अध्याय 189: विष्णु इन्द्र को अपनी प्रसन्नता का कारण बताते हैं

केन ते च भवेत्प्रीतिः कथं तुष्टिं तु गच्छसि ।
इति पृष्टः सुरेन्द्रेण प्रोवाच हरिरीश्वरः

kena te ca bhavetprītiḥ kathaṃ tuṣṭiṃ tu gacchasi |
iti pṛṣṭaḥ surendreṇa provāca harirīśvaraḥ

ब्राह्मणानां परीवादो मम विद्वेषणं महत् ।
ब्राह्मणैः पूजितैर्नित्यं पूजितोऽहं न संशयः

brāhmaṇānāṃ parīvādo mama vidveṣaṇaṃ mahat |
brāhmaṇaiḥ pūjitairnityaṃ pūjito'haṃ na saṃśayaḥ

नित्याभिवाद्या विप्रेन्द्रा भुक्त्वा पादौ तथाऽऽत्मनः ।
तेषां तुष्यामि मर्त्यानां यश्चक्रे च बलिं हरेत्

nityābhivādyā viprendrā bhuktvā pādau tathā''tmanaḥ |
teṣāṃ tuṣyāmi martyānāṃ yaścakre ca baliṃ haret

वामनं ब्राह्मणं दृष्ट्वा वराहं च जलोत्थितम् ।
उद्धृतां धरणीं चैव मूर्ध्ना धारयते तु यः ।
न तेषामशुभं किञ्चित्कल्मषं चोपपद्यते

vāmanaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā varāhaṃ ca jalotthitam |
uddhṛtāṃ dharaṇīṃ caiva mūrdhnā dhārayate tu yaḥ |
na teṣāmaśubhaṃ kiñcitkalmaṣaṃ copapadyate

अश्वत्थं रोचनां गां च पूजयेद्यो नरः सदा ।
पूजितं च जगत्तेन सदेवासुरमानुषम्

aśvatthaṃ rocanāṃ gāṃ ca pūjayedyo naraḥ sadā |
pūjitaṃ ca jagattena sadevāsuramānuṣam

तेन रूपेण तेषां च पूजां गृह्णामि तत्त्वतः ।
पूजा ममैषा नास्त्यन्या यावल्लोकाः प्रतिष्ठिताः

tena rūpeṇa teṣāṃ ca pūjāṃ gṛhṇāmi tattvataḥ |
pūjā mamaiṣā nāstyanyā yāvallokāḥ pratiṣṭhitāḥ

अन्यथा हि वृथा मर्त्याः पूजयन्त्यल्पबुद्ध्यः ।
नाहं तत्प्रतिगृह्णामि न सा तुष्टिकरी मम

anyathā hi vṛthā martyāḥ pūjayantyalpabuddhyaḥ |
nāhaṃ tatpratigṛhṇāmi na sā tuṣṭikarī mama

चक्रं पादौ वराहं च ब्राह्मणं चापि वामनम् ।
उद्धृतां धरणीं चैव किमर्थं त्वं प्रशंससि

cakraṃ pādau varāhaṃ ca brāhmaṇaṃ cāpi vāmanam |
uddhṛtāṃ dharaṇīṃ caiva kimarthaṃ tvaṃ praśaṃsasi

भवान्सृजति भूतानि भावन्संहरति प्रजाः ।
प्रकृतिः सर्वभूतानां समर्त्यानां सनातनी

bhavānsṛjati bhūtāni bhāvansaṃharati prajāḥ |
prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ samartyānāṃ sanātanī

सम्प्रहस्य ततो विष्णुरिदं वचनमब्रवीत् ।
चक्रेण निहता दैत्याः पद्म्यां क्रान्ता वसुन्धरा

samprahasya tato viṣṇuridaṃ vacanamabravīt |
cakreṇa nihatā daityāḥ padmyāṃ krāntā vasundharā

वाराहं रूपमास्थाय हिरण्याक्षो निपातितः ।
वामनं रूपमास्थाय जितो राजा मया बलिः ।

vārāhaṃ rūpamāsthāya hiraṇyākṣo nipātitaḥ |
vāmanaṃ rūpamāsthāya jito rājā mayā baliḥ |

परितुष्टो भवाम्येवं मानुषाणां महात्मनाम् ।
तन्मां ये पूजयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः

parituṣṭo bhavāmyevaṃ mānuṣāṇāṃ mahātmanām |
tanmāṃ ye pūjayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ

अपि वा ब्राह्म्णं दृष्ट्वा ब्रह्म चारिणमागतम् ।
ब्राह्मणाग्र्याहुतिं दत्त्वा अमृतं तस्य भोजनम्

api vā brāhmṇaṃ dṛṣṭvā brahma cāriṇamāgatam |
brāhmaṇāgryāhutiṃ dattvā amṛtaṃ tasya bhojanam

ऐन्द्रीं संध्यामुपासित्वा आदित्याभिमुखः स्थितः ।
सर्वतीर्थेषु स स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

aindrīṃ saṃdhyāmupāsitvā ādityābhimukhaḥ sthitaḥ |
sarvatīrtheṣu sa snāto mucyate sarvakilbiṣaiḥ

एतद्वः कथितं गुह्यमखिलेनि तपोधनाः ।
संशयं पृच्छमानानां किं भूयः कथयाम्यहम्

etadvaḥ kathitaṃ guhyamakhileni tapodhanāḥ |
saṃśayaṃ pṛcchamānānāṃ kiṃ bhūyaḥ kathayāmyaham

श्रूयतां परमं गुह्यं मानुषाणां सुखावहम् ।
अजानन्तो यदबुधाः क्लिश्यन्ते भूतपीडिताः

śrūyatāṃ paramaṃ guhyaṃ mānuṣāṇāṃ sukhāvaham |
ajānanto yadabudhāḥ kliśyante bhūtapīḍitāḥ

कल्य उत्थाय यो मर्त्यः स्पृशेद्गां वै घृतं दधि ।
सर्षपं च प्रियङ्गं च कल्मषात्प्रतिमुच्यते

kalya utthāya yo martyaḥ spṛśedgāṃ vai ghṛtaṃ dadhi |
sarṣapaṃ ca priyaṅgaṃ ca kalmaṣātpratimucyate

भूतानि चैव सर्वाणि अग्रतः पृष्ठतोपि वा ।
उच्छिष्टं वाऽपि च्छिद्रेषु वर्जयन्ति तपोधनाः

bhūtāni caiva sarvāṇi agrataḥ pṛṣṭhatopi vā |
ucchiṣṭaṃ vā'pi cchidreṣu varjayanti tapodhanāḥ

प्रगृह्यौदुम्बरं पात्रं तोयपूर्णमुदङ्भुखः ।
उपवासं तु गृह्णीयाद्यद्वा सङ्कल्पयेद्व्रतम्

pragṛhyaudumbaraṃ pātraṃ toyapūrṇamudaṅbhukhaḥ |
upavāsaṃ tu gṛhṇīyādyadvā saṅkalpayedvratam

देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामिकं चापि सिध्यति ।
अन्यथा हि वृथा मर्त्याः कुर्वते स्वल्पबुद्धयः

devatāstasya tuṣyanti kāmikaṃ cāpi sidhyati |
anyathā hi vṛthā martyāḥ kurvate svalpabuddhayaḥ

उपवासे बलौ चापि ताम्रपात्रं विशिष्यते ।
बलिर्भिक्षा तथाऽर्ध्यं च पितॄणां च तिलोदकं

upavāse balau cāpi tāmrapātraṃ viśiṣyate |
balirbhikṣā tathā'rdhyaṃ ca pitṝṇāṃ ca tilodakaṃ

ताम्रपात्रेण दातव्यमन्यथाऽल्पफलं भवेत् ।
गुह्यमेतत्समुद्दिष्टं यथा तुष्यन्ति देवताः

tāmrapātreṇa dātavyamanyathā'lpaphalaṃ bhavet |
guhyametatsamuddiṣṭaṃ yathā tuṣyanti devatāḥ

राजपौरुषिके विप्रे घाण्टिके परिचारिके ।
गोरक्षके वाणिजके तथा कारुकुशीलवे

rājapauruṣike vipre ghāṇṭike paricārike |
gorakṣake vāṇijake tathā kārukuśīlave

मित्रद्रुह्यनधीयाने यश्च स्याद्वृषलीपतिः ।
एतेषु दैवं पित्र्यं वा न देयं स्यात्कथञ्चन ।
पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितॄन्

mitradruhyanadhīyāne yaśca syādvṛṣalīpatiḥ |
eteṣu daivaṃ pitryaṃ vā na deyaṃ syātkathañcana |
piṇḍadāstasya hīyante na ca prīṇāti vai pitṝn

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
पितरस्तस्य देवाश्च अग्नयश्च तथैव हि ।
निराशाः प्रतिगच्छन्ति अतिथेरप्रतिग्रहात्

atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate |
pitarastasya devāśca agnayaśca tathaiva hi |
nirāśāḥ pratigacchanti atitherapratigrahāt

स्त्रीघ्नैर्गोघ्नैः कृतघ्नैश्च ब्रह्मघ्नैर्गुरुतल्पगैः ।
तुल्यदोषो भवत्येभिर्यस्यातिथितरनर्चितः

strīghnairgoghnaiḥ kṛtaghnaiśca brahmaghnairgurutalpagaiḥ |
tulyadoṣo bhavatyebhiryasyātithitaranarcitaḥ

पादमुद्यम्य यो मर्त्यः स्पृशेद्गाश्च सुदुर्मतिः ।
ब्राह्मणं वा महाभागं दीप्यमानं तथाऽनलम् ।
तस्य दोषान्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुध्वं समाहिताः

pādamudyamya yo martyaḥ spṛśedgāśca sudurmatiḥ |
brāhmaṇaṃ vā mahābhāgaṃ dīpyamānaṃ tathā'nalam |
tasya doṣānpravakṣyāmi tacchṛṇudhvaṃ samāhitāḥ

दिवं स्पृशत्यशब्दोऽस्य त्रस्यन्ति पितरश्च वै ।
वैमनस्यं च देवानां कृतं भवति पुष्कलम् ।
पावकश्च महातेजा हव्यं न प्रतिगृह्णति

divaṃ spṛśatyaśabdo'sya trasyanti pitaraśca vai |
vaimanasyaṃ ca devānāṃ kṛtaṃ bhavati puṣkalam |
pāvakaśca mahātejā havyaṃ na pratigṛhṇati

आजन्मनां शतं चैव नरके पच्यते तु सः ।
निष्कृतिं च न तस्यापि अनुमन्यन्ति कर्हिचित्

ājanmanāṃ śataṃ caiva narake pacyate tu saḥ |
niṣkṛtiṃ ca na tasyāpi anumanyanti karhicit

तस्माद्गावो न पादेन स्प्रष्टव्या वै कदाचन ।
ब्राह्मणश्च महातेजा दीप्यमानस्तथाऽनलः ।
श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छता

tasmādgāvo na pādena spraṣṭavyā vai kadācana |
brāhmaṇaśca mahātejā dīpyamānastathā'nalaḥ |
śraddadhānena martyena ātmano hitamicchatā

एते दोषा मया प्रोक्तास्त्रिषु यः पादमुत्सृजेत् ।

ete doṣā mayā proktāstriṣu yaḥ pādamutsṛjet |

श्रूयतां परमं गुह्यं रहस्यं धर्मसंहितम् ।
परमान्नेन यो दद्यात्पितॄणामौपहारिकम्

śrūyatāṃ paramaṃ guhyaṃ rahasyaṃ dharmasaṃhitam |
paramānnena yo dadyātpitṝṇāmaupahārikam

गजच्छायायां पूर्वस्यां कुतपे दक्षिणामुखः ।
यदा भाद्रपदे मासि भवते बहुले मघा

gajacchāyāyāṃ pūrvasyāṃ kutape dakṣiṇāmukhaḥ |
yadā bhādrapade māsi bhavate bahule maghā

श्रूयतां तस्य दानस्य यादृशो गुणविस्तरः ।
कृतं तेन महच्छ्राद्धं वर्षाणीह त्रयोदश

śrūyatāṃ tasya dānasya yādṛśo guṇavistaraḥ |
kṛtaṃ tena mahacchrāddhaṃ varṣāṇīha trayodaśa

बहपल् समङ्गे ह्यकुतोभये च
क्षेमे च संख्येव हि भूयसी च ।
यथा पुरा ब्रह्मपुरे सवत्सा
शतक्रतोर्वज्रधरस्य यज्ञे

bahapal samaṅge hyakutobhaye ca
kṣeme ca saṃkhyeva hi bhūyasī ca |
yathā purā brahmapure savatsā
śatakratorvajradharasya yajñe

भूयश्च या विष्णुपदे स्थिताया
विभावसोश्चापि पथे स्थिता या ।
देवाश्च सर्वे सह नारदेन
प्रकुर्वते सर्वसहेति नाम

bhūyaśca yā viṣṇupade sthitāyā
vibhāvasoścāpi pathe sthitā yā |
devāśca sarve saha nāradena
prakurvate sarvasaheti nāma

मन्त्रेणैतेनाभिवन्देत यो वै
विमुच्यते पापकृतेन कर्मणा ।
लोकानवाप्नोति पुरंदरस्य
गवां फलं चन्द्रमसो द्युतिं च

mantreṇaitenābhivandeta yo vai
vimucyate pāpakṛtena karmaṇā |
lokānavāpnoti puraṃdarasya
gavāṃ phalaṃ candramaso dyutiṃ ca

एवं हि मन्त्रं त्रिदशाभिजुष्टं
पठेत यः पर्वसु गोष्ठमध्ये ।
न तस्यि पापं न भयं न शोकः
सहस्रनेत्रस्य च याति लोकम्

evaṃ hi mantraṃ tridaśābhijuṣṭaṃ
paṭheta yaḥ parvasu goṣṭhamadhye |
na tasyi pāpaṃ na bhayaṃ na śokaḥ
sahasranetrasya ca yāti lokam

अथ सप्त महाभाग ऋषयो लोकविश्रुताः ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ब्रह्मणं पद्मसम्भवम् ।

atha sapta mahābhāga ṛṣayo lokaviśrutāḥ |
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve brahmaṇaṃ padmasambhavam |

प्रदक्षिणमभिक्रम्य सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः
उवाच वचनं तेषां वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः ।

pradakṣiṇamabhikramya sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ
uvāca vacanaṃ teṣāṃ vasiṣṭho brahmavittamaḥ |

सर्वप्राणिहितं प्रश्नं ब्रह्मिक्षत्रे विशेषतः
द्रव्यहीनाः कथं मर्त्या दरिद्राः साधुवर्तिनः ।

sarvaprāṇihitaṃ praśnaṃ brahmikṣatre viśeṣataḥ
dravyahīnāḥ kathaṃ martyā daridrāḥ sādhuvartinaḥ |

प्राप्नुवन्तीह यज्ञस्य फलं केन च कर्मणा
एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

prāpnuvantīha yajñasya phalaṃ kena ca karmaṇā
etacchrutvā vacasteṣāṃ brahmā vacanamabravīt

अहो प्रश्नो महाभाग गूढार्थः परमः शुभः ।
सूक्ष्मः श्रेयांश्च मर्त्यानां भवद्भिः समुदाहृतः

aho praśno mahābhāga gūḍhārthaḥ paramaḥ śubhaḥ |
sūkṣmaḥ śreyāṃśca martyānāṃ bhavadbhiḥ samudāhṛtaḥ

श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये निखिलेन तपोधनाः ।
यथा यज्ञफलं मर्त्यो लभते नात्र संशयः

śrūyatāṃ sarvamākhyāsye nikhilena tapodhanāḥ |
yathā yajñaphalaṃ martyo labhate nātra saṃśayaḥ

पौषमासस्य शुक्ले वै यदा युज्येत रोहिणी ।
तेन नक्षत्रयोगेन आकाशशयनो भवेत्

pauṣamāsasya śukle vai yadā yujyeta rohiṇī |
tena nakṣatrayogena ākāśaśayano bhavet

एकवस्त्रः शुचिः स्नातः श्रद्दधानः समाहितः ।
सोमस्य रश्मयः पीत्वा महायज्ञफलं लभेत्

ekavastraḥ śuciḥ snātaḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ |
somasya raśmayaḥ pītvā mahāyajñaphalaṃ labhet

एतद्वः परमं गुह्यं कथितं द्विजसत्तमाः ।
यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति सूक्ष्मतत्त्वार्थदर्शिनः]

etadvaḥ paramaṃ guhyaṃ kathitaṃ dvijasattamāḥ |
yanmāṃ bhavantaḥ pṛcchanti sūkṣmatattvārthadarśinaḥ]