अध्याय 207: शिव श्मशान में क्यों रमते हैं

भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे वृषध्वज ।
आवासेषु विचित्रेषु रम्येषु च शुभेशु च

bhagavansarvabhūteśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja |
āvāseṣu vicitreṣu ramyeṣu ca śubheśu ca

सत्सु चान्येषु भूतेषु श्मशाने रमसे कथम् ।
केशास्थिकलिले भीमे कपालशतसङ्कुले

satsu cānyeṣu bhūteṣu śmaśāne ramase katham |
keśāsthikalile bhīme kapālaśatasaṅkule

सृगालगृध्रम्पूर्णे शवधूमसमाकुले ।
चिताग्निविषमे घोरे गहने च भयानके

sṛgālagṛdhrampūrṇe śavadhūmasamākule |
citāgniviṣame ghore gahane ca bhayānake

एवं कलेवरक्षेत्रे दुर्दर्शे रमसे कथम् ।
एष मे संशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि

evaṃ kalevarakṣetre durdarśe ramase katham |
eṣa me saṃśayo deva tanme śaṃsitumarhasi

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
आवासार्थं पुरा देवि शुद्धान्वेषी शुचिस्मिते

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā |
āvāsārthaṃ purā devi śuddhānveṣī śucismite

नाध्यगच्छं चिरं कालं देशं शुचितमं शुभे ।
एष मेऽभिनिवेशोऽभूत्तस्मिन्काले प्रजापतिः

nādhyagacchaṃ ciraṃ kālaṃ deśaṃ śucitamaṃ śubhe |
eṣa me'bhiniveśo'bhūttasminkāle prajāpatiḥ

आकुलः सुमहाघोरः प्रादुरासीत्समन्ततः ।
सम्भूता भूतसृष्टिश्च घोरा लोकभयावहा

ākulaḥ sumahāghoraḥ prādurāsītsamantataḥ |
sambhūtā bhūtasṛṣṭiśca ghorā lokabhayāvahā

नानावर्णा विरूपाश्च तीक्ष्णदंष्ट्राः प्रहारिणः ।
पिशाचरक्षोवदनाः प्राणिनां प्राणहारिणः ।
इतश्चरन्ति निघ्नन्तः प्राणिनो भृशमेव च

nānāvarṇā virūpāśca tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ prahāriṇaḥ |
piśācarakṣovadanāḥ prāṇināṃ prāṇahāriṇaḥ |
itaścaranti nighnantaḥ prāṇino bhṛśameva ca

एवं लोके प्राणिहीने क्षयं याते पितामहः ।
चिन्तयंस्तत्प्रतीकारं मां च शक्तं हि निग्रहे

evaṃ loke prāṇihīne kṣayaṃ yāte pitāmahaḥ |
cintayaṃstatpratīkāraṃ māṃ ca śaktaṃ hi nigrahe

एवं ज्ञात्वा ततो ब्रह्मा तस्मिन्कर्मण्योजयत् ।
तच्च प्राणिहितार्थं तु मयाऽप्यनुमतं प्रिये

evaṃ jñātvā tato brahmā tasminkarmaṇyojayat |
tacca prāṇihitārthaṃ tu mayā'pyanumataṃ priye

तस्मात्संरक्षिता देवि भूतेभ्यः प्राणिनो भयात् ।
अस्माच्छ्मशानान्मेध्यं तु नास्ति किञ्चिदनिन्दिते ।
निःसम्पातान्मनुष्याणां तस्माच्छुचितमं स्मृतं

tasmātsaṃrakṣitā devi bhūtebhyaḥ prāṇino bhayāt |
asmācchmaśānānmedhyaṃ tu nāsti kiñcidanindite |
niḥsampātānmanuṣyāṇāṃ tasmācchucitamaṃ smṛtaṃ

भूतसृष्टिं च तां चाहं श्मशाने संन्यवेशयम् ।
तत्रस्थः सर्वभूतानां विनिहन्मि प्रिये भयम्

bhūtasṛṣṭiṃ ca tāṃ cāhaṃ śmaśāne saṃnyaveśayam |
tatrasthaḥ sarvabhūtānāṃ vinihanmi priye bhayam

न च भूतगणेनाहं विना वसितुमुत्सहे ।
तस्मान्मे सन्निवासाय श्मशाने रोचते मनः

na ca bhūtagaṇenāhaṃ vinā vasitumutsahe |
tasmānme sannivāsāya śmaśāne rocate manaḥ

मेध्यकामैर्द्विजैनित्यं मेध्यमित्यभिधीयते ।
आचरद्भिर्व्रतं नित्यं मोक्षकामैश्च सेव्यते

medhyakāmairdvijainityaṃ medhyamityabhidhīyate |
ācaradbhirvrataṃ nityaṃ mokṣakāmaiśca sevyate

स्थानं मे तत्र विहितं वीरस्थानमिति प्रिये ।
कपालशतसम्पूर्णमभिरूपं भयानकम्

sthānaṃ me tatra vihitaṃ vīrasthānamiti priye |
kapālaśatasampūrṇamabhirūpaṃ bhayānakam

मध्याह्ने सन्ध्ययोस्तत्र नक्षत्रे रुद्रदेवते ।
आयुष्कामैरशुद्धैर्वा न गन्तव्यमिति स्थितिः

madhyāhne sandhyayostatra nakṣatre rudradevate |
āyuṣkāmairaśuddhairvā na gantavyamiti sthitiḥ

मदन्येन न शक्यं हि निहन्तुं भूतजं भयम् ।
तत्रस्थोऽहं प्रजाः सर्वाः पालयामि दिनेदिने

madanyena na śakyaṃ hi nihantuṃ bhūtajaṃ bhayam |
tatrastho'haṃ prajāḥ sarvāḥ pālayāmi dinedine

मन्नियोगाद्भूतसङ्घा न च घ्नन्तीह कञ्चन ।
तांस्तु लोकहितार्ताय श्मशाने रमयान्महम् ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

manniyogādbhūtasaṅghā na ca ghnantīha kañcana |
tāṃstu lokahitārtāya śmaśāne ramayānmaham |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

भगवन्देवदेवेश त्रिनेत्र वृषभध्वज ।
पिङ्गलं विकृतं भाति रूपं ते तु भयानकम्

bhagavandevadeveśa trinetra vṛṣabhadhvaja |
piṅgalaṃ vikṛtaṃ bhāti rūpaṃ te tu bhayānakam

भस्मदिग्धं विरूपाक्षं तीक्ष्णदंष्ट्रं जटाकुलम् ।
व्याघ्रोदरत्वक्संवीतं कपिलश्मश्रुसंततम्

bhasmadigdhaṃ virūpākṣaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ jaṭākulam |
vyāghrodaratvaksaṃvītaṃ kapilaśmaśrusaṃtatam

रौद्रं भयानकं घोरं शूलपट्टससंयुतम् ।
किमर्थं त्वीदृशं रूपं तन्मे शंसितुमर्हसि

raudraṃ bhayānakaṃ ghoraṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam |
kimarthaṃ tvīdṛśaṃ rūpaṃ tanme śaṃsitumarhasi

तदहं कथयिष्यामि शृणु तत्त्वं समाहिता ।
द्विविधो लौकिको भावः शीतमुष्णमिति प्रिये

tadahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇu tattvaṃ samāhitā |
dvividho laukiko bhāvaḥ śītamuṣṇamiti priye

तयोर्हि ग्रसितं सर्वं सौम्याग्नेयमिदं जगत्

tayorhi grasitaṃ sarvaṃ saumyāgneyamidaṃ jagat

सौम्यत्वं सततं विष्णौ मय्याग्नेयं प्रतिष्ठितम् ।
अनेन वपुषा नित्यं सर्वलोकान्बिभर्म्यहम्

saumyatvaṃ satataṃ viṣṇau mayyāgneyaṃ pratiṣṭhitam |
anena vapuṣā nityaṃ sarvalokānbibharmyaham

रौद्राकृतिं विरूपाक्षं शूलपट्टससंयुतम् ।
आग्नेयमिति मे रूपं देवि लोकहिते रतम्

raudrākṛtiṃ virūpākṣaṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam |
āgneyamiti me rūpaṃ devi lokahite ratam

यद्यहं विपरीतः स्यामेतत्त्यक्त्वा शुभानने ।
तदैव सर्वलोकानां विपरीतं प्रवर्तते

yadyahaṃ viparītaḥ syāmetattyaktvā śubhānane |
tadaiva sarvalokānāṃ viparītaṃ pravartate

तस्मान्मयेदं ध्रियते रूपं लोकहितैषिणा ।
इति ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tasmānmayedaṃ dhriyate rūpaṃ lokahitaiṣiṇā |
iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज ।
किमर्थं चन्द्ररेखा ते शिरोभागे विरोचते ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं देव तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavandevadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja |
kimarthaṃ candrarekhā te śirobhāge virocate |
śrotumicchāmyahaṃ deva tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम् ।
पुराऽहं कारणाद्देवि कोपयुक्तः शुचिस्मिते ।
दक्षयज्ञवधार्याय भूतसङ्घैः समावृतः

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam |
purā'haṃ kāraṇāddevi kopayuktaḥ śucismite |
dakṣayajñavadhāryāya bhūtasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ

तस्मिन्क्रतुवरे घोरे यज्ञभागनिमित्ततः ।
देवा विभ्रंशितास्ते वै येषां भागः क्रतौ कृतः

tasminkratuvare ghore yajñabhāganimittataḥ |
devā vibhraṃśitāste vai yeṣāṃ bhāgaḥ kratau kṛtaḥ

सोमस्तत्र मया देवि कुपितेन भृशार्दितः ।
पश्यंश्चानपराधी सन्पादङ्गुष्ठेन ताडितः

somastatra mayā devi kupitena bhṛśārditaḥ |
paśyaṃścānaparādhī sanpādaṅguṣṭhena tāḍitaḥ

तथापि विकृतेनाहं सामपूर्वं प्रसादितः ।
तन्मे चिन्तयतश्चासीत्पश्चात्तापः पुरा प्रिये

tathāpi vikṛtenāhaṃ sāmapūrvaṃ prasāditaḥ |
tanme cintayataścāsītpaścāttāpaḥ purā priye

तदाप्रभृति सोमं वै शिरसा धारयाम्यम् ।
एवं मे पापहानिस्तु भवेदिति मतिर्मम ।
तदाप्रभृति वै सोमो मूर्ध्नि संदृश्यते सदा

tadāprabhṛti somaṃ vai śirasā dhārayāmyam |
evaṃ me pāpahānistu bhavediti matirmama |
tadāprabhṛti vai somo mūrdhni saṃdṛśyate sadā

एवं ब्रुवति देवेशे विस्मिताः परमर्षयः ।
वाग्भिः साञ्जलिमालाभिरभितुष्टुवुरीश्वरम्

evaṃ bruvati deveśe vismitāḥ paramarṣayaḥ |
vāgbhiḥ sāñjalimālābhirabhituṣṭuvurīśvaram

नमः शङ्कर सर्वेश नमः सर्वजगद्भुरो ।
नमो देवादिदेवाय नमः शशिकलाधर

namaḥ śaṅkara sarveśa namaḥ sarvajagadbhuro |
namo devādidevāya namaḥ śaśikalādhara

नमो घोरतराद्धोर नमो रुद्राय शङ्कर ।
नमः शान्ततराच्छान्त नमश्चन्द्रस्य पालक

namo ghoratarāddhora namo rudrāya śaṅkara |
namaḥ śāntatarācchānta namaścandrasya pālaka

नमः सोमाय देवाय नमस्तुभ्यं चतुर्मुख ।
नमो भूतपते शंभो जह्नुकन्याम्बुशेखर

namaḥ somāya devāya namastubhyaṃ caturmukha |
namo bhūtapate śaṃbho jahnukanyāmbuśekhara

नमस्त्रिशूलहस्ताय पन्नगाभरणाय च ।
नमोस्तु विषमाक्षाय दक्षयज्ञप्रदाहक

namastriśūlahastāya pannagābharaṇāya ca |
namostu viṣamākṣāya dakṣayajñapradāhaka

नमोस्तु बहुनेत्राय लोकरक्षणतत्पर ।
अहो देवस्य महात्म्यमहो देवस्य वै कृपा ।
एवं धर्मपरत्वं च देवदेवस्य चार्हति

namostu bahunetrāya lokarakṣaṇatatpara |
aho devasya mahātmyamaho devasya vai kṛpā |
evaṃ dharmaparatvaṃ ca devadevasya cārhati

एवं ब्रुवत्सु मुनिषु वचो देव्यब्रवीद्धरम् ।
सम्प्रीत्यर्थं मुनीनां सा क्षणज्ञा परमं हितम्

evaṃ bruvatsu muniṣu vaco devyabravīddharam |
samprītyarthaṃ munīnāṃ sā kṣaṇajñā paramaṃ hitam

भगवन्देवदेवेश सर्वलोकनमस्कृत ।
अस्यैव ऋषिसङ्घस्य मम च प्रियकाम्यया

bhagavandevadeveśa sarvalokanamaskṛta |
asyaiva ṛṣisaṅghasya mama ca priyakāmyayā

वर्णाश्रमकृतं धर्मं वक्तुमर्हस्यशेषतः ।
न तृप्तिरस्ति देवेश श्रवणीयं हि ते वचः

varṇāśramakṛtaṃ dharmaṃ vaktumarhasyaśeṣataḥ |
na tṛptirasti deveśa śravaṇīyaṃ hi te vacaḥ

सधर्मचारिणी चेयं भक्ता चेयमिति प्रभो ।
वक्तुमर्हसि देवेश लोकानां हितकाम्यया ।
याथातथ्येन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि शंकर

sadharmacāriṇī ceyaṃ bhaktā ceyamiti prabho |
vaktumarhasi deveśa lokānāṃ hitakāmyayā |
yāthātathyena tatsarvaṃ vaktumarhasi śaṃkara