अध्याय 212: महादेव उमा को राजधर्म बताते हैं

देवदेव नमस्तुभ्यं त्र्यक्ष भो वृषभध्वज ।
श्रुतं मे भगवन्सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वर

devadeva namastubhyaṃ tryakṣa bho vṛṣabhadhvaja |
śrutaṃ me bhagavansarvaṃ tvatprasādānmaheśvara

सङ्गृहीतं मया तच्च तव वाक्यमनुत्तमम् ।
इदानीमस्ति संदेहो मानुषेष्विह कश्चन

saṅgṛhītaṃ mayā tacca tava vākyamanuttamam |
idānīmasti saṃdeho mānuṣeṣviha kaścana

तुल्यप्राणशिरःकायो राजाऽयमिति मृश्यते ।
केन कर्मविपाकेन सर्वप्राधान्यमर्हति

tulyaprāṇaśiraḥkāyo rājā'yamiti mṛśyate |
kena karmavipākena sarvaprādhānyamarhati

स चापि दण्डयन्मर्त्यान्भर्त्सयन्विधमन्नपि ।
प्रेत्यभावे कथं लोकाँल्लभते पुण्यकर्मणा ।
राजवृत्तमहं तस्माच्छ्रोतुमिच्छामि मानद

sa cāpi daṇḍayanmartyānbhartsayanvidhamannapi |
pretyabhāve kathaṃ lokām̐llabhate puṇyakarmaṇā |
rājavṛttamahaṃ tasmācchrotumicchāmi mānada

तदहं ते प्रवक्ष्यामि राजधर्मं शुभानने

tadahaṃ te pravakṣyāmi rājadharmaṃ śubhānane

राजायत्तं हि यत्सर्वं लोकवृत्तं शुभाशुभम् ।
महतस्तपसो देवि फलं राज्यमिति स्मृतम्

rājāyattaṃ hi yatsarvaṃ lokavṛttaṃ śubhāśubham |
mahatastapaso devi phalaṃ rājyamiti smṛtam

तपोदानमयं राज्यं परं स्थानं विधीयते ।
तस्माद्राज्ञः सदा मर्त्याः प्रणमन्ति यतस्ततः

tapodānamayaṃ rājyaṃ paraṃ sthānaṃ vidhīyate |
tasmādrājñaḥ sadā martyāḥ praṇamanti yatastataḥ

न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
तस्मात्तस्यैव चरितं जगत्पथ्यं शृणु प्रिये

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini |
tasmāttasyaiva caritaṃ jagatpathyaṃ śṛṇu priye

अराजके पुरा त्वासीत्प्रजानां सङ्कुलं महत् ।
तदृष्ट्वा सङ्कुलं ब्रह्मा मनुं राज्ये न्यवेदयत् ।
तदाप्रभृति संदृष्टं राज्ञां वृत्तं शुभाशुभम्

arājake purā tvāsītprajānāṃ saṅkulaṃ mahat |
tadṛṣṭvā saṅkulaṃ brahmā manuṃ rājye nyavedayat |
tadāprabhṛti saṃdṛṣṭaṃ rājñāṃ vṛttaṃ śubhāśubham

तन्मे शृणु वरारोहे तस्य पथ्यं जगद्धितम् ।
यथा प्रेत्य लभेत्स्वर्गं यथा वीर्यं यशस्तथा

tanme śṛṇu varārohe tasya pathyaṃ jagaddhitam |
yathā pretya labhetsvargaṃ yathā vīryaṃ yaśastathā

पित्र्यं वा भूतपूर्वं वा स्वयमुत्पाद्य वा पुनः ।
राज्यधर्ममनुष्ठाय विधिवद्भोक्तुमर्हति

pitryaṃ vā bhūtapūrvaṃ vā svayamutpādya vā punaḥ |
rājyadharmamanuṣṭhāya vidhivadbhoktumarhati

आत्मानमेव प्रथमं विनयैरुपपादयेत् ।
अनु भृत्यान्प्रजाः पश्चादित्येष विनयक्रमः

ātmānameva prathamaṃ vinayairupapādayet |
anu bhṛtyānprajāḥ paścādityeṣa vinayakramaḥ

स्वामिनं चोषमां कृत्वा प्रजास्तद्वृत्तकाङ्क्षया ।
स्वयं विनयसम्पन्ना भवन्तीह शुभेक्षणे

svāminaṃ coṣamāṃ kṛtvā prajāstadvṛttakāṅkṣayā |
svayaṃ vinayasampannā bhavantīha śubhekṣaṇe

स्वस्मात्पूर्वतरा राजा विनयत्येव वै प्रजाः ।
अपहास्यो भवेत्तादृक्स्वदोषस्यानवेक्षणात्

svasmātpūrvatarā rājā vinayatyeva vai prajāḥ |
apahāsyo bhavettādṛksvadoṣasyānavekṣaṇāt

विद्याभ्यासैर्वृद्धयोगैरात्मानं विनयं नयेत् ।
विद्या धर्मार्थफलिनी तद्विदो वृद्धसंज्ञिताः

vidyābhyāsairvṛddhayogairātmānaṃ vinayaṃ nayet |
vidyā dharmārthaphalinī tadvido vṛddhasaṃjñitāḥ

इन्द्रियाणां जयो देवि अत ऊर्ध्वमुदाहृतः ।
अजये सुमहान्दोषो राजानं विनिपातयेत्

indriyāṇāṃ jayo devi ata ūrdhvamudāhṛtaḥ |
ajaye sumahāndoṣo rājānaṃ vinipātayet

पञ्चैव स्ववशे कृत्वा तदर्थान्पञ्च शोषयेत् ।
षडुत्सृज्य यथायोगं ज्ञानेन विनयेन च ।
सास्त्रचक्षुर्नयपरो भूत्वा भृत्यान्समाहरेत्

pañcaiva svavaśe kṛtvā tadarthānpañca śoṣayet |
ṣaḍutsṛjya yathāyogaṃ jñānena vinayena ca |
sāstracakṣurnayaparo bhūtvā bhṛtyānsamāharet

वृत्तश्रुतकुलोपेतानुपधाबिः परीक्षितान् ।
अमात्यानुपधातीतान्सोपसर्पाञ्जितेन्द्रियान् ।
योजयेत यथायोगं यथार्हं स्वेषु कर्मसु

vṛttaśrutakulopetānupadhābiḥ parīkṣitān |
amātyānupadhātītānsopasarpāñjitendriyān |
yojayeta yathāyogaṃ yathārhaṃ sveṣu karmasu

अमात्या बुद्धिसम्पन्ना राष्ट्रं बहुजनप्रियम् ।
दुराधर्षं पुरश्रेष्ठं कोशः कृच्छ्रसहः स्मृतः

amātyā buddhisampannā rāṣṭraṃ bahujanapriyam |
durādharṣaṃ puraśreṣṭhaṃ kośaḥ kṛcchrasahaḥ smṛtaḥ

अनुरक्तं बलं साम्नामद्वैधं मन्त्रमेव च ।
एताः प्रकृतयः स्वेषु स्वामी विनयतत्ववित् ।

anuraktaṃ balaṃ sāmnāmadvaidhaṃ mantrameva ca |
etāḥ prakṛtayaḥ sveṣu svāmī vinayatatvavit |

प्रजानां रक्षणार्थाय सर्वमेतद्विनिर्मितम् ।
आभिः करणभूताभिः कुर्याल्लोकहितं नृपः

prajānāṃ rakṣaṇārthāya sarvametadvinirmitam |
ābhiḥ karaṇabhūtābhiḥ kuryāllokahitaṃ nṛpaḥ

आत्मरक्षा नरेन्द्रस्य प्रजारक्षार्थमिष्यते ।
तस्मात्सततमात्मानं संरक्षेदप्रमादवान्

ātmarakṣā narendrasya prajārakṣārthamiṣyate |
tasmātsatatamātmānaṃ saṃrakṣedapramādavān

भोजनाच्छादनस्नानाद्बहिर्निष्क्रमणादपि ।
नित्यं स्त्रीगणसंयोगाद्रक्षेदात्मानमात्मवान्

bhojanācchādanasnānādbahirniṣkramaṇādapi |
nityaṃ strīgaṇasaṃyogādrakṣedātmānamātmavān

स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च शश्त्रादपि विषादपि ।
सततं पुत्रदारेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान्

svebhyaścaiva parebhyaśca śaśtrādapi viṣādapi |
satataṃ putradārebhyo rakṣedātmānamātmavān

सर्वेभ्य एव स्थानेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ।
प्रजानां रक्षणार्थाय प्रजाहितकरो भवेत्

sarvebhya eva sthānebhyo rakṣedātmānamātmavān |
prajānāṃ rakṣaṇārthāya prajāhitakaro bhavet

प्रजाकार्यं तु तत्कार्यं प्रजासौख्यं तु तत्सुखम् ।
प्रजाप्रियं प्रियं तस्य स्वहितं तु प्रजाहितम् ।
प्रजार्तं तस्य सर्वस्वमात्मार्थं न विधीयते ।

prajākāryaṃ tu tatkāryaṃ prajāsaukhyaṃ tu tatsukham |
prajāpriyaṃ priyaṃ tasya svahitaṃ tu prajāhitam |
prajārtaṃ tasya sarvasvamātmārthaṃ na vidhīyate |

प्रकृतीनां हि रक्षार्थं रागद्वेषौ व्युदस्य च ।
उभयोः पक्षयोर्वादं श्रुत्वा चैव यथातथम् ।
तमर्थं विमृशेद्बुद्ध्या स्वयमातत्वदर्शनात्

prakṛtīnāṃ hi rakṣārthaṃ rāgadveṣau vyudasya ca |
ubhayoḥ pakṣayorvādaṃ śrutvā caiva yathātatham |
tamarthaṃ vimṛśedbuddhyā svayamātatvadarśanāt

तत्वविद्भिश्च बहुभिर्वृद्धैः सह नरोत्तमैः ।
कर्तारमपराधं च देशकालौ नयानयौ

tatvavidbhiśca bahubhirvṛddhaiḥ saha narottamaiḥ |
kartāramaparādhaṃ ca deśakālau nayānayau

ज्ञात्वा सम्यग्यथाशास्त्रं ततो दण्डं नयेन्नृषु ।
एवं कुर्वंल्लभेद्धर्मं पक्षपातविवर्जनात्

jñātvā samyagyathāśāstraṃ tato daṇḍaṃ nayennṛṣu |
evaṃ kurvaṃllabheddharmaṃ pakṣapātavivarjanāt

प्रत्यक्षाप्तोपदेशाभ्यामनुमानेन वा पुनः ।
बोद्धव्यं सततं राज्ञा देशवृत्तं शुभाशुभम्

pratyakṣāptopadeśābhyāmanumānena vā punaḥ |
boddhavyaṃ satataṃ rājñā deśavṛttaṃ śubhāśubham

चारैः कर्मप्रवृत्त्या च तद्विज्ञाय विचारयेत् ।
अशुभं निर्हरेत्सद्यो जोषयेच्छुभमात्मनः

cāraiḥ karmapravṛttyā ca tadvijñāya vicārayet |
aśubhaṃ nirharetsadyo joṣayecchubhamātmanaḥ

गर्ह्यान्विगर्हयेदेव पूज्यान्सम्पूजयेत्तथा ।
दण्ड्यांश्च दण्डयेद्देवि नात्र कार्या विचारणा

garhyānvigarhayedeva pūjyānsampūjayettathā |
daṇḍyāṃśca daṇḍayeddevi nātra kāryā vicāraṇā

पञ्चावेक्षन्सदा मन्त्रं कुर्याद्बुद्धियुतैर्नरैः ।
कुलवृत्तश्रुतोपेतैर्नित्यं मन्त्रपरो भवेत्

pañcāvekṣansadā mantraṃ kuryādbuddhiyutairnaraiḥ |
kulavṛttaśrutopetairnityaṃ mantraparo bhavet

कामकारेण वै मुख्यैर्न च मन्त्रमना भवेत् ।
राजा राष्ट्रहितापेक्षं सत्यधर्माणि कारयेत्

kāmakāreṇa vai mukhyairna ca mantramanā bhavet |
rājā rāṣṭrahitāpekṣaṃ satyadharmāṇi kārayet

सर्वोद्योगं स्वयं कुर्याद्दुर्गादिषु सदा नृषु ।
देशवृद्धिकरान्भृत्यानप्रमादेन कारयेत्

sarvodyogaṃ svayaṃ kuryāddurgādiṣu sadā nṛṣu |
deśavṛddhikarānbhṛtyānapramādena kārayet

देशक्षयकरान्सर्वानप्रियांश्च विवर्जयेत् ।
अहन्यहनि सम्पश्येदनुजीविगणं स्वयम्

deśakṣayakarānsarvānapriyāṃśca vivarjayet |
ahanyahani sampaśyedanujīvigaṇaṃ svayam

सुमुखः सुप्रियो दत्त्वा सम्यग्वृत्तं समाचरेत् ।
अधर्म्यं परुषं तीक्ष्णं वाक्यं वक्तुं न चार्हति

sumukhaḥ supriyo dattvā samyagvṛttaṃ samācaret |
adharmyaṃ paruṣaṃ tīkṣṇaṃ vākyaṃ vaktuṃ na cārhati

असंविश्वास्य वचनं वक्तुं सत्सु न चार्हति ।
नरेनरे गुणान्दोषान्सम्यग्वेदितुमर्हति

asaṃviśvāsya vacanaṃ vaktuṃ satsu na cārhati |
narenare guṇāndoṣānsamyagveditumarhati

स्वेङ्गितं वृणुयाद्धैर्यं न कुर्यात्क्षुद्रसंविदम् ।
परेङ्गितज्ञो लोकेषु भूत्वा संसर्गमाचरेत्

sveṅgitaṃ vṛṇuyāddhairyaṃ na kuryātkṣudrasaṃvidam |
pareṅgitajño lokeṣu bhūtvā saṃsargamācaret

स्वतश्च परतश्चैव परस्परभयादपि ।
अमानुषभयेभ्यश्च स्वाः प्रजाः पालयेन्नृपः

svataśca parataścaiva parasparabhayādapi |
amānuṣabhayebhyaśca svāḥ prajāḥ pālayennṛpaḥ

लुब्धाः कठोराश्चाप्यस्य मानवा दस्युवृत्तयः ।
निग्राह्या एव ते राज्ञा सङ्गृहीत्वा यतस्ततः

lubdhāḥ kaṭhorāścāpyasya mānavā dasyuvṛttayaḥ |
nigrāhyā eva te rājñā saṅgṛhītvā yatastataḥ

कुमारान्विनयोद्बोधैर्जन्मप्रभृति योजयेत् ।
तेषामात्मगुणोपेतं यौवराज्येन योजयेत्

kumārānvinayodbodhairjanmaprabhṛti yojayet |
teṣāmātmaguṇopetaṃ yauvarājyena yojayet

प्रकृतीनां यथा न स्याद्राज्यभ्रंशो भवेद्भयम् ।
एतत्संचिन्तयेन्नित्यं तद्विधानं तथार्हति

prakṛtīnāṃ yathā na syādrājyabhraṃśo bhavedbhayam |
etatsaṃcintayennityaṃ tadvidhānaṃ tathārhati

अराजकं क्षणमपि राज्यं न स्याद्धि शोभने ।
आत्मनोऽनुविधानाय यौवराज्यं सदेष्यते

arājakaṃ kṣaṇamapi rājyaṃ na syāddhi śobhane |
ātmano'nuvidhānāya yauvarājyaṃ sadeṣyate

कुलजानां च वैद्यानां श्रोत्रियाणां तपस्विनाम् ।
अन्येषां वृत्तियुक्तानां विशेषं कर्तुमर्हति

kulajānāṃ ca vaidyānāṃ śrotriyāṇāṃ tapasvinām |
anyeṣāṃ vṛttiyuktānāṃ viśeṣaṃ kartumarhati

आत्मार्थं राज्यतन्त्रार्थं कोशार्थं च समाचरेत् ।
दुर्गाद्राष्ट्रात्समुद्राच्च वणिग्भ्यः पुरुषात्ययात्

ātmārthaṃ rājyatantrārthaṃ kośārthaṃ ca samācaret |
durgādrāṣṭrātsamudrācca vaṇigbhyaḥ puruṣātyayāt

परात्मगुणसाराभ्यां भृत्यपोषणमाचरेत् ।
वाहनानां प्रकुर्वीत पोषणं योधकर्मसु

parātmaguṇasārābhyāṃ bhṛtyapoṣaṇamācaret |
vāhanānāṃ prakurvīta poṣaṇaṃ yodhakarmasu

सादरः सततं भूत्वा अवेक्षाव्रतमाचरेत् ।
चतुर्दा विभजेत्कोशं धर्मभृत्यात्मकारणात्

sādaraḥ satataṃ bhūtvā avekṣāvratamācaret |
caturdā vibhajetkośaṃ dharmabhṛtyātmakāraṇāt

आपदर्थं च नीतिज्ञो देशकालवशेन तु ।
अनाथान्व्यथितान्वृद्धान्स्वे देशे पोषयेन्नृपः

āpadarthaṃ ca nītijño deśakālavaśena tu |
anāthānvyathitānvṛddhānsve deśe poṣayennṛpaḥ

सन्धिं च विग्रहं चैव तद्विशेषांस्तथा पारन् ।
यथावत्संविमृश्यैव बुद्धिपूर्वं समाचरेत्

sandhiṃ ca vigrahaṃ caiva tadviśeṣāṃstathā pāran |
yathāvatsaṃvimṛśyaiva buddhipūrvaṃ samācaret

सर्वेषां सम्प्रियो भूत्वा मण्डलं सततं चरेत् ।
शुभेष्वपि च कार्येषु च चैकान्तः समाचरेत्

sarveṣāṃ sampriyo bhūtvā maṇḍalaṃ satataṃ caret |
śubheṣvapi ca kāryeṣu ca caikāntaḥ samācaret

स्वतश्च परतश्चैव व्यसनानि विमृश्य सः ।
परेणि धार्मिकान्योगान्नातीयाद्द्वेषलोभतः

svataśca parataścaiva vyasanāni vimṛśya saḥ |
pareṇi dhārmikānyogānnātīyāddveṣalobhataḥ

रक्ष्यत्वं वै प्रजाधर्मः क्षत्रधर्मस्तु रक्षणम् ।
कुनृपैः पीडितास्तस्मात्प्रजाः सर्वत्र पालयेत्

rakṣyatvaṃ vai prajādharmaḥ kṣatradharmastu rakṣaṇam |
kunṛpaiḥ pīḍitāstasmātprajāḥ sarvatra pālayet

यात्राकालेऽनवेक्ष्यैव पश्चात्कोपफलोदयः ।
तद्युक्ताश्चापदश्चैव शासनादिति चिन्तयेत्

yātrākāle'navekṣyaiva paścātkopaphalodayaḥ |
tadyuktāścāpadaścaiva śāsanāditi cintayet

व्यसनेभ्यो बलं रक्षेन्नयतो व्ययतोपि वा ।
प्रायशो वर्जयेद्युद्धं प्राणरक्षणकारणात्

vyasanebhyo balaṃ rakṣennayato vyayatopi vā |
prāyaśo varjayedyuddhaṃ prāṇarakṣaṇakāraṇāt

कारणादेवि योद्धव्यं नात्मनः परदोषतः ।
सुयुद्धे प्राणमोक्षश्च तस्य धर्माय इष्यते

kāraṇādevi yoddhavyaṃ nātmanaḥ paradoṣataḥ |
suyuddhe prāṇamokṣaśca tasya dharmāya iṣyate

अभियुक्तो बलवता कुर्यादापद्विधिं नृपः ।
अनुनीय तथा सर्वान्प्रजानां हितकारणात्

abhiyukto balavatā kuryādāpadvidhiṃ nṛpaḥ |
anunīya tathā sarvānprajānāṃ hitakāraṇāt

अन्यप्रकृतियुक्तानां राज्ञां वृत्तिविचारिणाम् ।
अन्यांश्चापत्प्रपन्नानां न तान्संयोक्तुमर्हति

anyaprakṛtiyuktānāṃ rājñāṃ vṛttivicāriṇām |
anyāṃścāpatprapannānāṃ na tānsaṃyoktumarhati

शुभाशुभं यदा देवि व्रतं तूभयसाधनम् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभं योजयेत्परान् ।

śubhāśubhaṃ yadā devi vrataṃ tūbhayasādhanam |
ātmaiva tacchubhaṃ kuryādaśubhaṃ yojayetparān |

एवमुद्देशतः प्रोक्तमलेपत्वं यथा भवेत् ।
एष देवि समासेन राजधर्मः प्रकीर्तितः

evamuddeśataḥ proktamalepatvaṃ yathā bhavet |
eṣa devi samāsena rājadharmaḥ prakīrtitaḥ

एवं संवर्तमानस्तु दण्डयन्भर्त्सयन्प्रजाः ।
निष्कल्मषमवाप्नोति पद्मपत्रमिवाम्भसा

evaṃ saṃvartamānastu daṇḍayanbhartsayanprajāḥ |
niṣkalmaṣamavāpnoti padmapatramivāmbhasā

एवं संवर्तमानस्य कालधर्मो यदा भवेत् ।
स्वर्गलोके तदा राजा त्रिदशैः सह तोष्यते

evaṃ saṃvartamānasya kāladharmo yadā bhavet |
svargaloke tadā rājā tridaśaiḥ saha toṣyate

द्विविधं राज्यवृत्तं च न्यायभाग्यसमन्वितम् ।
एवं न्यायानुगं वृत्तं कथितं ते शुभेक्षणे

dvividhaṃ rājyavṛttaṃ ca nyāyabhāgyasamanvitam |
evaṃ nyāyānugaṃ vṛttaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe

राज्यं न्यायानुगं तात बुद्धिशास्त्रानुगं भवेत् ।
धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च स्वर्ग्यं चैव तथा भवेत्

rājyaṃ nyāyānugaṃ tāta buddhiśāstrānugaṃ bhavet |
dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca svargyaṃ caiva tathā bhavet

राज्यं भाग्यानुगं नाम अयथावत्प्रदृश्यते ।
तत्तु शास्त्रविनिर्मुक्तं सतां कोपकरं भवेत् ।
अधर्म्यमयशस्यं च दुरन्तं च भवेद्ध्रुवम्

rājyaṃ bhāgyānugaṃ nāma ayathāvatpradṛśyate |
tattu śāstravinirmuktaṃ satāṃ kopakaraṃ bhavet |
adharmyamayaśasyaṃ ca durantaṃ ca bhaveddhruvam

यत्र स्वच्छन्दतः सर्वं क्रियते कर्म राजभिः ।
तत्र भाग्यवशाद्भृत्या लभन्ते न विशेषतः

yatra svacchandataḥ sarvaṃ kriyate karma rājabhiḥ |
tatra bhāgyavaśādbhṛtyā labhante na viśeṣataḥ

यत्र दण्ड्या न दण्ड्यन्ते पूज्यन्ते वा नराधमाः ।
यत्र सन्तोपि हन्यन्ते तत्र भाग्यानुगं भवेत्

yatra daṇḍyā na daṇḍyante pūjyante vā narādhamāḥ |
yatra santopi hanyante tatra bhāgyānugaṃ bhavet

शुभाशुभं यथा यत्र विपरीतं प्रदृश्यते ।
राज्ञि चासुरपक्षे तु तत्र भाग्यानुगं भवेत्

śubhāśubhaṃ yathā yatra viparītaṃ pradṛśyate |
rājñi cāsurapakṣe tu tatra bhāgyānugaṃ bhavet

भाग्यानुगे तु राजानो वर्तमाना यथातथा ।
प्राप्याकीर्तिमनर्थं च इह लोके शुभेक्षणे

bhāgyānuge tu rājāno vartamānā yathātathā |
prāpyākīrtimanarthaṃ ca iha loke śubhekṣaṇe

परत्र सुमहाघोरं तमः प्राप्य दुरत्ययम् ।
तिष्ठन्ति नरके देवि प्रलयान्तादिति स्थितिः

paratra sumahāghoraṃ tamaḥ prāpya duratyayam |
tiṣṭhanti narake devi pralayāntāditi sthitiḥ

मोक्षं दुष्कृतिनां चापि विद्यते कालपर्ययात् ।
नास्त्येव मोक्षणं देवि राज्ञां दुष्कृतिकारिणाम्

mokṣaṃ duṣkṛtināṃ cāpi vidyate kālaparyayāt |
nāstyeva mokṣaṇaṃ devi rājñāṃ duṣkṛtikāriṇām

एतत्सर्वं समासेन राजवृत्तं शुभाशुभम् ।
कथितं ते महाभागे भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

etatsarvaṃ samāsena rājavṛttaṃ śubhāśubham |
kathitaṃ te mahābhāge bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi