अध्याय 187: मधुर वचन से ब्राह्मण राक्षस को जीतता है

साम्नि चापि प्रदानेन च ज्यायः किं भवतो मतम् ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते

sāmni cāpi pradānena ca jyāyaḥ kiṃ bhavato matam |
prabrūhi bharataśreṣṭha yadatra vyatiricyate

साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथाऽपरः ।
पौरुषीं प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्

sāmnā prasādyate kaściddānena ca tathā'paraḥ |
pauruṣīṃ prakṛtiṃ jñātvā tayorekataraṃ bhajet

गुणांस्तु शृणु वैराजन्त्सान्त्वस्य पुरुषर्षभ ।
दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा

guṇāṃstu śṛṇu vairājantsāntvasya puruṣarṣabha |
dāruṇānyapi bhūtāni sāntvenārādhayedyathā

अत्राप्युदाहरन्तीममिदिहासं पुरातनम् ।
गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा

atrāpyudāharantīmamidihāsaṃ purātanam |
gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā

कश्चित्तु बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने ।
गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता

kaścittu buddhisampanno brāhmaṇo vijane vane |
gṛhītaḥ kṛcchramāpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā

सुबुद्धिः श्रुतिसम्पन्नो दृष्ट्वा तमतिभीषणम् ।
सामैवास्मै प्रयुञ्जानो न मुमोह न विव्यधे

subuddhiḥ śrutisampanno dṛṣṭvā tamatibhīṣaṇam |
sāmaivāsmai prayuñjāno na mumoha na vivyadhe

रक्षस्तु वाचा सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम् ।
मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः

rakṣastu vācā sampūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam |
mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ

मुहूर्तमथ सञ्चिन्त्य ब्राह्मणिस्तं निरीक्ष्य सः ।
अभीतवदथाव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह

muhūrtamatha sañcintya brāhmaṇistaṃ nirīkṣya saḥ |
abhītavadathāvyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha

विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः ।
विषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः

videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ |
viṣayānatulānbhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि ।
स्वदोषात्तु परित्यज्य तेनासि हरिणः कृशः

nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritānyapi |
svadoṣāttu parityajya tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

अवृत्त्या पीड्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन् ।
महार्थान्ध्यायसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

avṛttyā pīḍyamāno'pi vṛttyupāyānvigarhayan |
mahārthāndhyāyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

परकार्याधिकारस्थाः सद्गुणैरधमा नराः ।
अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः

parakāryādhikārasthāḥ sadguṇairadhamā narāḥ |
avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

गुणवान्निर्गुणानन्यान्नूनं पश्यसि तत्कृतान् ।
प्राज्ञैरपि विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः

guṇavānnirguṇānanyānnūnaṃ paśyasi tatkṛtān |
prājñairapi vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

सम्पीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतः ।
जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिमः कृशः

sampīḍyātmānamāryatvāttvayā kaścidupaskṛtaḥ |
jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi harimaḥ kṛśaḥ

क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः ।
मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिमः कृशः

kliśyamānānvimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ |
manye'nudhyāyasi janāṃstenāsi harimaḥ kṛśaḥ

प्राज्ञैरपुजितो नूनं प्राज्ञैरप्यभिनिन्दितः ।
ह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तस्तेनासि हरिणः कृशः

prājñairapujito nūnaṃ prājñairapyabhininditaḥ |
hrīmānamarṣī durvṛttastenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन् ।
वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः

nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaścidāryavadācaran |
vañcayitvā gatastvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनमद्य सतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम् ।
न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः

nūnamadya satāṃ madhye tava vākyamanuttamam |
na bhāti kāle'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

दृष्टपूर्वाञ्श्रुतपूर्वान्कुपितान्हृदयप्रियान् ।
अनुनेतुं न शक्रोषि तेनासि हरिणः कृशः

dṛṣṭapūrvāñśrutapūrvānkupitānhṛdayapriyān |
anunetuṃ na śakroṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनमासञ्जयित्वा त्वा कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते ।
कच्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिणः कृशः

nūnamāsañjayitvā tvā kṛtye kasmiṃścidīpsite |
kaccidarthayate nityaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

परोक्षवादिभिर्मिथ्यादोषस्ते सम्प्रदर्शितः ।
तज्ज्ञैर्न पूज्यसे व्यक्तं तेनासि हरिणः कृशः

parokṣavādibhirmithyādoṣaste sampradarśitaḥ |
tajjñairna pūjyase vyaktaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनं त्वां सद्गुणापेक्षं पूजयानं सुहृत्प्रजाः ।
मायावीति च जानन्ति तेनासि हरिणः कृशः

nūnaṃ tvāṃ sadguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛtprajāḥ |
māyāvīti ca jānanti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

अन्तर्गतमभिप्रायंन न नूनं लज्जयेच्छसि ।
विवक्तुं प्राप्य शैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः

antargatamabhiprāyaṃna na nūnaṃ lajjayecchasi |
vivaktuṃ prāpya śaithilyāttenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मानुषान्नूनमिच्छसि ।
ग्रहीतुं स्वैर्गुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः

nānābuddhirucīm̐lloke mānuṣānnūnamicchasi |
grahītuṃ svairguṇaiḥ sarvāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

असत्सु विनिविष्टेषु न गुणान्वदतः स्वयम् ।
गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः

asatsu viniviṣṭeṣu na guṇānvadataḥ svayam |
guṇāste na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

धर्मवृत्तः श्रुतैर्हीनः पदं त्वं रजसान्वितः ।
महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

dharmavṛttaḥ śrutairhīnaḥ padaṃ tvaṃ rajasānvitaḥ |
mahatprārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम् ।
बन्धुवर्गो निगृह्णाति तेनासि हरिमः कृशः

tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam |
bandhuvargo nigṛhṇāti tenāsi harimaḥ kṛśaḥ

इष्टभार्यस्य ते नूनं प्रातिवेश्यो महाधनः ।
युवा सुललितः कामी तेनासि हरिणः कृशः

iṣṭabhāryasya te nūnaṃ prātiveśyo mahādhanaḥ |
yuvā sulalitaḥ kāmī tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

दुर्विनीतहतः पुत्रो जामाता वाऽप्रमार्जकः ।
दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिमः कृशः

durvinītahataḥ putro jāmātā vā'pramārjakaḥ |
dārā vā pratikūlāste tenāsi harimaḥ kṛśaḥ

भ्रातरोऽतीव विषमाः पिता वा क्षुत्क्षतो मृतः ।
माता ज्योष्ठो गुरुर्वाऽपि तेनासि हरिमः कृशः

bhrātaro'tīva viṣamāḥ pitā vā kṣutkṣato mṛtaḥ |
mātā jyoṣṭho gururvā'pi tenāsi harimaḥ kṛśaḥ

ब्राह्मणो वा हतो गौर्वा ब्रह्मस्वं वापहृतं पुरा ।
देवस्यं वा हृतं काले तेनासि हरिणः कृशः

brāhmaṇo vā hato gaurvā brahmasvaṃ vāpahṛtaṃ purā |
devasyaṃ vā hṛtaṃ kāle tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

हृतदारोऽथ वृद्धो वा लोके द्विष्टोऽथवा नरैः ।
अविज्ञानेन वा वृद्धस्तेनासि हरिणः कृशः

hṛtadāro'tha vṛddho vā loke dviṣṭo'thavā naraiḥ |
avijñānena vā vṛddhastenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

वार्धकार्थं धनं दृष्ट्वा स्वा श्रीर्वाऽपि परैर्हृता ।
वृत्तिर्वा दुर्जनापेक्षा तेनासि हरिणः कृशः

vārdhakārthaṃ dhanaṃ dṛṣṭvā svā śrīrvā'pi parairhṛtā |
vṛttirvā durjanāpekṣā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

सम्पत्कालेन ते धर्मः क्षीणस्तात सुहृद्बुवैः ।
असंन्यासमतिस्तत्र तेनासि हरिणः कृशः

sampatkālena te dharmaḥ kṣīṇastāta suhṛdbuvaiḥ |
asaṃnyāsamatistatra tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

अविद्वान्भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम् ।
यशः प्रार्थयसे नित्यं तेनासि हरिणः कृशः

avidvānbhīruralpārthe vidyāvikramadānajam |
yaśaḥ prārthayase nityaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

चिरहाभिलषितं किञ्चित्फलमप्राप्तमेव ते ।
कृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः

cirahābhilaṣitaṃ kiñcitphalamaprāptameva te |
kṛtamanyairapahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनमात्मगतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनि ।
अकारणेऽभिशस्तो हि तेनासि हरिणः कृशः

nūnamātmagataṃ doṣamapaśyankiṃcidātmani |
akāraṇe'bhiśasto hi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

सुहृदां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि हानिजम् ।
अलमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः

suhṛdāṃ duḥkhamārtānāṃ na pramokṣyasi hānijam |
alamarthaguṇairhīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथा साधून्वनेचरान् ।
मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिमः कृशः

sādhūngṛhasthāndṛṣṭvā ca tathā sādhūnvanecarān |
muktāṃścāvasathe saktāṃstenāsi harimaḥ kṛśaḥ

धर्म्यमर्थ्यं च काम्यं च देशे च रहितं वचः ।
न प्रसिद्ध्यति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः

dharmyamarthyaṃ ca kāmyaṃ ca deśe ca rahitaṃ vacaḥ |
na prasiddhyati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुः ।
प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

dattānakuśalairarthānmanīṣī saṃjijīviṣuḥ |
prāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि ।
सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिणः कृशः

parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi |
suhṛdāmuparodhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

पापान्विवर्धितान्दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः ।
ध्रुवं गर्हयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

pāpānvivardhitāndṛṣṭvā kalyāṇāṃścāvasīdataḥ |
dhruvaṃ garhayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत् ।
सहायमकरोच्चैनं सम्पूज्यामुं मुमोच ह

evaṃ sampūjitaṃ rakṣo vipraṃ taṃ pratyapūjayat |
sahāyamakaroccainaṃ sampūjyāmuṃ mumoca ha