अध्याय 183: मैत्रेय विद्वान ब्राह्मण की महिमा कहते हैं

एवमुक्तः प्रत्युवाच मैत्रेयः कर्मपूर्वकः ।
अत्यन्तं श्रीमति कुले जातः प्राज्ञो बहुश्रुतः

evamuktaḥ pratyuvāca maitreyaḥ karmapūrvakaḥ |
atyantaṃ śrīmati kule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ

असंशयं महाप्राज्ञ यथैवात्थ तथैव तत् ।
अनुज्ञातश्च भवता किञ्चिद्ब्रूयामहं विभो

asaṃśayaṃ mahāprājña yathaivāttha tathaiva tat |
anujñātaśca bhavatā kiñcidbrūyāmahaṃ vibho

यद्यदिच्छसि मैत्रेय यावद्यावद्यथायथा ।
ब्रूहि तत्वं महाप्राज्ञ शुश्रुषे वचनं तव

yadyadicchasi maitreya yāvadyāvadyathāyathā |
brūhi tatvaṃ mahāprājña śuśruṣe vacanaṃ tava

निर्दोषं निर्मलं चैव वचनं सत्यसंहितम् ।
विद्यातपोभ्यां हि भवान्भावितात्मा न संशयः

nirdoṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ satyasaṃhitam |
vidyātapobhyāṃ hi bhavānbhāvitātmā na saṃśayaḥ

भवतो भावितात्मत्वाल्लाभोऽयं सुमहान्मम ।
भूयो बुद्ध्याऽनुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव

bhavato bhāvitātmatvāllābho'yaṃ sumahānmama |
bhūyo buddhyā'nupaśyāmi susamṛddhatapā iva

अपि मे दर्शनादेव भवतोऽभ्युदयो महान् ।
मन्ये भवत्प्रसादोऽयं बुद्धिकर्मस्वभावतः

api me darśanādeva bhavato'bhyudayo mahān |
manye bhavatprasādo'yaṃ buddhikarmasvabhāvataḥ

तपः श्रुतं च योनिश्चाप्येतद्ब्राह्मण्यकारणम् ।
त्रिभिर्गुणैः समुदितः स्नातो भवति वै द्विजः

tapaḥ śrutaṃ ca yoniścāpyetadbrāhmaṇyakāraṇam |
tribhirguṇaiḥ samuditaḥ snāto bhavati vai dvijaḥ

अस्मिंस्तृप्ते च तृप्यन्ति पितरो दैवतानि च ।
न हि श्रुतवतां किञ्चिदधिकं ब्राह्मणादृते

asmiṃstṛpte ca tṛpyanti pitaro daivatāni ca |
na hi śrutavatāṃ kiñcidadhikaṃ brāhmaṇādṛte

असंस्कारात्क्षत्रवैश्यौ नश्येते ब्राह्मणादृते ।
शूद्रो नश्यत्यशुश्रूषुराश्रमाणां यथार्हतः

asaṃskārātkṣatravaiśyau naśyete brāhmaṇādṛte |
śūdro naśyatyaśuśrūṣurāśramāṇāṃ yathārhataḥ

[अन्धं स्यात्तम एवेदं न प्रज्ञायेत किञ्चन ।
चातुर्वर्ण्यं न वर्तेत धर्माधर्मावृतानृते ॥]

[andhaṃ syāttama evedaṃ na prajñāyeta kiñcana |
cāturvarṇyaṃ na varteta dharmādharmāvṛtānṛte ||]

यथाहि सुकृते क्षेत्रे फलं विन्दति मानवः ।
एवं दत्त्वा श्रुतवते फलं दाता समश्नुते

yathāhi sukṛte kṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ |
evaṃ dattvā śrutavate phalaṃ dātā samaśnute

ब्राह्मणश्चेन्न विन्देत श्रुतवृत्तोपसंहितः ।
प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्याद्धनिनां धनम्

brāhmaṇaścenna vindeta śrutavṛttopasaṃhitaḥ |
pratigrahītā dānasya moghaṃ syāddhanināṃ dhanam

अन्नं ह्यविद्वान्हन्त्येवमविद्वांसं च हन्ति तत् ।
तच्चान्यं हन्ति यच्चान्यत्स भुक्त्वा हन्यतेऽबुधः

annaṃ hyavidvānhantyevamavidvāṃsaṃ ca hanti tat |
taccānyaṃ hanti yaccānyatsa bhuktvā hanyate'budhaḥ

प्राहुर्ह्यन्नमदन्विद्वान्पुनर्जनयतीश्वरः ।
स चान्नाज्जायते तस्मात्सूक्ष्म एष व्यतिक्रमः

prāhurhyannamadanvidvānpunarjanayatīśvaraḥ |
sa cānnājjāyate tasmātsūkṣma eṣa vyatikramaḥ

ब्राह्मं ह्यनुपयोगी यो ददंश्चान्नमसंशयम् ।
यस्तारयति वै विद्वान्पितॄन्देवान्सदाऽमृतान्

brāhmaṃ hyanupayogī yo dadaṃścānnamasaṃśayam |
yastārayati vai vidvānpitṝndevānsadā'mṛtān

यदेव ददतः पुण्यं तदेव प्रतिगृह्णतः ।
न ह्येकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयो विदुः

yadeva dadataḥ puṇyaṃ tadeva pratigṛhṇataḥ |
na hyekacakraṃ varteta ityevamṛṣayo viduḥ

यत्र वै ब्राह्मणाः सन्ति श्रुतवृत्तोपसंहिताः ।
तत्र दानफलं पुण्यमिह चामुत्र चाश्नुते

yatra vai brāhmaṇāḥ santi śrutavṛttopasaṃhitāḥ |
tatra dānaphalaṃ puṇyamiha cāmutra cāśnute

ये योनिशुद्धाः सततं तपस्यभिरता भृशम् ।
दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमाः सदा

ye yoniśuddhāḥ satataṃ tapasyabhiratā bhṛśam |
dānādhyayanasampannāste vai pūjyatamāḥ sadā

तैर्हि सद्भिः कृतः पन्था देवयानो न मुह्यते ।
ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः

tairhi sadbhiḥ kṛtaḥ panthā devayāno na muhyate |
te hi svargasya netāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ