अध्याय 193: अरुन्धती, यम और चित्रगुप्त का गूढ़ धर्म

ततस्त्वृषिगणाः सर्वे पितरश्च सदेवताः ।
अरुन्धतीं तपोवृद्धामपृच्छन्त समाहिताः

tatastvṛṣigaṇāḥ sarve pitaraśca sadevatāḥ |
arundhatīṃ tapovṛddhāmapṛcchanta samāhitāḥ

समानशीलां वीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः ।
त्वत्तो धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।
यत्ते गुह्यतमं भद्रे तत्प्रभाषितुमर्हसि

samānaśīlāṃ vīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
tvatto dharmarahasyāni śrotumicchāmahe vayam |
yatte guhyatamaṃ bhadre tatprabhāṣitumarhasi

तपोवृद्धिर्मया प्राप्ता भवतां स्मरणेन वै ।
भवतां च प्रसादेन धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

tapovṛddhirmayā prāptā bhavatāṃ smaraṇena vai |
bhavatāṃ ca prasādena dharmānvakṣyāmi śāśvatān

सगुह्यान्सरहस्यांश्च ताञ्शृणुद्वमशेषतः ।
श्रद्दधाने प्रयोक्तव्या यस्य शुद्धं तथा मनः

saguhyānsarahasyāṃśca tāñśṛṇudvamaśeṣataḥ |
śraddadhāne prayoktavyā yasya śuddhaṃ tathā manaḥ

अश्रद्दधानो मानी च ब्रह्महा गुरुतल्पग ।
असम्भाष्या हि चत्वारो नैषां धर्मं प्रकाशयेत्

aśraddadhāno mānī ca brahmahā gurutalpaga |
asambhāṣyā hi catvāro naiṣāṃ dharmaṃ prakāśayet

अहन्यहनि यो दद्यात्कपिलां द्वादशीः समाः ।
मासिमासि च सत्रेण यो यजेत सदा नरः

ahanyahani yo dadyātkapilāṃ dvādaśīḥ samāḥ |
māsimāsi ca satreṇa yo yajeta sadā naraḥ

गवां शतसहस्रं च यो दद्याज्ज्येष्ठपुष्करे ।
न तद्धर्मफलं तुल्यमतिथिर्यस्य तुष्यति

gavāṃ śatasahasraṃ ca yo dadyājjyeṣṭhapuṣkare |
na taddharmaphalaṃ tulyamatithiryasya tuṣyati

श्रूयतां चापरो धर्मो मनुष्याणां सुखावहः ।
श्रद्दधानेन कर्तव्यः सरहस्यो महाफलः

śrūyatāṃ cāparo dharmo manuṣyāṇāṃ sukhāvahaḥ |
śraddadhānena kartavyaḥ sarahasyo mahāphalaḥ

कल्यमुत्थाय गोमध्ये गृह्य दर्भान्सहोदकान् ।
निषिञ्चेत गवां शृङ्गे मस्तकेन च तज्जलम् ।
प्रतीच्छेत निराहारस्तस्यि धर्मफलं शृणु

kalyamutthāya gomadhye gṛhya darbhānsahodakān |
niṣiñceta gavāṃ śṛṅge mastakena ca tajjalam |
pratīccheta nirāhārastasyi dharmaphalaṃ śṛṇu

श्रूयन्ते यानि तीर्थानि त्रिषु लोकेषु कानिचित् ।
सिद्धचारणजुष्टानि सेवितानि महर्षिभिः ।
अभिषेकः समस्तेषां गवां शृङ्गोदकस्य च

śrūyante yāni tīrthāni triṣu lokeṣu kānicit |
siddhacāraṇajuṣṭāni sevitāni maharṣibhiḥ |
abhiṣekaḥ samasteṣāṃ gavāṃ śṛṅgodakasya ca

साधुसाध्विति चोद्दिष्टं दैवतैः पितृभिस्तथा ।
भूतैश्चैव सुसंहृष्टैः पूजिता साऽप्यरुन्धती

sādhusādhviti coddiṣṭaṃ daivataiḥ pitṛbhistathā |
bhūtaiścaiva susaṃhṛṣṭaiḥ pūjitā sā'pyarundhatī

अहो धर्मो महाभागे सरहस्य उदाहृतः ।
वरं ददामि ते धन्ये तपस्ते वर्दतां सदा

aho dharmo mahābhāge sarahasya udāhṛtaḥ |
varaṃ dadāmi te dhanye tapaste vardatāṃ sadā

रमणीया कथा दिव्या युष्मत्तो या मया श्रुता ।
श्रूयतां चित्रगुप्तस्य भाषितं मम च प्रियम्

ramaṇīyā kathā divyā yuṣmatto yā mayā śrutā |
śrūyatāṃ citraguptasya bhāṣitaṃ mama ca priyam

रहस्यं धर्मसंयुक्तं शक्यं श्रोतुं महर्षिभिः ।
श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छाता

rahasyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śakyaṃ śrotuṃ maharṣibhiḥ |
śraddadhānena martyena ātmano hitamicchātā

न हि पुण्यं तथा पापं कृतं किञ्चिद्विनश्यति ।
पर्वकाले च यत्किंचिदादित्यं चाधितिष्ठति

na hi puṇyaṃ tathā pāpaṃ kṛtaṃ kiñcidvinaśyati |
parvakāle ca yatkiṃcidādityaṃ cādhitiṣṭhati

प्रेतलोकं गते मर्त्ये तत्तत्सर्वं विभावसुः ।
प्रतिजानाति पुण्यात्मा तच्चि तत्रोपयुज्यते

pretalokaṃ gate martye tattatsarvaṃ vibhāvasuḥ |
pratijānāti puṇyātmā tacci tatropayujyate

किञ्चिद्धर्म प्रवक्ष्यामि चित्रगुप्तमतं शुभम् ।
पानीयं चैव दीपं च दातव्यं सततं तथा

kiñciddharma pravakṣyāmi citraguptamataṃ śubham |
pānīyaṃ caiva dīpaṃ ca dātavyaṃ satataṃ tathā

उपानहौ च च्छत्रं च कपिला च यथातथम् ।
पुष्करे कपिला देया ब्राह्मणे वेदपारगे

upānahau ca cchatraṃ ca kapilā ca yathātatham |
puṣkare kapilā deyā brāhmaṇe vedapārage

अग्निहोत्रं च यत्नेन सर्वशः प्रतिपालयेत् ।
अयं चैवापरो धर्मश्चित्रगुप्तेन भाषितः

agnihotraṃ ca yatnena sarvaśaḥ pratipālayet |
ayaṃ caivāparo dharmaścitraguptena bhāṣitaḥ

फलमस्य पृथक्त्वेन श्रोतुमर्हन्ति सत्तमाः ।
प्रलयं सर्वभूतैस्तु गन्तव्यं कालपर्ययात्

phalamasya pṛthaktvena śrotumarhanti sattamāḥ |
pralayaṃ sarvabhūtaistu gantavyaṃ kālaparyayāt

तत्र दुर्गमनुप्राप्ताः क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः ।
दह्यमाना विपच्यन्ते न तत्रास्ति पलायनम्

tatra durgamanuprāptāḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ |
dahyamānā vipacyante na tatrāsti palāyanam

अन्धकारं तमो घोरं प्रविशन्त्यल्पबुद्धयः ।
तत्र धर्मं प्रवक्ष्यामि येन दुर्गाणि सन्तरेत्

andhakāraṃ tamo ghoraṃ praviśantyalpabuddhayaḥ |
tatra dharmaṃ pravakṣyāmi yena durgāṇi santaret

अल्पव्ययं महार्थं च प्रेत्य चैव सुखोदयम् ।
पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोके विशेषतः

alpavyayaṃ mahārthaṃ ca pretya caiva sukhodayam |
pānīyasya guṇā divyāḥ pretaloke viśeṣataḥ

तत्र पुण्योदका नाम नदी तेषां विधीयते ।
अक्षयं सलिलं तत्र शीतलं ह्यमृतोपमम्

tatra puṇyodakā nāma nadī teṣāṃ vidhīyate |
akṣayaṃ salilaṃ tatra śītalaṃ hyamṛtopamam

स तत्र तोयं पिबति पीनीयं यः प्रयच्छति ।
प्रदीपस्य प्रदानेन श्रूयतां गुणविस्तरः

sa tatra toyaṃ pibati pīnīyaṃ yaḥ prayacchati |
pradīpasya pradānena śrūyatāṃ guṇavistaraḥ

तमोन्धकारं नियतं दीपदो न प्रपश्यति ।
प्रभां चास्य प्रयच्छन्ति सोमभास्करपावकाः ।
देवताश्चानुमन्यन्ते विमलाः सर्वतो दिशः

tamondhakāraṃ niyataṃ dīpado na prapaśyati |
prabhāṃ cāsya prayacchanti somabhāskarapāvakāḥ |
devatāścānumanyante vimalāḥ sarvato diśaḥ

द्योततें च यथाऽऽदित्यः प्रेतलोकगतो नरः ।
तस्माद्दीपः प्रदातव्यः पानीयं च विशेषतः

dyotateṃ ca yathā''dityaḥ pretalokagato naraḥ |
tasmāddīpaḥ pradātavyaḥ pānīyaṃ ca viśeṣataḥ

कपिलां ये प्रयच्छन्ति ब्राह्मणे वेदपारगे ।
पुष्करे च विशेषेण श्रूयतां तस्य यत्फलम्

kapilāṃ ye prayacchanti brāhmaṇe vedapārage |
puṣkare ca viśeṣeṇa śrūyatāṃ tasya yatphalam

गोशतं सवृषं तेन दत्तं भवति शाश्वतम् ।
पापं कर्म च यत्किञ्चिद्ब्रह्महत्यासमं भवेत् ।
शोधयेत्कपिला ह्येका प्रदत्तं गोशतं यथा

gośataṃ savṛṣaṃ tena dattaṃ bhavati śāśvatam |
pāpaṃ karma ca yatkiñcidbrahmahatyāsamaṃ bhavet |
śodhayetkapilā hyekā pradattaṃ gośataṃ yathā

तस्मात्तु कपिला देया कौमुद्यां ज्येष्ठपुष्करे ।
न तेषां विषमं किञ्चिन्न दुःखं न च कण्टकाः

tasmāttu kapilā deyā kaumudyāṃ jyeṣṭhapuṣkare |
na teṣāṃ viṣamaṃ kiñcinna duḥkhaṃ na ca kaṇṭakāḥ

उपानहौ च यो दद्यात्पात्रभूते द्विजोत्तमे ।
छत्रदाने सुखां छायां लभते परलोकगः

upānahau ca yo dadyātpātrabhūte dvijottame |
chatradāne sukhāṃ chāyāṃ labhate paralokagaḥ

न हि दत्तस्य दानस्य नाशोऽस्तीह कदाचन ।
चित्रगुप्तमतं श्रुत्वा हृष्टरोमा विभावसुः

na hi dattasya dānasya nāśo'stīha kadācana |
citraguptamataṃ śrutvā hṛṣṭaromā vibhāvasuḥ

उवाच देवताः सर्वाः पितॄंश्चैव महाद्युतिः ।
श्रुतं हि चित्रगुप्तस्य धर्मगुह्यं महात्मनः

uvāca devatāḥ sarvāḥ pitṝṃścaiva mahādyutiḥ |
śrutaṃ hi citraguptasya dharmaguhyaṃ mahātmanaḥ

श्रद्दधानाश्च ये मर्त्या ब्राह्मणेषु महात्मसु ।
दानमेतत्प्रयच्छन्ति न तेषां विद्यते भयम्

śraddadhānāśca ye martyā brāhmaṇeṣu mahātmasu |
dānametatprayacchanti na teṣāṃ vidyate bhayam

धर्मदोषास्त्विमे पञ्च येषां नास्तीह निष्कृतिः ।
असंभाष्या अनाचारा वर्जनीया नराधमाः

dharmadoṣāstvime pañca yeṣāṃ nāstīha niṣkṛtiḥ |
asaṃbhāṣyā anācārā varjanīyā narādhamāḥ

ब्रह्महा चैव गोघ्नश्च परदाररतश्च यः ।
अश्रद्दधानश्च नरः स्त्रियं यश्चोपजीवति

brahmahā caiva goghnaśca paradārarataśca yaḥ |
aśraddadhānaśca naraḥ striyaṃ yaścopajīvati

प्रेतलोकगता ह्येते नरके पापकर्मिणः ।
पच्यन्ते वै यथा मीनाः पूयशोणितभोजनाः

pretalokagatā hyete narake pāpakarmiṇaḥ |
pacyante vai yathā mīnāḥ pūyaśoṇitabhojanāḥ

असम्भाष्याः पितॄणां च देवानां चैव पञ्च ते ।
स्नातकानां च विप्राणां ये चान्ये च तपोधनाः

asambhāṣyāḥ pitṝṇāṃ ca devānāṃ caiva pañca te |
snātakānāṃ ca viprāṇāṃ ye cānye ca tapodhanāḥ