अध्याय 216: गृहस्थ धन कैसे कमाए और खर्च करे

पशवः पशुबन्धेषु ये हन्यन्तेऽध्वरेषु च ।
यूपे निबध्य मन्त्रैश्च यथान्यायं यथाविधि ।
मन्त्राहुतिविपूतास्ते स्वर्गं यान्ति यशस्विनि

paśavaḥ paśubandheṣu ye hanyante'dhvareṣu ca |
yūpe nibadhya mantraiśca yathānyāyaṃ yathāvidhi |
mantrāhutivipūtāste svargaṃ yānti yaśasvini

तर्पिता यज्ञभागेषु तेषां मांसैर्वरानने ।
अग्नयस्त्रिदशाश्चैव लोकपाला महेश्वराः ।

tarpitā yajñabhāgeṣu teṣāṃ māṃsairvarānane |
agnayastridaśāścaiva lokapālā maheśvarāḥ |

तेषु तुष्टेषु जायेत यस्य यज्ञस्य यत्फलम् ।
तेन संयुज्यते देवि यजमानो न संशयः

teṣu tuṣṭeṣu jāyeta yasya yajñasya yatphalam |
tena saṃyujyate devi yajamāno na saṃśayaḥ

सपत्नीकः सपुत्रश्चि पित्रा च भ्रातृभिः सह ।
ये तत्र दीक्षिता देवि सर्वे स्वर्गं प्रयान्ति ते

sapatnīkaḥ saputraści pitrā ca bhrātṛbhiḥ saha |
ye tatra dīkṣitā devi sarve svargaṃ prayānti te

एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे महाद्युते ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं वृत्तं सर्वेषां गृहमेधिनाम्

bhagavansarvabhūteśa śūlapāṇe mahādyute |
śrotumicchāmyahaṃ vṛttaṃ sarveṣāṃ gṛhamedhinām

कीदृशं चरितं तेषां त्रिवर्गसहितं प्रभो ।
प्रत्यायतिः कथं तेषां जीवनार्थमुदाहृतम्

kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ trivargasahitaṃ prabho |
pratyāyatiḥ kathaṃ teṣāṃ jīvanārthamudāhṛtam

वर्तमानाः कथं सर्वे प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम् ।
एतत्सर्वं समासेन वक्तुमर्हसि मानदः

vartamānāḥ kathaṃ sarve prāpnuvantyuttamāṃ gatim |
etatsarvaṃ samāsena vaktumarhasi mānadaḥ

न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
प्रायशो लोकसद्वृत्तमिष्यते गृहवासिनाम्

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini |
prāyaśo lokasadvṛttamiṣyate gṛhavāsinām

तेषां संरक्षणार्थाय राजानः संस्कृता भुवि ।
सर्वेषामथ मर्त्यानां वृत्तिं सामान्यतः शृणुः

teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya rājānaḥ saṃskṛtā bhuvi |
sarveṣāmatha martyānāṃ vṛttiṃ sāmānyataḥ śṛṇuḥ

विद्या वार्ता च सेवा च कारुत्वं नाट्यता तथा ।
इत्यते जीवनार्थाय मर्त्यानां विहिताः प्रिये

vidyā vārtā ca sevā ca kārutvaṃ nāṭyatā tathā |
ityate jīvanārthāya martyānāṃ vihitāḥ priye

अपि जन्मफलं तावन्मानुषाणां विशेषतः ।
विहितं तत्स्ववृत्तेन तन्मे शृणु समाहिताः

api janmaphalaṃ tāvanmānuṣāṇāṃ viśeṣataḥ |
vihitaṃ tatsvavṛttena tanme śṛṇu samāhitāḥ

कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं सुखदुःखयुताः परे ।
सर्वेषां प्राणिनां तस्मान्मानुष्ये वृत्तिरिष्यते

karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ sukhaduḥkhayutāḥ pare |
sarveṣāṃ prāṇināṃ tasmānmānuṣye vṛttiriṣyate

विद्यायोगस्तु सर्वेषां पूर्वमेव विधीयते ।
कार्याकार्यं विजानन्ति विद्यया देवि नान्यथा

vidyāyogastu sarveṣāṃ pūrvameva vidhīyate |
kāryākāryaṃ vijānanti vidyayā devi nānyathā

विद्यया स्फीयते ज्ञानं ज्ञानात्तत्वनिदर्शनम् ।
दृष्टतत्वो विनीतात्मा सर्वार्थस्य च भाजनम्

vidyayā sphīyate jñānaṃ jñānāttatvanidarśanam |
dṛṣṭatatvo vinītātmā sarvārthasya ca bhājanam

शक्यं विद्याविनीतेन लोके संजीवनं शुभम्

śakyaṃ vidyāvinītena loke saṃjīvanaṃ śubham

आत्मानं विद्यया तस्मात्पूर्वं वृत्वा तु भाजनम् ।
वश्येन्द्रियो जितक्रोधो भूतात्मानं तु भावयेत् ।
भावयित्वा तदाऽऽत्मानं पूजनीयः सतामपि

ātmānaṃ vidyayā tasmātpūrvaṃ vṛtvā tu bhājanam |
vaśyendriyo jitakrodho bhūtātmānaṃ tu bhāvayet |
bhāvayitvā tadā''tmānaṃ pūjanīyaḥ satāmapi

कुलानुवृत्तं वृत्तं वा पूर्वमात्मा समाश्रयेत् ।
इत्येतत्कुलवासाय दानकर्म यथा पुरा

kulānuvṛttaṃ vṛttaṃ vā pūrvamātmā samāśrayet |
ityetatkulavāsāya dānakarma yathā purā

यदि चेद्विद्यया चैव वृत्तिं काङ्क्षेदथात्मनः ।
राजविद्यानुवादेऽपि लोकविद्यामथापि वा ।
तीर्थतश्चापि गृह्णीयाच्छुश्रूषादिगुणैर्युतः

yadi cedvidyayā caiva vṛttiṃ kāṅkṣedathātmanaḥ |
rājavidyānuvāde'pi lokavidyāmathāpi vā |
tīrthataścāpi gṛhṇīyācchuśrūṣādiguṇairyutaḥ

ग्रन्थतश्चार्थतश्चैव दृढं कुर्यात्प्रयत्नतः ।
एवं विद्याफलं देवि प्राप्नुयान्नान्यथा नरः ।
न्यायाद्विद्याफलानीच्छेदधर्मं तत्र वर्जयेत्

granthataścārthataścaiva dṛḍhaṃ kuryātprayatnataḥ |
evaṃ vidyāphalaṃ devi prāpnuyānnānyathā naraḥ |
nyāyādvidyāphalānīcchedadharmaṃ tatra varjayet

यदिच्छेद्वार्तया वृत्तिं काङ्क्षेत विधिपूर्वकम् ।
क्षेत्रे जलोपपन्ने च तद्योग्यां कृषिमाचरेत्

yadicchedvārtayā vṛttiṃ kāṅkṣeta vidhipūrvakam |
kṣetre jalopapanne ca tadyogyāṃ kṛṣimācaret

वाणिज्यं वा यथाकालं कुर्यात्तद्देशयोगतः ।
मूल्यमर्थं प्रयासं च विचार्यैव व्ययोदयौ

vāṇijyaṃ vā yathākālaṃ kuryāttaddeśayogataḥ |
mūlyamarthaṃ prayāsaṃ ca vicāryaiva vyayodayau

पशुसंजीवनं चैव दश गाः पोषयेद्ध्रुवम् ।
बहुप्रकारा बहवः पशवस्तस्य साधकाः

paśusaṃjīvanaṃ caiva daśa gāḥ poṣayeddhruvam |
bahuprakārā bahavaḥ paśavastasya sādhakāḥ

यः कश्चित्सेवया वृत्तिं काङ्क्षेत मतिमान्नरः ।
यतात्मा श्रवणीयानां भवेद्वै सम्प्रयोजकः

yaḥ kaścitsevayā vṛttiṃ kāṅkṣeta matimānnaraḥ |
yatātmā śravaṇīyānāṃ bhavedvai samprayojakaḥ

बुद्ध्या वा कर्मयोगाद्वा बोधनाद्वा समाश्रयेत् ।
मार्गतस्तु समाश्रित्य तदा तत्सम्प्रयोजयेत्

buddhyā vā karmayogādvā bodhanādvā samāśrayet |
mārgatastu samāśritya tadā tatsamprayojayet

यथायथा सु तुष्येत तथा संतोषयेत्तु तम् ।
अनुजीविगुणोपेतः कुर्यादात्मार्थमाश्रितम्

yathāyathā su tuṣyeta tathā saṃtoṣayettu tam |
anujīviguṇopetaḥ kuryādātmārthamāśritam

विप्रियं नाचरेत्तस्य एषा सेवा समासतः ।
विप्रयोगात्पुरा तेन गतिमन्यां न लक्षयेत्

vipriyaṃ nācarettasya eṣā sevā samāsataḥ |
viprayogātpurā tena gatimanyāṃ na lakṣayet

कारुकर्म च नाट्यं च प्रायशो नीचयोनिषु ।
तयोरपि यथायोगं न्यायतः कर्मवेतनम्

kārukarma ca nāṭyaṃ ca prāyaśo nīcayoniṣu |
tayorapi yathāyogaṃ nyāyataḥ karmavetanam

आजीवेभ्योऽपि सर्वभ्यः स्वार्जवाद्वेतनं हरेत् ।
अनार्जवादाहरतस्तत्तु पापाय कल्पते

ājīvebhyo'pi sarvabhyaḥ svārjavādvetanaṃ haret |
anārjavādāharatastattu pāpāya kalpate

सर्वेषां पूर्वमारम्भांश्चिन्तयेन्नयपूर्वकम् ।
आत्मशक्तिमुपायांश्च देशकालौ च युक्तितः ।
कारणानि प्रयासं च प्रक्षेपं च फलोदयम्

sarveṣāṃ pūrvamārambhāṃścintayennayapūrvakam |
ātmaśaktimupāyāṃśca deśakālau ca yuktitaḥ |
kāraṇāni prayāsaṃ ca prakṣepaṃ ca phalodayam

एवमादीनि सञ्चिन्त्य दृष्ट्वा दैवानुकूलताम् ।
अतः परं समारम्भेद्यत्रात्महितमाहितम्

evamādīni sañcintya dṛṣṭvā daivānukūlatām |
ataḥ paraṃ samārambhedyatrātmahitamāhitam

वृत्तिमेव समासाद्य तां सदा परिपालयेत् ।
देवमानुषविघ्नेभ्यो न पुनर्मन्यते यथा

vṛttimeva samāsādya tāṃ sadā paripālayet |
devamānuṣavighnebhyo na punarmanyate yathā

पालयन्वर्धयन्भुञ्जंस्तां प्राप्य न विनाशयेत् ।
क्षीयते गिरिसङ्काशमश्नतो ह्यनपेक्षया

pālayanvardhayanbhuñjaṃstāṃ prāpya na vināśayet |
kṣīyate girisaṅkāśamaśnato hyanapekṣayā

आजीवेभ्यो धनं प्राप्य चतुर्धा विभजेद्बुधः ।
धर्मायार्थाय कामाय आपत्प्रशमनाय च

ājīvebhyo dhanaṃ prāpya caturdhā vibhajedbudhaḥ |
dharmāyārthāya kāmāya āpatpraśamanāya ca

चतुर्ष्वपि विभागेषु विधानं शृणु शोभने

caturṣvapi vibhāgeṣu vidhānaṃ śṛṇu śobhane

यज्ञार्थं चान्नदानार्थं दीनानुग्रहकारणात् ।
देवब्राह्मणपूजार्थं पितृपूजार्थमेव च

yajñārthaṃ cānnadānārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt |
devabrāhmaṇapūjārthaṃ pitṛpūjārthameva ca

मूलार्थं सन्निवासार्थं क्रियानित्यैश्चि धार्मिकैः ।
एवमादिषु चान्येषु धर्मार्थं संत्यजेद्धनम्

mūlārthaṃ sannivāsārthaṃ kriyānityaiści dhārmikaiḥ |
evamādiṣu cānyeṣu dharmārthaṃ saṃtyajeddhanam

धर्मकार्ये धनं दद्यादनवेक्ष्य फलोदयम् ।
ऐश्वर्यस्थानलाभार्थं राजवाल्लभ्यकारणात्

dharmakārye dhanaṃ dadyādanavekṣya phalodayam |
aiśvaryasthānalābhārthaṃ rājavāllabhyakāraṇāt

वार्तायां च समारम्भेऽमात्यमित्रपरिग्रहे ।
आवाहे च विवाहे च पुत्राणां वृत्तिकारणात्

vārtāyāṃ ca samārambhe'mātyamitraparigrahe |
āvāhe ca vivāhe ca putrāṇāṃ vṛttikāraṇāt

अर्थोदयसमावाप्तावनर्थस्य विघातने ।
एवमादिषु चान्येषु अर्थार्थं विसृजेद्धनम्

arthodayasamāvāptāvanarthasya vighātane |
evamādiṣu cānyeṣu arthārthaṃ visṛjeddhanam

अनुबन्धं हेतुयुक्तं दृष्ट्वा वित्तं परित्यजेत् ।
अनर्थं बाधते ह्यर्थो अर्तं चैव फलान्युत

anubandhaṃ hetuyuktaṃ dṛṣṭvā vittaṃ parityajet |
anarthaṃ bādhate hyartho artaṃ caiva phalānyuta

नाधनाः प्राप्नुन्त्यर्थं नरा यत्नशतैरपि ।
तस्माद्धनं रक्षितव्यं दातव्यं च विधानतः

nādhanāḥ prāpnuntyarthaṃ narā yatnaśatairapi |
tasmāddhanaṃ rakṣitavyaṃ dātavyaṃ ca vidhānataḥ

शरीरपोषणार्थाय आहारस्य विशोषणे ।
नट*****धर्वसंयोगे कामयात्राविहारयोः

śarīrapoṣaṇārthāya āhārasya viśoṣaṇe |
naṭa*****dharvasaṃyoge kāmayātrāvihārayoḥ

मनःप्रियाणां संयोगे प्रीतिदाने तथैव च ।
एवमादिषु चान्येषु कामार्तं विसृजेद्धनम्

manaḥpriyāṇāṃ saṃyoge prītidāne tathaiva ca |
evamādiṣu cānyeṣu kāmārtaṃ visṛjeddhanam

विचार्य गुणदोषांस्तु त्रयाणां तत्र संत्यजेत् ।
चतुर्थं सन्निदध्याच्च आपदर्थं शुचिस्मिते

vicārya guṇadoṣāṃstu trayāṇāṃ tatra saṃtyajet |
caturthaṃ sannidadhyācca āpadarthaṃ śucismite

राज्यभ्रंशविनाशार्थं दुर्भिक्षार्थं च शोभने ।
महाव्याधिविमोक्षार्थं वार्धकस्यैव कारणात्

rājyabhraṃśavināśārthaṃ durbhikṣārthaṃ ca śobhane |
mahāvyādhivimokṣārthaṃ vārdhakasyaiva kāraṇāt

शत्रूणां प्रतिकाराय साहसैश्चाप्यमर्षणात् ।
प्रस्थाने चान्यदेशार्थमापदां विप्रमोक्षणे ।
एवमादि समुद्दिश्य सन्निदध्यात्स्वकं धनम्

śatrūṇāṃ pratikārāya sāhasaiścāpyamarṣaṇāt |
prasthāne cānyadeśārthamāpadāṃ vipramokṣaṇe |
evamādi samuddiśya sannidadhyātsvakaṃ dhanam

सुखमर्थवतां लोके कृच्छ्राणां विप्रमोक्षणम् ।
यस्य नास्ति धनं किञ्चित्तस्य लोकद्वयं न च

sukhamarthavatāṃ loke kṛcchrāṇāṃ vipramokṣaṇam |
yasya nāsti dhanaṃ kiñcittasya lokadvayaṃ na ca

अशनादिन्द्रियाणीव सर्वमर्थात्प्रवर्तते ।
निधानमात्रं यस्तेषामन्यथा विलयं व्रजेत् ।
एवं देवि मनुष्याणां लोकानां जीवनं प्रति

aśanādindriyāṇīva sarvamarthātpravartate |
nidhānamātraṃ yasteṣāmanyathā vilayaṃ vrajet |
evaṃ devi manuṣyāṇāṃ lokānāṃ jīvanaṃ prati

एवं लोकस्य वृत्तस्य लोकवृत्तं पुनः शृणु ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं च परमं यशः

evaṃ lokasya vṛttasya lokavṛttaṃ punaḥ śṛṇu |
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ ca paramaṃ yaśaḥ

त्रिवर्गो हि वशे युक्तः सर्वेषां संविधीयते ।
तथा संवर्तमानास्तु लोकयोर्हितमाप्नुयुः

trivargo hi vaśe yuktaḥ sarveṣāṃ saṃvidhīyate |
tathā saṃvartamānāstu lokayorhitamāpnuyuḥ

काल्योत्थानं च शौचं च देवब्राह्मणभक्तितः ।
गुरुणामेव शुश्रूषा ब्राह्मणेष्वभिवादनम्

kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca devabrāhmaṇabhaktitaḥ |
guruṇāmeva śuśrūṣā brāhmaṇeṣvabhivādanam

प्रत्युत्थानं च वृद्धानां देवस्थानप्रणामनम् ।
आभिमुख्यं पुरस्कृत्य अतिथीनां च पूजनम्

pratyutthānaṃ ca vṛddhānāṃ devasthānapraṇāmanam |
ābhimukhyaṃ puraskṛtya atithīnāṃ ca pūjanam

वृद्धोपदेशकरणं श्रवणं हितपथ्ययोः ।
पोषणं भूत्यवर्गस्य सान्त्वदानपरिग्रहे

vṛddhopadeśakaraṇaṃ śravaṇaṃ hitapathyayoḥ |
poṣaṇaṃ bhūtyavargasya sāntvadānaparigrahe

न्यायतः कर्मकरणमन्यायाहितवर्जितम् ।
सम्यग्वृत्तं स्वदारेषु दोषाणां प्रतिषेधनम्

nyāyataḥ karmakaraṇamanyāyāhitavarjitam |
samyagvṛttaṃ svadāreṣu doṣāṇāṃ pratiṣedhanam

पुत्राणां विनयं कुर्यात्तत्तत्कार्यनियोजनम् ।
वर्जनं चाशुभार्थानां शुभानां जोषणं तथा

putrāṇāṃ vinayaṃ kuryāttattatkāryaniyojanam |
varjanaṃ cāśubhārthānāṃ śubhānāṃ joṣaṇaṃ tathā

कुलोचितानां धर्माणां यतावत्परिपालनम् ।
कुलसन्धारणं चैव पौरुषेणैव सर्वशः ।
एवमादि शुभं सर्वं तस्य वृत्तमिति स्थितम्

kulocitānāṃ dharmāṇāṃ yatāvatparipālanam |
kulasandhāraṇaṃ caiva pauruṣeṇaiva sarvaśaḥ |
evamādi śubhaṃ sarvaṃ tasya vṛttamiti sthitam

वृद्धसेवी भवेन्नित्यं हितार्थं ज्ञानकाङ्क्षया ।
परार्थं नाहरेद्द्रव्यमनामन्त्र्य तु सर्वथा ।
न याचेत परान्धीरः स्वबाहुबलमाश्रयेत्

vṛddhasevī bhavennityaṃ hitārthaṃ jñānakāṅkṣayā |
parārthaṃ nāhareddravyamanāmantrya tu sarvathā |
na yāceta parāndhīraḥ svabāhubalamāśrayet

स्वशरीरं सदा रक्षेदाहाराचारयोरपि ।
हितं पथ्यं सदाहारं जीर्णं भुञ्जीत मात्रया

svaśarīraṃ sadā rakṣedāhārācārayorapi |
hitaṃ pathyaṃ sadāhāraṃ jīrṇaṃ bhuñjīta mātrayā

देवतातिथिसत्कारं कृत्वा सर्वं यथाविधि ।
शेषं भुञ्जेच्छुचिर्भूत्वा न च भाषेत विप्रियम्

devatātithisatkāraṃ kṛtvā sarvaṃ yathāvidhi |
śeṣaṃ bhuñjecchucirbhūtvā na ca bhāṣeta vipriyam

प्रतिश्रयं च पानीयं बलिं भिक्षां च सर्वतः ।
गृहस्थवासी सततं तद्याद्गाश्चैव पोषयेत्

pratiśrayaṃ ca pānīyaṃ baliṃ bhikṣāṃ ca sarvataḥ |
gṛhasthavāsī satataṃ tadyādgāścaiva poṣayet

बहिर्निष्क्रमणं चैव कुर्यात्कारणतोपि वा ।
मध्याह्ने वाऽर्धरात्रे वा गमनाय न रोचयेत्

bahirniṣkramaṇaṃ caiva kuryātkāraṇatopi vā |
madhyāhne vā'rdharātre vā gamanāya na rocayet

विषयान्नावगाहेत स्वशक्त्या तु समाचरेत् ।
यथाऽऽयव्ययता लोके गृहस्थानां प्रपूजितम्

viṣayānnāvagāheta svaśaktyā tu samācaret |
yathā''yavyayatā loke gṛhasthānāṃ prapūjitam

अयशस्करमर्थघ्नं कर्म यत्परपीडनम् ।
भयाद्वा यदि लोभाद्वा न कुर्वीत कदाचन

ayaśaskaramarthaghnaṃ karma yatparapīḍanam |
bhayādvā yadi lobhādvā na kurvīta kadācana

बुद्धिपूर्वं समालोक्य दूरतो गुणदोषतः ।
आरभेत तदा कर्भ शुभं वा यदि वेतरत्

buddhipūrvaṃ samālokya dūrato guṇadoṣataḥ |
ārabheta tadā karbha śubhaṃ vā yadi vetarat

आत्मसाक्षी भवेन्नित्यमात्मनस्तु शुभाशुभे ।
मनसा कर्मणा वाचा न च काङ्क्षेत पातकम्

ātmasākṣī bhavennityamātmanastu śubhāśubhe |
manasā karmaṇā vācā na ca kāṅkṣeta pātakam