अध्याय 218: किन कर्मों से सुख, रूप और सौभाग्य मिलता है

भगवन्देवदेवेश त्र्यक्ष भो वृषभध्वज ।
मानुषास्त्रिविधा देव दृश्यन्ते सततं विभो

bhagavandevadeveśa tryakṣa bho vṛṣabhadhvaja |
mānuṣāstrividhā deva dṛśyante satataṃ vibho

आसीना एव भुञ्जन्ते स्थानैश्वर्यपरिग्रहैः ।
अपरे यत्नपूर्वं तु लभन्ते भोगसङ्ग्रहम्

āsīnā eva bhuñjante sthānaiśvaryaparigrahaiḥ |
apare yatnapūrvaṃ tu labhante bhogasaṅgraham

अपरे यतमानाश्च न लभन्ते तु किञ्चन ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

apare yatamānāśca na labhante tu kiñcana |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini

ये लोके मानुषा देवि दानधर्मपरायणाः ।
पात्राणि विधिवज्ज्ञात्वा दूरतोप्यनुमानतः

ye loke mānuṣā devi dānadharmaparāyaṇāḥ |
pātrāṇi vidhivajjñātvā dūratopyanumānataḥ

अभिगम्य स्वयं तत्र ग्राहयन्ति प्रसाद्य च ।
दानादि चेङ्गितैरेव तैरविज्ञातमेव वा

abhigamya svayaṃ tatra grāhayanti prasādya ca |
dānādi ceṅgitaireva tairavijñātameva vā

पुनर्जन्मनि ते देवि तादृशाः शोभना नराः ।
अयत्नतस्तु तान्येव फलानि प्राप्नुवन्त्युत

punarjanmani te devi tādṛśāḥ śobhanā narāḥ |
ayatnatastu tānyeva phalāni prāpnuvantyuta

आसीना एव भुञ्जन्ते भोगान्सुकृतभोगिनः

āsīnā eva bhuñjante bhogānsukṛtabhoginaḥ

अपरे ये च दानानि ददत्येव प्रयाचिताः ।
यदायदाऽर्थिने दत्त्वा पुनर्दानं च याचिताः

apare ye ca dānāni dadatyeva prayācitāḥ |
yadāyadā'rthine dattvā punardānaṃ ca yācitāḥ

तावत्कालं ततो देवि पुनर्जन्मनि ते नराः ।
यत्नतः श्रमसंयुक्ताः पुनस्तान्प्राप्नुवन्ति च

tāvatkālaṃ tato devi punarjanmani te narāḥ |
yatnataḥ śramasaṃyuktāḥ punastānprāpnuvanti ca

याचिता अपि केचित्तु अदत्त्वैव कथञ्चन ।
अभ्यसूयापरा मर्त्या लोभोपहतचेतसः

yācitā api kecittu adattvaiva kathañcana |
abhyasūyāparā martyā lobhopahatacetasaḥ

ते पुनर्जन्मनि शुभे यतन्तो बहुधा नराः ।
न प्राप्नुवन्ति मनुजा मार्गन्तस्तेऽपि किञ्चन

te punarjanmani śubhe yatanto bahudhā narāḥ |
na prāpnuvanti manujā mārgantaste'pi kiñcana

नानुप्तं रोहते सस्यं तद्वद्दानफलं विदुः ।
यद्यद्ददाति पुरुषस्तत्तत्प्राप्नोति केवलम्

nānuptaṃ rohate sasyaṃ tadvaddānaphalaṃ viduḥ |
yadyaddadāti puruṣastattatprāpnoti kevalam

इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi

भगवन्भगनेत्रघ्न केचिद्वार्धकसंयुताः ।
अभोगयोग्यकाले तु भोगांश्चैव धनानि च

bhagavanbhaganetraghna kecidvārdhakasaṃyutāḥ |
abhogayogyakāle tu bhogāṃścaiva dhanāni ca

लभन्ते स्थविरा भूता भोगैश्वर्यं यतस्ततः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

labhante sthavirā bhūtā bhogaiśvaryaṃ yatastataḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्वं समाहिता

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā

धर्मकार्यं चिरं कालं विस्मृत्य धनसंयुताः ।
प्राणान्तकाले सम्प्राप्ते व्याधिभिश्च निपीडिताः

dharmakāryaṃ ciraṃ kālaṃ vismṛtya dhanasaṃyutāḥ |
prāṇāntakāle samprāpte vyādhibhiśca nipīḍitāḥ

आरभन्ते पुनर्धर्मं दातुं दानानि वा नराः ।
ते पुनर्जन्मनि शुभे भूत्वा दुःखपरिप्लुताः

ārabhante punardharmaṃ dātuṃ dānāni vā narāḥ |
te punarjanmani śubhe bhūtvā duḥkhapariplutāḥ

अतीतयौवने काले स्थविरत्वमुपागताः ।
लभन्ते पूर्वदत्तानां फलानि शुभलक्षणे

atītayauvane kāle sthaviratvamupāgatāḥ |
labhante pūrvadattānāṃ phalāni śubhalakṣaṇe

एतत्कर्मफलं देवि कालयोगाद्भवत्युत

etatkarmaphalaṃ devi kālayogādbhavatyuta

भोगयुक्ता महादेव केचिद्व्याधिपरिप्लुताः ।
असमर्थाश्च तान्भोक्तं भवन्ति किमु कारणम्

bhogayuktā mahādeva kecidvyādhipariplutāḥ |
asamarthāśca tānbhoktaṃ bhavanti kimu kāraṇam

व्याधियोगपरिक्लिष्टा ये निराशाः स्वजविते ।
आरभन्ते तदा कर्तुं दानानि शुभलक्षणम्

vyādhiyogaparikliṣṭā ye nirāśāḥ svajavite |
ārabhante tadā kartuṃ dānāni śubhalakṣaṇam

ते पुनर्जन्मनि शुभे प्राप्य तानि फलान्युत ।
असमर्थाश्च तान्भोक्तुं व्याधितास्ते भवन्त्युत

te punarjanmani śubhe prāpya tāni phalānyuta |
asamarthāśca tānbhoktuṃ vyādhitāste bhavantyuta

भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन ।
रूपयुक्ताः प्रदृश्यन्ते शुभाङ्गा प्रियदर्शनाः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana |
rūpayuktāḥ pradṛśyante śubhāṅgā priyadarśanāḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्वं समाहिता

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā

ये पुरा मनुजा देवि लज्जायुक्ताः प्रियंवदाः ।
शक्ताः सुमधुरा नित्यं भूत्वा चैव स्वभावतः

ye purā manujā devi lajjāyuktāḥ priyaṃvadāḥ |
śaktāḥ sumadhurā nityaṃ bhūtvā caiva svabhāvataḥ

अमांसभोजिनश्चैव सदा प्राणिदयायुताः ।
प्रतिकर्मप्रदा वाऽपि वस्त्रदा धर्मकारणात् ।
भूमिशुद्धिकरा वाऽपि कारणादग्निपूजकाः

amāṃsabhojinaścaiva sadā prāṇidayāyutāḥ |
pratikarmapradā vā'pi vastradā dharmakāraṇāt |
bhūmiśuddhikarā vā'pi kāraṇādagnipūjakāḥ

एवं युक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि ते नराः ।
रूपेण स्पृहणीयास्तु भवन्त्येव न संशयः

evaṃ yuktasamācārāḥ punarjanmani te narāḥ |
rūpeṇa spṛhaṇīyāstu bhavantyeva na saṃśayaḥ

विरूपाश्च प्रदृश्यन्ते मानुषेष्वेव केचन ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

virūpāśca pradṛśyante mānuṣeṣveva kecana |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam

रूपयोगात्पुरा मर्त्या दर्पाहंकारसंयुताः ।
विरूपहासकास्चैव स्तुतिनिन्दादिभिर्भृशम्

rūpayogātpurā martyā darpāhaṃkārasaṃyutāḥ |
virūpahāsakāscaiva stutinindādibhirbhṛśam

परोपतापनाश्चैव मांसादाश्च तथैव च ।
अभ्यसूयापराश्चैव अशुद्धाश्च तथा नराः

paropatāpanāścaiva māṃsādāśca tathaiva ca |
abhyasūyāparāścaiva aśuddhāśca tathā narāḥ

एवं युक्तसमाचारा यमलोके सुदण्डिताः ।
कथंचित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते रूपवर्जिताः ।
विरूपाः सम्भवन्त्येव नास्ति तत्र विचारणा

evaṃ yuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ |
kathaṃcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te rūpavarjitāḥ |
virūpāḥ sambhavantyeva nāsti tatra vicāraṇā

भगवन्देवदेवेश केचित्सौभाग्यसंयुताः ।
रूपभोग्यविहीनाश्च दृश्यन्ते प्रमदाप्रियाः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavandevadeveśa kecitsaubhāgyasaṃyutāḥ |
rūpabhogyavihīnāśca dṛśyante pramadāpriyāḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

ये पुरा मनुजा देवि सौम्यशीलाः प्रियंवदाः ।
स्वदारैरेव संतुष्टा दारेषु समवृत्तयः

ye purā manujā devi saumyaśīlāḥ priyaṃvadāḥ |
svadāraireva saṃtuṣṭā dāreṣu samavṛttayaḥ

दाक्षिण्येनैव वर्तन्ते प्रमदास्वप्रियास्वपि ।
न तु प्रत्यादिशन्त्येव स्त्रीदोषान्गुणसंश्रितान् ।

dākṣiṇyenaiva vartante pramadāsvapriyāsvapi |
na tu pratyādiśantyeva strīdoṣānguṇasaṃśritān |

अन्नपानीयदाः काले नृणां स्वादुप्रदाश्च ये ।
स्वदारवर्तिनश्चैव धृतिमन्तो निरत्ययाः

annapānīyadāḥ kāle nṛṇāṃ svādupradāśca ye |
svadāravartinaścaiva dhṛtimanto niratyayāḥ

एवं युक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने ।
मानुषास्ते भवन्त्येव सततं सुभगा भृशम् ।
अर्थादृतेऽपि ते देवि भवन्ति प्रमदाप्रियाः

evaṃ yuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane |
mānuṣāste bhavantyeva satataṃ subhagā bhṛśam |
arthādṛte'pi te devi bhavanti pramadāpriyāḥ

दुर्भगाः सम्प्रदृश्यन्ते आढ्या भोगयुता अपि ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

durbhagāḥ sampradṛśyante āḍhyā bhogayutā api |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā

ये पुरा मनुजा देवि स्वदारेष्वनपेक्षया ।
यथेष्टवृत्तयश्चैव निर्लज्जा वीतसम्भ्रमाः

ye purā manujā devi svadāreṣvanapekṣayā |
yatheṣṭavṛttayaścaiva nirlajjā vītasambhramāḥ

परेषां विप्रियकरा वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
निराश्रया निरानन्दाः स्त्रीणां हृदयकोपनाः

pareṣāṃ vipriyakarā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ |
nirāśrayā nirānandāḥ strīṇāṃ hṛdayakopanāḥ

एवं युक्तसमाचाराः पनर्जन्मनि ते नराः ।
दुर्भगास्तु भवन्त्येव स्त्रीणां हृदयविप्रियाः ।

evaṃ yuktasamācārāḥ panarjanmani te narāḥ |
durbhagāstu bhavantyeva strīṇāṃ hṛdayavipriyāḥ |

नास्ति तेषां रतिसुखं स्वदारेष्वपि किञ्चन

nāsti teṣāṃ ratisukhaṃ svadāreṣvapi kiñcana