अध्याय 184: व्यास तप, दान और हरि की महिमा कहते हैं

एवमुक्तः स भगवान्मैत्रेयं प्रत्यभाषत ।
दिष्ट्यैतत्त्वं विजानासि दिष्ट्या ते बुद्धिरीदृशी?

evamuktaḥ sa bhagavānmaitreyaṃ pratyabhāṣata |
diṣṭyaitattvaṃ vijānāsi diṣṭyā te buddhirīdṛśī?

लोको ह्ययं गुणानेव भूयिष्ठं सम्प्रशंसति ।
रूपमानो वयोमानो धनविद्यामदस्तथा

loko hyayaṃ guṇāneva bhūyiṣṭhaṃ sampraśaṃsati |
rūpamāno vayomāno dhanavidyāmadastathā

दिष्ट्या नाभिभवन्ति त्वां दैवस्तेऽयमनुग्रहः ।
तत्ते बहुगुणं दानं वर्तयिष्यामि तच्छृणु

diṣṭyā nābhibhavanti tvāṃ daivaste'yamanugrahaḥ |
tatte bahuguṇaṃ dānaṃ vartayiṣyāmi tacchṛṇu

यानीहागमशास्त्राणि याश्च काश्चित्प्रिवृत्तयः ।
तानि वेदं पुरस्कृत्य प्रवृत्तानि यथाक्रमम् ।

yānīhāgamaśāstrāṇi yāśca kāścitprivṛttayaḥ |
tāni vedaṃ puraskṛtya pravṛttāni yathākramam |

अहं दानं प्रशंसामि भवानपि तपःश्रुतेः ।
तपः पवित्रं वेदस्य तपः स्वर्गस्य साधनम्

ahaṃ dānaṃ praśaṃsāmi bhavānapi tapaḥśruteḥ |
tapaḥ pavitraṃ vedasya tapaḥ svargasya sādhanam

तपसा महदाप्नोति विद्यया चेति नः श्रुतम् ।
तपसैव चापनुदेद्यच्चान्यदपि दुष्कृतम्

tapasā mahadāpnoti vidyayā ceti naḥ śrutam |
tapasaiva cāpanudedyaccānyadapi duṣkṛtam

यद्यद्धि किञ्चित्सन्धाय पुरुषस्तप्यते तपः ।
सर्वमेतदवाप्नोति ब्राह्मणो वेदपारगः

yadyaddhi kiñcitsandhāya puruṣastapyate tapaḥ |
sarvametadavāpnoti brāhmaṇo vedapāragaḥ

दुरन्वयं दुष्प्रधर्षं दुरापं दुरतिक्रमम् ।
सर्वं वै तपसाऽभ्योति तपो हि बलवत्तरम्

duranvayaṃ duṣpradharṣaṃ durāpaṃ duratikramam |
sarvaṃ vai tapasā'bhyoti tapo hi balavattaram

सुरापः स्वर्णहारी च भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसा तरते सर्वमेनसश्च प्रमुच्यते

surāpaḥ svarṇahārī ca bhrūṇahā gurutalpagaḥ |
tapasā tarate sarvamenasaśca pramucyate

सर्वो वैद्यस्तु चक्षुष्मानपि यादृशतादृशः ।
तपस्विनं तथैवाहुस्ताभ्यां कार्यं सतां मतम्

sarvo vaidyastu cakṣuṣmānapi yādṛśatādṛśaḥ |
tapasvinaṃ tathaivāhustābhyāṃ kāryaṃ satāṃ matam

सर्वे पूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः ।
दानप्रदाः सुखं प्रेत्य प्राप्नुवन्तीह च श्रियम्

sarve pūjyāḥ śrutadhanāstathaiva ca tapasvinaḥ |
dānapradāḥ sukhaṃ pretya prāpnuvantīha ca śriyam

इमं च ब्रह्मलोकं च लोकं च बलवत्तरम् ।
अन्नदानैः सुकृतिनः प्रतिपद्यन्ति लौकिकम्

imaṃ ca brahmalokaṃ ca lokaṃ ca balavattaram |
annadānaiḥ sukṛtinaḥ pratipadyanti laukikam

पूजिताः पूजयन्त्येते मानिता मानयन्ति च ।
स दाता यत्र यत्रैति सर्वतः सम्प्रणूयते

pūjitāḥ pūjayantyete mānitā mānayanti ca |
sa dātā yatra yatraiti sarvataḥ sampraṇūyate

अकर्ता चैव कर्ता च लभते यस्य यादृशम् ।
यदि चोर्ध्वं यद्यधो वा स्वान्लोकानभियास्यति

akartā caiva kartā ca labhate yasya yādṛśam |
yadi cordhvaṃ yadyadho vā svānlokānabhiyāsyati

प्राप्स्यसि त्वन्नपानानि यानि दास्यसि कर्हिचित् ।
मेधाव्यसि कुले जातः श्रुतवाननृशंसवान्

prāpsyasi tvannapānāni yāni dāsyasi karhicit |
medhāvyasi kule jātaḥ śrutavānanṛśaṃsavān

कौमारदारो व्रतवान्मैत्रेय निरतो भव ।
[एतद्गृहाण प्रथमं प्रशस्तं गृहमेधिनाम्

kaumāradāro vratavānmaitreya nirato bhava |
[etadgṛhāṇa prathamaṃ praśastaṃ gṛhamedhinām

यो भर्ता वासितातुष्टो भर्तुस्तुष्टा च वासिता ।
यस्मिन्नेवं कुले सर्वं कल्याणं तत्र वर्तते

yo bhartā vāsitātuṣṭo bhartustuṣṭā ca vāsitā |
yasminnevaṃ kule sarvaṃ kalyāṇaṃ tatra vartate

अद्भिर्गात्रान्मलमिव तमोऽग्निप्रभया यथा ।]
दानेन तपसा चैव विष्णोरभ्यर्चनेन च ।
ब्राह्मणः स महाभाग तरेत्संसारसागरात्

adbhirgātrānmalamiva tamo'gniprabhayā yathā |]
dānena tapasā caiva viṣṇorabhyarcanena ca |
brāhmaṇaḥ sa mahābhāga taretsaṃsārasāgarāt

स्वकर्मशुद्धसत्त्वानां तपोभिर्निर्मलात्मनाम् ।
विद्यया गतमोहानां तारणाय हरिः स्मृतः

svakarmaśuddhasattvānāṃ tapobhirnirmalātmanām |
vidyayā gatamohānāṃ tāraṇāya hariḥ smṛtaḥ

तदर्चनपरो नित्यं तद्भक्तस्तं नमस्कुरु ।
तद्भक्ता न विनश्यन्ति ह्यष्टाक्षरपरायणाः

tadarcanaparo nityaṃ tadbhaktastaṃ namaskuru |
tadbhaktā na vinaśyanti hyaṣṭākṣaraparāyaṇāḥ

प्रणवोपासनपराः परमार्थिपरास्त्विह ।
एतैः पावय चात्मानं सर्वपापमपोह्य च

praṇavopāsanaparāḥ paramārthiparāstviha |
etaiḥ pāvaya cātmānaṃ sarvapāpamapohya ca

स्वस्ति प्राप्नुहि मैत्रेय गृहान्साधु व्रजाम्यहम् ।
एतन्मनसि कर्तव्यं श्रेय एवं भविष्यति

svasti prāpnuhi maitreya gṛhānsādhu vrajāmyaham |
etanmanasi kartavyaṃ śreya evaṃ bhaviṣyati

तं प्रणम्याथ मैत्रेयः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
स्वस्ति प्राप्नोतु भगवानित्युवाच कृताञ्जलिः

taṃ praṇamyātha maitreyaḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
svasti prāpnotu bhagavānityuvāca kṛtāñjaliḥ