अध्याय 211: गृहस्थ का धर्म, सब आश्रमों का आधार

उक्तस्त्वया त्रिवर्गस्य धर्मश्च परमः शुभः ।
सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीतु मे ।

uktastvayā trivargasya dharmaśca paramaḥ śubhaḥ |
sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃstaṃ bravītu me |

ब्रह्मणा लोकसंसारे सृष्टा धात्रा गुणार्थिना ।
लोकांस्तारयितुं युक्ता मर्त्येषु क्षितिदेवताः

brahmaṇā lokasaṃsāre sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā |
lokāṃstārayituṃ yuktā martyeṣu kṣitidevatāḥ

तेषु तावत्प्रवक्ष्यामि धर्मं शुभफलोदयम् ।
ब्राह्मणेष्वभयो धर्मः परमः शुभलक्षणः

teṣu tāvatpravakṣyāmi dharmaṃ śubhaphalodayam |
brāhmaṇeṣvabhayo dharmaḥ paramaḥ śubhalakṣaṇaḥ

इमे च धर्मा लोकानां पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा ।
पृथिव्यां सद्द्विजैर्नित्यं कीर्त्यमानं निबोध मे

ime ca dharmā lokānāṃ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā |
pṛthivyāṃ saddvijairnityaṃ kīrtyamānaṃ nibodha me

स्वदारनिरतिर्धर्मो नित्यं जप्यं तथैव च ।
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम्

svadāraniratirdharmo nityaṃ japyaṃ tathaiva ca |
sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam

शूद्रो धर्मपरो नित्यं शुश्रूषानिरतो भवेत्

śūdro dharmaparo nityaṃ śuśrūṣānirato bhavet

त्रैविद्यो ब्राह्मणो वृद्धो न चाध्ययनजीवकः ।
त्रिवर्गस्य व्यतिक्रान्तं तस्य धर्मः सनातनः

traividyo brāhmaṇo vṛddho na cādhyayanajīvakaḥ |
trivargasya vyatikrāntaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ

षट् कर्माणि च प्रोक्तानि सृष्टानि ब्रह्मणा पुरा ।
धर्मिष्ठानि वरिष्ठानि तानितानि शृणूत्तमे

ṣaṭ karmāṇi ca proktāni sṛṣṭāni brahmaṇā purā |
dharmiṣṭhāni variṣṭhāni tānitāni śṛṇūttame

यजनं याजनं चैव दानं पात्रे प्रतिग्रहः ।
अध्यापनमध्ययनं षट्कर्मा धर्मभागृजुः

yajanaṃ yājanaṃ caiva dānaṃ pātre pratigrahaḥ |
adhyāpanamadhyayanaṃ ṣaṭkarmā dharmabhāgṛjuḥ

नित्यः स्वाध्यायतो धर्मः नित्ययज्ञः सनातनः ।
दानं प्रशंसते नित्यं ब्राह्मणेषु त्रिकर्मसु

nityaḥ svādhyāyato dharmaḥ nityayajñaḥ sanātanaḥ |
dānaṃ praśaṃsate nityaṃ brāhmaṇeṣu trikarmasu

अयमेव परो धर्मः संवृतः सत्सु विद्यते ।
गर्भस्थाने विशुद्धानां धर्मस्य नियमो महान्

ayameva paro dharmaḥ saṃvṛtaḥ satsu vidyate |
garbhasthāne viśuddhānāṃ dharmasya niyamo mahān

पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा ऋतुनित्योऽनसूयकः ।
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः

pañcayajñaviśuddhātmā ṛtunityo'nasūyakaḥ |
dānto brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ

चक्षुःश्रोत्रमनोजिह्वास्निग्धवर्णप्रदः सदा ।
अतिथ्यभ्यागतरतः शेषान्नकृतभोजनः

cakṣuḥśrotramanojihvāsnigdhavarṇapradaḥ sadā |
atithyabhyāgatarataḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ

पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथा ।
दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिकः

pādyamarghyaṃ yathānyāyamāsanaṃ śayanaṃ tathā |
dīpaṃ pratiśrayaṃ caiva yo dadāti sa dhārmikaḥ

प्रातरुत्थाय वै पश्चाद्भोजने तु निमन्त्रयेत् ।
सत्कृत्याऽनुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः

prātarutthāya vai paścādbhojane tu nimantrayet |
satkṛtyā'nuvrajedyaśca tasya dharmaḥ sanātanaḥ

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते ।
तदहं कीर्तयिष्यामि त्रिवर्गेषु च यद्यथा

pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate |
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi trivargeṣu ca yadyathā

एकेनांशेन धर्मार्थः कर्तव्यो हितमिच्छता ।
एकेनांशेन कामार्थमेकमंशं विवर्धयेत्

ekenāṃśena dharmārthaḥ kartavyo hitamicchatā |
ekenāṃśena kāmārthamekamaṃśaṃ vivardhayet

निवृत्तिलक्षणः पुण्यो धर्मो मोक्षो विधीयते ।
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि तां शृणुष्व समाहिता

nivṛttilakṣaṇaḥ puṇyo dharmo mokṣo vidhīyate |
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi tāṃ śṛṇuṣva samāhitā

सर्वभूतदया धर्मो निवृत्तेः परम सदा ।
बुभुक्षितं पिपासार्तमतिथिं श्रान्तमागतम् ।
अर्चयन्ति वरारोहे तेषामपि फलं महत्

sarvabhūtadayā dharmo nivṛtteḥ parama sadā |
bubhukṣitaṃ pipāsārtamatithiṃ śrāntamāgatam |
arcayanti varārohe teṣāmapi phalaṃ mahat

पात्रमित्येव दातव्यं सर्वस्मै धर्मकाङ्क्षिभिः ।
आगमिष्यति यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति

pātramityeva dātavyaṃ sarvasmai dharmakāṅkṣibhiḥ |
āgamiṣyati yatpātraṃ tatpātraṃ tārayiṣyati

काले सम्प्राप्तमतिथिं भोक्तुकाममुपस्थितम् ।
यस्तं सम्भावयेत्तत्र व्यासोऽयं समुपस्थितः

kāle samprāptamatithiṃ bhoktukāmamupasthitam |
yastaṃ sambhāvayettatra vyāso'yaṃ samupasthitaḥ

तस्य पूजां यथाशक्त्या सौम्यचित्तः प्रयोजयेत् ।
चित्तमूलो भवेद्धर्मो धर्ममूलं भवेद्यशः

tasya pūjāṃ yathāśaktyā saumyacittaḥ prayojayet |
cittamūlo bhaveddharmo dharmamūlaṃ bhavedyaśaḥ

तस्मात्सौम्येन चित्तेन दातव्यं देवि सर्वथा ।
सौम्यचित्तस्तु यो दद्यात्तद्धि दानमनुत्तमम्

tasmātsaumyena cittena dātavyaṃ devi sarvathā |
saumyacittastu yo dadyāttaddhi dānamanuttamam

यथाम्बुबिन्दुभिः सूक्ष्मैः पतद्भिर्मेदिनीतले ।
केदाराश्च तटाकानि सरांसि सरितस्तथा

yathāmbubindubhiḥ sūkṣmaiḥ patadbhirmedinītale |
kedārāśca taṭākāni sarāṃsi saritastathā

तोयपूर्णानि दृश्यन्ते अप्रतर्क्योऽतिशोभने ।
अल्पमल्पमपि ह्येकं दीयमानं विवर्धते

toyapūrṇāni dṛśyante apratarkyo'tiśobhane |
alpamalpamapi hyekaṃ dīyamānaṃ vivardhate

पीडयाऽपि च भृत्यानां दानमेव विशिष्यते ।
पुत्रदारधनं धान्यं न मृताननुगच्छति

pīḍayā'pi ca bhṛtyānāṃ dānameva viśiṣyate |
putradāradhanaṃ dhānyaṃ na mṛtānanugacchati

श्रेयो दानं च भोगश्च धनं प्राप्य यशस्विनि ।
दानेन हि महाभागा भवन्ति मनुजाधिपाः

śreyo dānaṃ ca bhogaśca dhanaṃ prāpya yaśasvini |
dānena hi mahābhāgā bhavanti manujādhipāḥ

नास्ति भूमौ दानसमं नास्ति दानसमो निधिः ।
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

nāsti bhūmau dānasamaṃ nāsti dānasamo nidhiḥ |
nāsti satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param

आश्रमे यस्तु तप्येत तपो मूलफलाशनः ।
आदित्याभिमुखो भूत्वा जटावल्कलसंवृतः ।
मण्डूकशायी हेमन्ते ग्रीष्मे पञ्चतपा भवेत्

āśrame yastu tapyeta tapo mūlaphalāśanaḥ |
ādityābhimukho bhūtvā jaṭāvalkalasaṃvṛtaḥ |
maṇḍūkaśāyī hemante grīṣme pañcatapā bhavet

सम्यक्तपश्चरन्तीह श्रद्दधाना वनाश्रमे ।
गृहाश्रमस्य ते देवि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

samyaktapaścarantīha śraddadhānā vanāśrame |
gṛhāśramasya te devi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

गृहाश्रमस्य या चर्या व्रतानि नियमाश्च ये ।
तथा च देवताः पूज्याः सततं गृहमेधिना

gṛhāśramasya yā caryā vratāni niyamāśca ye |
tathā ca devatāḥ pūjyāḥ satataṃ gṛhamedhinā

यद्यच्च परिहर्तव्यं गृहीणातिथिपर्वसु ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वया विभो

yadyacca parihartavyaṃ gṛhīṇātithiparvasu |
tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathyamānaṃ tvayā vibho

गृहाश्रमस्य यन्मूलं फलं धर्मोऽयमुत्तमम् ।
पादैश्चतुर्भिः सततं धर्मो यत्र प्रतिष्ठितः

gṛhāśramasya yanmūlaṃ phalaṃ dharmo'yamuttamam |
pādaiścaturbhiḥ satataṃ dharmo yatra pratiṣṭhitaḥ

सारभूतं वरारोहे दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ।
तदहं ते प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि

sārabhūtaṃ varārohe dadhno ghṛtamivoddhṛtam |
tadahaṃ te pravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi

दंपत्यलङ्करिष्णुश्च गृहदानरतिर्नरः ।
कलत्रसौख्यं विन्देत नास्ति तत्र विचारणा

daṃpatyalaṅkariṣṇuśca gṛhadānaratirnaraḥ |
kalatrasaukhyaṃ vindeta nāsti tatra vicāraṇā

स्त्रियो वा पुरुषो वाऽपि दम्पतीन्पूजयन्ति ते ।
मनोभिलषितान्कामान्प्राप्नुवन्ति न संशयः

striyo vā puruṣo vā'pi dampatīnpūjayanti te |
manobhilaṣitānkāmānprāpnuvanti na saṃśayaḥ

शुश्रूषन्ते ये पितरं मातरं च गृहाश्रमे ।
भर्तारं चैव या नारी अग्निहोत्रं च ये द्विजाः

śuśrūṣante ye pitaraṃ mātaraṃ ca gṛhāśrame |
bhartāraṃ caiva yā nārī agnihotraṃ ca ye dvijāḥ

तेषुतेषु च प्रीणन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
पितरः पितृलोकस्थाः स्वधर्मेण स रज्यते

teṣuteṣu ca prīṇanti devā indrapurogamāḥ |
pitaraḥ pitṛlokasthāḥ svadharmeṇa sa rajyate

मातापितृवियुक्तानां का चर्या गृहमेधिनाम् ।
विधवानां च नारीणां भवानेव ब्रवीतु मे

mātāpitṛviyuktānāṃ kā caryā gṛhamedhinām |
vidhavānāṃ ca nārīṇāṃ bhavāneva bravītu me

देवतातिथिशुश्रूषा गुरुवृद्धाभिवादनम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामलोभः सत्यसन्धता

devatātithiśuśrūṣā guruvṛddhābhivādanam |
ahiṃsā sarvabhūtānāmalobhaḥ satyasandhatā

ब्रह्मचर्यं शरण्यत्वाशौचं पूर्वाभिभाषणम् ।
कृतज्ञत्वमपैशुन्यं सततं धर्मशीलता

brahmacaryaṃ śaraṇyatvāśaucaṃ pūrvābhibhāṣaṇam |
kṛtajñatvamapaiśunyaṃ satataṃ dharmaśīlatā

दिने द्विरभिषेकं च पितृदैवतपूजनम् ।
गवाह्निकप्रदानं च संविभागोऽतिथिष्वपि

dine dvirabhiṣekaṃ ca pitṛdaivatapūjanam |
gavāhnikapradānaṃ ca saṃvibhāgo'tithiṣvapi

दीपप्रतिश्रयं चैव दद्यात्पाद्यासनं तथा ।
पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा द्वादशेऽप्यष्टमेऽथवा ।
तदुर्दशे पञ्चदशे ब्रह्मचारी सदा भवेत्

dīpapratiśrayaṃ caiva dadyātpādyāsanaṃ tathā |
pañcame'hani ṣaṣṭhe vā dvādaśe'pyaṣṭame'thavā |
tadurdaśe pañcadaśe brahmacārī sadā bhavet

श्मश्रुकर्म शिरोभ्यङ्गमञ्जनं दन्तधावनम् ।
नैतेष्वहस्तु कुर्वीत तेषु लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता

śmaśrukarma śirobhyaṅgamañjanaṃ dantadhāvanam |
naiteṣvahastu kurvīta teṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitā

व्रतोपवासनियमस्तपो दानं च शक्तितः ।
भरणं भृत्यवर्गस्य दीनानामनुकम्पनम्

vratopavāsaniyamastapo dānaṃ ca śaktitaḥ |
bharaṇaṃ bhṛtyavargasya dīnānāmanukampanam

परदारान्निवृत्तिश्च स्वदारेषु रतिः सदा ।
शरीरमेकं दंपत्योर्विधात्रा पूर्वनिर्मितम् ।
तस्मात्स्वदारनिरतो ब्रह्मचारी विधीयते

paradārānnivṛttiśca svadāreṣu ratiḥ sadā |
śarīramekaṃ daṃpatyorvidhātrā pūrvanirmitam |
tasmātsvadāranirato brahmacārī vidhīyate

शीलवृत्तविनीतस्य निगृहीतेन्द्रियस्य च ।
आर्जवे वर्तमानस्य सर्वभूतहितैषिणः

śīlavṛttavinītasya nigṛhītendriyasya ca |
ārjave vartamānasya sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ

प्रियातिथेश्च क्षान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च ।
गृहाश्रमपदस्थस्य किमन्यैः कृत्यमाश्रमैः

priyātitheśca kṣāntasya dharmārjitadhanasya ca |
gṛhāśramapadasthasya kimanyaiḥ kṛtyamāśramaiḥ

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
तथा गृहाश्रमं प्राप्य सर्वे जीवन्ति चाश्रमाः

yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ |
tathā gṛhāśramaṃ prāpya sarve jīvanti cāśramāḥ

राजानः सर्वपाषण्डाः सर्वे रङ्गोपजीविनः ।
व्यालग्रहाश्च डम्याश्च चोरा राजभटास्तथा

rājānaḥ sarvapāṣaṇḍāḥ sarve raṅgopajīvinaḥ |
vyālagrahāśca ḍamyāśca corā rājabhaṭāstathā

सविद्याः सर्वजीवज्ञाः सर्वे वै विचिकित्सकाः ।
दूराध्वानं प्रपन्नाश्च क्षीणपथ्योदना नराः ।
एते चान्ये च बहवस्तर्कयन्ति गृहाश्रमम्

savidyāḥ sarvajīvajñāḥ sarve vai vicikitsakāḥ |
dūrādhvānaṃ prapannāśca kṣīṇapathyodanā narāḥ |
ete cānye ca bahavastarkayanti gṛhāśramam

मार्जारा मूषिकाः श्वानः सूकराश्च शुकास्तथा ।
कपोतका कावटकाः सरीसृपनिषेवणाः ।
अरण्यवासिनश्चान्ये सङ्घा ये मृगपक्षिणाम्

mārjārā mūṣikāḥ śvānaḥ sūkarāśca śukāstathā |
kapotakā kāvaṭakāḥ sarīsṛpaniṣevaṇāḥ |
araṇyavāsinaścānye saṅghā ye mṛgapakṣiṇām

एवं बहुविधा देवि लोकेऽस्मिन्सचराचराः ।
गृहे क्षेत्रे बिले चैव शतशोऽथ सहस्रशः

evaṃ bahuvidhā devi loke'sminsacarācarāḥ |
gṛhe kṣetre bile caiva śataśo'tha sahasraśaḥ

गृहस्थेन कृतं कर्म सर्वैस्तैरिह भुज्यते ।
उपयुक्तं च यत्तेषां मतिमान्नानुशोचति

gṛhasthena kṛtaṃ karma sarvaistairiha bhujyate |
upayuktaṃ ca yatteṣāṃ matimānnānuśocati

धर्म इत्येव सह्कल्प्य यस्तु तस्य फलं शृणु ।
सर्वयज्ञप्रणीतस्य हयमेधेन यत्फलम् ।
वर्षे स द्वादशे देवि फलेनैतेन युज्यते

dharma ityeva sahkalpya yastu tasya phalaṃ śṛṇu |
sarvayajñapraṇītasya hayamedhena yatphalam |
varṣe sa dvādaśe devi phalenaitena yujyate

आशापाशविमोक्षं च विधिधर्ममनुत्तमम् ।
वृक्षमूलचरो नित्यं शून्यागारिनिवेशनमम्

āśāpāśavimokṣaṃ ca vidhidharmamanuttamam |
vṛkṣamūlacaro nityaṃ śūnyāgāriniveśanamam

नदीपुलिनशायी च नदीतीरमनुव्रजन् ।
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यः स्नेहबन्धेन वै द्विजः ।

nadīpulinaśāyī ca nadītīramanuvrajan |
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyaḥ snehabandhena vai dvijaḥ |

आत्मन्येवात्मना भावं समायोज्येह तेन वै ।
आत्मभूतो यताहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा

ātmanyevātmanā bhāvaṃ samāyojyeha tena vai |
ātmabhūto yatāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā

पवित्रनित्यो युक्तश्च तस्य धर्मःक सनातनः ।
नैकत्र रमते सक्तो न चैकग्रामगोचरः ।
युक्तोऽप्यटति यो युक्तो न चैकपुलिनाश्रयः

pavitranityo yuktaśca tasya dharmaḥka sanātanaḥ |
naikatra ramate sakto na caikagrāmagocaraḥ |
yukto'pyaṭati yo yukto na caikapulināśrayaḥ

एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथे स्थितः

eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathe sthitaḥ