛśyante sarvabhogeṣu satsvapi |
na bhuñjate kimarthaṃ te tanme śaṃsitumarhasi

परैः संचोदिता धर्मं कुर्वते न स्वकामतः ।
स्वयं श्रद्धां बहिष्कृत्य कुर्वन्ति च रुदन्ति च

paraiḥ saṃcoditā dharmaṃ kurvate na svakāmataḥ |
svayaṃ śraddhāṃ bahiṣkṛtya kurvanti ca rudanti ca

तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
फलानि तानि सम्प्राप्य भुञ्जते न कदाचन ।
रक्षन्तो वर्धयन्तश्च आसते निधिपालवत्

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane |
phalāni tāni samprāpya bhuñjate na kadācana |
rakṣanto vardhayantaśca āsate nidhipālavat

केचिद्धनवियुक्ताश्च भोगयुक्ता महेश्वर ।
मानुषाः सम्प्रदृश्यन्ते तन्मे शंसितुमर्हसि

keciddhanaviyuktāśca bhogayuktā maheśvara |
mānuṣāḥ sampradṛśyante tanme śaṃsitumarhasi

आनृशंस्यपरा ये तु धर्मकामाश्चि दुर्गताः ।
परोपकारं कुर्वन्ति दीनानुग्रहकारणात्

ānṛśaṃsyaparā ye tu dharmakāmāści durgatāḥ |
paropakāraṃ kurvanti dīnānugrahakāraṇāt

प्रतिपद्युः परधनं नष्टं वाऽन्यैर्नरैर्हृतम् ।
नित्यं ये दातुमनसो नरा वित्तेष्वसत्स्वपि

pratipadyuḥ paradhanaṃ naṣṭaṃ vā'nyairnarairhṛtam |
nityaṃ ye dātumanaso narā vitteṣvasatsvapi

कालधर्मवशं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि ते नराः ।
एते धनविहीनाश्च भोगयुक्ता भवन्त्युत

kāladharmavaśaṃ prāptāḥ punarjanmani te narāḥ |
ete dhanavihīnāśca bhogayuktā bhavantyuta

धर्मदानोपदेशं वा कर्तव्यमिति निश्चयः ।
इति ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

dharmadānopadeśaṃ vā kartavyamiti niścayaḥ |
iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi