अध्याय 180: कीड़ा राजकुमार बनकर जन्म लेता है

शुभेन कर्मणा यद्वै तिर्यग्योनौ न मुह्यसे ।
ममैव कीट तत्कर्म येन त्वं न प्रमुह्यसे

śubhena karmaṇā yadvai tiryagyonau na muhyase |
mamaiva kīṭa tatkarma yena tvaṃ na pramuhyase

अहं त्वां दर्शनादेव तारयामि तपोबलात् ।
तपोबलाद्धि बलवद्बलमन्यन्न विद्यते

ahaṃ tvāṃ darśanādeva tārayāmi tapobalāt |
tapobalāddhi balavadbalamanyanna vidyate

जानामि पापैः स्वकृतैर्गतं त्वां कीट कीटताम् ।
अवाप्स्य्सि परं र्धर्मं मानुष्ये यदि मन्यसे

jānāmi pāpaiḥ svakṛtairgataṃ tvāṃ kīṭa kīṭatām |
avāpsysi paraṃ rdharmaṃ mānuṣye yadi manyase

कर्मभूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश्च ये ।
धन्या अपि मनुष्येषु कामार्थाश्च यथा गुणाः

karmabhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāśca ye |
dhanyā api manuṣyeṣu kāmārthāśca yathā guṇāḥ

वाग्बुद्धिपाणिपादैश्च समुपेता विपश्चितः ।
किमायाति मनुष्यस्य मन्दस्यार्थस्य जीवतः

vāgbuddhipāṇipādaiśca samupetā vipaścitaḥ |
kimāyāti manuṣyasya mandasyārthasya jīvataḥ

दैवे यः कुरुते पूजां विप्राग्निशशिसूर्ययोः ।
ब्रुवन्नपि कथां पुण्यां तत्र कीट त्वमेष्यसि

daive yaḥ kurute pūjāṃ viprāgniśaśisūryayoḥ |
bruvannapi kathāṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tvameṣyasi

गुणभूतानि भूतानि तत्र त्वमुपभोक्ष्यसे ।
(भीष्म उवाच)
क्रमात्तेऽहं विनेष्यामि ब्रह्मत्वं यदि चेच्छसि ।
स तथेति प्रतिश्रुत्य कीटः समवतिष्ठत

guṇabhūtāni bhūtāni tatra tvamupabhokṣyase |
(bhīṣma uvāca)
kramātte'haṃ vineṣyāmi brahmatvaṃ yadi cecchasi |
sa tatheti pratiśrutya kīṭaḥ samavatiṣṭhata

*तमृषिं द्रष्टुमगमत्सर्वास्वन्यासु योनिषु

*tamṛṣiṃ draṣṭumagamatsarvāsvanyāsu yoniṣu

श्वाविद्गोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् ।
श्वपाकशूद्रवैश्यानां क्षत्रियाणां च योनिषु

śvāvidgodhāvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām |
śvapākaśūdravaiśyānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yoniṣu

स कीटे एवमाख्यातमृषिणा सत्यवादिना ।
प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्नि कृताञ्जलिः

sa kīṭe evamākhyātamṛṣiṇā satyavādinā |
pratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhni kṛtāñjaliḥ

इदं तदतुलं स्थानमीप्सितं दशभिर्गुणैः ।
यदहं प्राप्य कीटत्वमागतो राजपुत्रताम्

idaṃ tadatulaṃ sthānamīpsitaṃ daśabhirguṇaiḥ |
yadahaṃ prāpya kīṭatvamāgato rājaputratām

वहन्ति मामतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः ।
स्यन्दनेषु च काम्भोजा युक्ताःसमरवाजिनः

vahanti māmatibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ |
syandaneṣu ca kāmbhojā yuktāḥsamaravājinaḥ

उष्ट्राश्वतरयुक्तानि यानानि च वहन्ति माम् ।
सबान्धवः सहामात्यश्चाश्नामि पिशिताशनम्

uṣṭrāśvatarayuktāni yānāni ca vahanti mām |
sabāndhavaḥ sahāmātyaścāśnāmi piśitāśanam

गृहेषु स्वनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च ।
वरार्हेषु महाभाग स्वपामि च सुपूजितः

gṛheṣu svanivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca |
varārheṣu mahābhāga svapāmi ca supūjitaḥ

सर्वेष्वपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः ।
स्तुवन्ति मां यथा देवा महेन्द्रं प्रियवादिनः

sarveṣvapararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ |
stuvanti māṃ yathā devā mahendraṃ priyavādinaḥ

प्रसादात्सत्यसन्धस्य भवतोऽमिततेजसः ।
यदहं कीटतां प्राप्य स्मृतिजाता जुगुप्सिताम् ।
ननु नाशोस्ति पापस्य यन्मयोपचितं पुरा

prasādātsatyasandhasya bhavato'mitatejasaḥ |
yadahaṃ kīṭatāṃ prāpya smṛtijātā jugupsitām |
nanu nāśosti pāpasya yanmayopacitaṃ purā

[नमस्तेऽस्तु महाप्राज्ञ किं करोमि प्रशाधि माम् ।
त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं ह्यधिगतं मया ॥]

[namaste'stu mahāprājña kiṃ karomi praśādhi mām |
tvattapobalanirdiṣṭamidaṃ hyadhigataṃ mayā ||]

[अर्चितोऽहं त्वया राजन्वाग्भिरद्य यदृच्छया ।
अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाताजुगुप्सिताम्]

[arcito'haṃ tvayā rājanvāgbhiradya yadṛcchayā |
adya te kīṭatāṃ prāpya smṛtirjātājugupsitām]

शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना ।
ममैतद्दर्शनं प्राप्तं तच्च वै सुकृतं पुरा ।
तिर्यग्योनौ स्म जातेन मम चाभ्यर्चनात्तथा

śūdreṇārthapradhānena nṛśaṃsenātatāyinā |
mamaitaddarśanaṃ prāptaṃ tacca vai sukṛtaṃ purā |
tiryagyonau sma jātena mama cābhyarcanāttathā

इतस्त्वं राजपुत्रत्वाद्ब्राह्मण्यं समवाप्स्यसि ।
गोब्राह्मणकृते प्राणान्हित्वाऽऽत्मीयान्रणाजिरे

itastvaṃ rājaputratvādbrāhmaṇyaṃ samavāpsyasi |
gobrāhmaṇakṛte prāṇānhitvā''tmīyānraṇājire

राजपुत्रः सुखं प्राप्य ईजे चैवाप्तदक्षिणैः ।
अथ चोद्दीप्यत स्वर्गे प्रभूतोप्यव्ययः सुखी

rājaputraḥ sukhaṃ prāpya īje caivāptadakṣiṇaiḥ |
atha coddīpyata svarge prabhūtopyavyayaḥ sukhī

तिर्यग्योन्याः शूद्रतामभ्यपैति
शूद्रो वैश्यं क्षत्रियत्वं च वैश्यः ।
वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं
स्वर्गं पुण्याद्ब्राह्मणः साधुवृत्तः

tiryagyonyāḥ śūdratāmabhyapaiti
śūdro vaiśyaṃ kṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ |
vṛttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṃ
svargaṃ puṇyādbrāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ