अध्याय 182: मैत्रेय के भोजन पर व्यास की मुस्कान

विद्या तपश्च दानं च किमेतेषां विशिष्यते ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

vidyā tapaśca dānaṃ ca kimeteṣāṃ viśiṣyate |
pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

कृष्णद्वैपायनो राजन्नज्ञातचरितं चरन् ।
वाराणस्यामुपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले

kṛṣṇadvaipāyano rājannajñātacaritaṃ caran |
vārāṇasyāmupātiṣṭhanmaitreyaṃ svairiṇīkule

तमुपच्छन्नमासीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमः ।
अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयोऽशनमुत्तमम्

tamupacchannamāsīnaṃ jñātvā sa munisattamaḥ |
arcitvā bhojayāmāsa maitreyo'śanamuttamam

तदन्नमुत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम् ।
उत्तिष्ठमानोऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः

tadannamuttamaṃ bhuktvā guṇavatsārvakāmikam |
uttiṣṭhamāno'smayata prītaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ

तमुत्स्मयन्तं सम्प्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णमब्रवीत् ।
कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्व्यस्मयिष्ठाः कुतश्च ते ।
तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः

tamutsmayantaṃ samprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇamabravīt |
kāraṇaṃ brūhi dharmātmanvyasmayiṣṭhāḥ kutaśca te |
tapasvino dhṛtimataḥ pramodaḥ samupāgataḥ

एतदिच्छामि ते विद्वन्नभिवाद्य प्रणम्य च ।
आत्मनश्च तपोभाग्यं सुखभाग्यं ममेह च

etadicchāmi te vidvannabhivādya praṇamya ca |
ātmanaśca tapobhāgyaṃ sukhabhāgyaṃ mameha ca

तपोभाग्यान्महाभाग सुखभाग्यात्तथैव च ।
पृथगाचरितं तात पृथगाचरितात्मनः ।
अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात्

tapobhāgyānmahābhāga sukhabhāgyāttathaiva ca |
pṛthagācaritaṃ tāta pṛthagācaritātmanaḥ |
alpāntaramahaṃ manye viśiṣṭamapi cānvayāt

अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयोऽयं समुपागतः ।
असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदोऽनृतं वदेत्

aticchedātivādābhyāṃ smayo'yaṃ samupāgataḥ |
asatyaṃ vedavacanaṃ kasmādvedo'nṛtaṃ vadet

त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं प्रति ।
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परान्वदेत्

trīṇyeva tu padānyāhuḥ puruṣasyottamaṃ prati |
na druhyeccaiva dadyācca satyaṃ caiva parānvadet

इति वेदोक्तमृषिभिः पुरस्तात्परिकल्पितम् ।
इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परिश्रुतम्

iti vedoktamṛṣibhiḥ purastātparikalpitam |
idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastācca pariśrutam

अल्पोऽपि तादृशो न्यासो भवत्युत महाफलः ।
तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता

alpo'pi tādṛśo nyāso bhavatyuta mahāphalaḥ |
tṛṣitāya ca yaddattaṃ hṛdayenānasūyatā

तोषितास्त्रिदशा यत्ते दत्त्वैतद्दर्शनं मम ।
अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैरिव प्रभो

toṣitāstridaśā yatte dattvaitaddarśanaṃ mama |
ajaiṣīrmahato lokānmahāyajñairiva prabho

ततो दानपवित्रेण प्रीतोऽस्मि तपसैव च ।
दूरात्पुण्यवतो गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनात्

tato dānapavitreṇa prīto'smi tapasaiva ca |
dūrātpuṇyavato gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanāt

पुण्यश्च वातिगन्धस्ते मन्ये कर्म विधानजम् ।
अथ कर्मार्जितस्तात यथाचैवानुलेपनात्

puṇyaśca vātigandhaste manye karma vidhānajam |
atha karmārjitastāta yathācaivānulepanāt

शुभं सर्वपवित्रेब्यो दानमेव परं द्विज ।
[नोचेत्सर्वपवित्रेभ्यो दानमेव परं भवेत् ॥]

śubhaṃ sarvapavitrebyo dānameva paraṃ dvija |
[nocetsarvapavitrebhyo dānameva paraṃ bhavet ||]

यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंसति ।
तेषां श्रेष्ठतरं दानमिति मे नात्र संशयः

yānīmānyuttamānīha vedoktāni praśaṃsati |
teṣāṃ śreṣṭhataraṃ dānamiti me nātra saṃśayaḥ

दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।
ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः

dānavadbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ |
te hi prāṇasya dātārasteṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः ।
सर्वत्यागो यता चेह तता दानमनुत्तमम्

yathā vedāḥ svadhītāśca yathā cendriyasaṃyamaḥ |
sarvatyāgo yatā ceha tatā dānamanuttamam

त्वं हि तात सुखादेव शुभमेष्यसि शोभनम् ।
सुखात्सुखतरप्राप्तिमाप्नुते मतिमान्नरः

tvaṃ hi tāta sukhādeva śubhameṣyasi śobhanam |
sukhātsukhataraprāptimāpnute matimānnaraḥ

तन्नः प्रत्यक्षमेवेदमुपलक्ष्यमसंशयम् ।
श्रीमन्तः प्राप्नुवन्त्यर्थान्दानं यज्ञं तथा सुखम्

tannaḥ pratyakṣamevedamupalakṣyamasaṃśayam |
śrīmantaḥ prāpnuvantyarthāndānaṃ yajñaṃ tathā sukham

सुखादेव परं दुःखं दुःखादन्यत्परं सुखम् ।
दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः

sukhādeva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhādanyatparaṃ sukham |
dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ

विविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः ।
पुण्यमन्यत्पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम्

vividhānīha vṛttāni narasyāhurmanīṣiṇaḥ |
puṇyamanyatpāpamanyanna puṇyaṃ na ca pāpakam

न वृत्तं मन्यतेऽन्यस्य मन्यतेऽन्यस्य पातकम् ।
यथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम्

na vṛttaṃ manyate'nyasya manyate'nyasya pātakam |
yathā svakarmanirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakam

यज्ञदानतपःशीला नरा वै पुण्यकर्मिणः ।
येऽभिद्रुह्यन्ति भूतानि ते वै पापकृतो जनाः

yajñadānatapaḥśīlā narā vai puṇyakarmiṇaḥ |
ye'bhidruhyanti bhūtāni te vai pāpakṛto janāḥ

द्रव्याण्याददते चैव दुःखं यान्ति पतन्ति च ।
ततोऽन्यत्कर्म यत्किंचिन्न पुण्यं न च पातकम्

dravyāṇyādadate caiva duḥkhaṃ yānti patanti ca |
tato'nyatkarma yatkiṃcinna puṇyaṃ na ca pātakam

नित्यं चाकृपणो भुङ्क्ते स्वजनैर्देहि याचतः ।
भाग्यक्षयेण क्षीयन्ते नोपभोगेन सञ्चयाः

nityaṃ cākṛpaṇo bhuṅkte svajanairdehi yācataḥ |
bhāgyakṣayeṇa kṣīyante nopabhogena sañcayāḥ

रमस्वैधस्व मोदस्व देहि दाने रमस्व च ।
न त्वामतिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः

ramasvaidhasva modasva dehi dāne ramasva ca |
na tvāmatibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ