अध्याय 179: गाड़ी से भागते कीड़े से व्यास का संवाद

अकामाश्च सकामाश्च ये हताः स्म महामृधे ।
कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह

akāmāśca sakāmāśca ye hatāḥ sma mahāmṛdhe |
kāṃ yoniṃ pratipannāste tanme brūhi pitāmaha

दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे ।
जानामि चाहं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्

duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe |
jānāmi cāhaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram

समृद्दे वाऽसमृद्धे वा शुभे वा यदि वाऽशुभे ।
संसारेऽस्मिन्सदाजाताः प्राणिनोऽभिरताःकथम्
कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः

samṛdde vā'samṛddhe vā śubhe vā yadi vā'śubhe |
saṃsāre'sminsadājātāḥ prāṇino'bhiratāḥkatham
kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hyasi me mataḥ

समृद्धे वाऽसमृद्धे वा शुभे वा यदि वाऽशुभे ।
संसारेऽस्मिन्समे जाताः प्राणिनः पृथिवीपते

samṛddhe vā'samṛddhe vā śubhe vā yadi vā'śubhe |
saṃsāre'sminsame jātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate

निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम् ।
सम्यक्चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तस्तु युधिष्ठिर

niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam |
samyakcāyamanupraśnastvayoktastu yudhiṣṭhira

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नृप ।
द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर

atra te vartayiṣyāmi purāvṛttamidaṃ nṛpa |
dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira

ब्रह्मिभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा ।
ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि

brahmibhūtaścaranvipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā |
dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani

गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम् ।
सर्वज्ञस्त्वरितं दृष्ट्वा कीटं वचनमब्रवीत्

gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśca śarīriṇām |
sarvajñastvaritaṃ dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanamabravīt

कीट संत्रस्तरूपोऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे ।
क्व च वासस्तदाचक्ष्व कुतस्ते भयमागतम्

kīṭa saṃtrastarūpo'si tvaritaścaiva lakṣyase |
kva ca vāsastadācakṣva kutaste bhayamāgatam

शकटव्रजस्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम ।
आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः

śakaṭavrajasya mahato ghoṣaṃ śrutvā bhayaṃ mama |
āgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ

श्रूयते तु स मा हन्यादिति ह्यस्मादपक्रमे ।
श्वसतां च शृणोम्येनं गोवृषाणां प्रतोद्यताम्

śrūyate tu sa mā hanyāditi hyasmādapakrame |
śvasatāṃ ca śṛṇomyenaṃ govṛṣāṇāṃ pratodyatām

वहतां सुमहाभारं सन्निकर्षे स्वनं प्रभो ।
नृणां च संवाहयतां श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः

vahatāṃ sumahābhāraṃ sannikarṣe svanaṃ prabho |
nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyante vividhāḥ svanāḥ

वोढुमस्मद्विधेनैव न शक्यः कीटयोनिना ।
तस्मादतिक्रमाम्येष भयादस्मात्सुदारुणात्

voḍhumasmadvidhenaiva na śakyaḥ kīṭayoninā |
tasmādatikramāmyeṣa bhayādasmātsudāruṇāt

दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् ।
अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नापदं यथा

duḥkhaṃ hi mṛtyurbhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabham |
ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāpadaṃ yathā

इत्युक्तः स तु सं प्राह कुतः कीट सुखं तव ।
मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे

ityuktaḥ sa tu saṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava |
maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase

शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून् ।
नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते

śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃścoccāvacānbahūn |
nābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇameva te

सर्वत्र निरतो जीव इहापि च सुखं मम ।
चेतयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम्

sarvatra nirato jīva ihāpi ca sukhaṃ mama |
cetayāmi mahāprājña tasmādicchāmi jīvitum

इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः ।
मनुष्यास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः

ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥ |
manuṣyāstiryagāścaiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ

अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः प्रभो ।
अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो बुद्धिजीवनः

ahamāsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ prabho |
abrahmaṇyo nṛśaṃsaśca kadaryo buddhijīvanaḥ

वाक्‌श्लक्ष्णो ह्यकृतप्रज्ञो द्वेष्टा विश्वस्य कर्मणः ।
मिथोगुप्तनिधिर्नित्यं परस्वहरणे रतः

vāk‌ślakṣṇo hyakṛtaprajño dveṣṭā viśvasya karmaṇaḥ |
mithoguptanidhirnityaṃ parasvaharaṇe rataḥ

भृत्यातिथिजनश्चापि गृहेऽपर्यशितो मया ।
मात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभुक्षता

bhṛtyātithijanaścāpi gṛhe'paryaśito mayā |
mātsaryātsvādukāmena nṛśaṃsena bubhukṣatā

देवार्थं पितृयज्ञार्थं न च श्राद्धं कृतं मया ।
न दत्तमन्नकामेषु दत्तमन्नं लुनामि च

devārthaṃ pitṛyajñārthaṃ na ca śrāddhaṃ kṛtaṃ mayā |
na dattamannakāmeṣu dattamannaṃ lunāmi ca

गुप्तं शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागतान् ।
त्यक्त्वाऽकस्मान्निशायां च न दत्तमभयं मया

guptaṃ śaraṇamāśritya bhayeṣu śaraṇāgatān |
tyaktvā'kasmānniśāyāṃ ca na dattamabhayaṃ mayā

धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाऽद्भुतम् ।
श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम्

dhanaṃ dhānyaṃ priyāndārānyānaṃ vāsastathā'dbhutam |
śriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇāmasūyāmi nirarthakam

ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा अन्यस्य न बुभूषकः ।
त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तकः

īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā anyasya na bubhūṣakaḥ |
trivargahantā cānyeṣāmātmakāmānuvartakaḥ

नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया ।
स्मृत्वा तदनुतप्येऽहं हित्वा प्रियमिवात्मजम्

nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karma kṛtaṃ mayā |
smṛtvā tadanutapye'haṃ hitvā priyamivātmajam

शुभानां नाभिजानामि कृतानां कर्मणां फलम् ।
माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया

śubhānāṃ nābhijānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalam |
mātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaścārcito mayā

सकृज्जातिगुणोपेतः सङ्गत्या गृहमागतः ।
अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः

sakṛjjātiguṇopetaḥ saṅgatyā gṛhamāgataḥ |
atithiḥ pūjito brahmaṃstena māṃ nājahātsmṛtiḥ

कर्मणामेव चैवाहं सुखाशामिव लक्षये ।
तच्छ्रोतुमहमिच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन

karmaṇāmeva caivāhaṃ sukhāśāmiva lakṣaye |
tacchrotumahamicchāmi tvattaḥ śreyastapodhana