अध्याय 178: मांस के स्वाद से ऊपर दया

इमे वै मानवा लोके भृशं मांसेषु गृद्धिनः ।
विसृज्य विविधान्भक्ष्यान्महारक्षोगणा इव

ime vai mānavā loke bhṛśaṃ māṃseṣu gṛddhinaḥ |
visṛjya vividhānbhakṣyānmahārakṣogaṇā iva

अपूपान्विविधाकाराञ्शाकानि विविधानि च ।
पादपान्रससंयुक्तान्न चेच्छन्ति यथाऽऽमिषम्

apūpānvividhākārāñśākāni vividhāni ca |
pādapānrasasaṃyuktānna cecchanti yathā''miṣam

तत्र मे बुद्धिरत्रेव विषये परिमुह्यते ।
न मन्ये रसतः किञ्चिन्मांसतोऽस्तीति किञ्चन

tatra me buddhiratreva viṣaye parimuhyate |
na manye rasataḥ kiñcinmāṃsato'stīti kiñcana

तदिच्छामि गुणाञ्श्रोतुं मांसस्याभक्षणे प्रभो ।
भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्चैव पुरुषर्षभ

tadicchāmi guṇāñśrotuṃ māṃsasyābhakṣaṇe prabho |
bhakṣaṇe caiva ye doṣāstāṃścaiva puruṣarṣabha

सर्वसत्त्वेन धर्मज्ञ यथावदिह धर्मतः ।
किं वा भक्ष्यमभक्ष्यं वा सर्वमेतद्वदस्व मे

sarvasattvena dharmajña yathāvadiha dharmataḥ |
kiṃ vā bhakṣyamabhakṣyaṃ vā sarvametadvadasva me

यथैतद्यादृशं चैव गुणा ये चास्य वर्जने ।
दोषा भक्षयतो येऽपि तन्मे ब्रूहि पितामह

yathaitadyādṛśaṃ caiva guṇā ye cāsya varjane |
doṣā bhakṣayato ye'pi tanme brūhi pitāmaha

सर्वमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
न मांसात्परमं किञ्चिद्रसतो विद्यते भुवि

sarvametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
na māṃsātparamaṃ kiñcidrasato vidyate bhuvi

क्षतक्षीणाभितप्तानां ग्राम्यधर्मरतात्मनाम् ।
अध्वना कर्शितानां च न मांसाद्विद्यते परम्

kṣatakṣīṇābhitaptānāṃ grāmyadharmaratātmanām |
adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsādvidyate param

सद्यो वर्धयति प्राणान्पुष्टिमग्र्यां दधाति च ।
नाशो भक्षणदोषः स्याद्दानमेव सदा मतम्

sadyo vardhayati prāṇānpuṣṭimagryāṃ dadhāti ca |
nāśo bhakṣaṇadoṣaḥ syāddānameva sadā matam

क्षुधितानां द्विजानां च सर्वेषां चापि जीवितम् ।
दत्त्वा भवति पूतात्मा श्रद्धया लोभवर्जितः

kṣudhitānāṃ dvijānāṃ ca sarveṣāṃ cāpi jīvitam |
dattvā bhavati pūtātmā śraddhayā lobhavarjitaḥ

शिक्षयन्ति न याचन्ते दर्शयन्ति स्वमूर्तिभिः ।
अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानिति ।
दानाद्यः सुशुचिर्मांसं पुनर्नैव च भक्षयेत्

śikṣayanti na yācante darśayanti svamūrtibhiḥ |
avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavāniti |
dānādyaḥ suśucirmāṃsaṃ punarnaiva ca bhakṣayet

न भक्ष्योऽभ्याधिकः कश्चिन्मांसादस्ति परंतप ।
विवर्जने तु बहवो गुणाः कौरवनन्दन ।
ये भवन्ति मनुष्याणां तान्मे निगदतः शृणु

na bhakṣyo'bhyādhikaḥ kaścinmāṃsādasti paraṃtapa |
vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana |
ye bhavanti manuṣyāṇāṃ tānme nigadataḥ śṛṇu

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति ।
नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मात्स नृशंसतरो नरः

svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati |
nāsti kṣudratarastasmātsa nṛśaṃsataro naraḥ

न हि प्राणात्प्रियतरं लोके किञ्चन विद्यते ।
तस्माद्दयां नरः कुर्याद्यथाऽऽत्मनि तथा परे

na hi prāṇātpriyataraṃ loke kiñcana vidyate |
tasmāddayāṃ naraḥ kuryādyathā''tmani tathā pare

शुक्राच्च तात सम्भूतिर्मांसस्येह न संशयः ।
भक्षणे तु महान्दोषो मलेन स हि कल्प्यते

śukrācca tāta sambhūtirmāṃsasyeha na saṃśayaḥ |
bhakṣaṇe tu mahāndoṣo malena sa hi kalpyate

अहिंसालक्षणो धर्म इति वेदविदो विदुः ।
यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कुर्यादात्मविन्नरः

ahiṃsālakṣaṇo dharma iti vedavido viduḥ |
yadahiṃsraṃ bhavetkarma tatkuryādātmavinnaraḥ

पितृदैवतयज्ञेषु प्रोक्षितं हविरुच्यते ।
विधिना वेददृष्टेन तद्भुक्त्वेह न दुष्यति

pitṛdaivatayajñeṣu prokṣitaṃ havirucyate |
vidhinā vedadṛṣṭena tadbhuktveha na duṣyati

यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्यपि श्रूयते श्रुतिः ।
अतोऽन्यथा प्रवृत्तानां राक्षसो विधिरुच्यते

yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā ityapi śrūyate śrutiḥ |
ato'nyathā pravṛttānāṃ rākṣaso vidhirucyate

क्षत्रियाणां तु यो दृष्टो विधिस्तमपि मे शृणु ।
वीर्येणोपार्जितं मांसं यथा भुञ्जन्न दुष्यति

kṣatriyāṇāṃ tu yo dṛṣṭo vidhistamapi me śṛṇu |
vīryeṇopārjitaṃ māṃsaṃ yathā bhuñjanna duṣyati

आरण्याः सर्वदैवत्याः सर्वशः प्रोक्षिता मृगाः ।
अगस्त्येन पुरा राजन्मृगया येन पूज्यते

āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ sarvaśaḥ prokṣitā mṛgāḥ |
agastyena purā rājanmṛgayā yena pūjyate

रक्षणार्थाय भूतानां हिंस्रान्हन्यान्मृगान्पुनः ।
नात्मानमपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते

rakṣaṇārthāya bhūtānāṃ hiṃsrānhanyānmṛgānpunaḥ |
nātmānamaparityajya mṛgayā nāma vidyate

समतामुपसङ्गम्य रूपं हन्यान्न वा नृप ।
अतो राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत ।
न हि लिप्यन्ति पापेन न चैतत्पातकं भुवि

samatāmupasaṅgamya rūpaṃ hanyānna vā nṛpa |
ato rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata |
na hi lipyanti pāpena na caitatpātakaṃ bhuvi

न ह्यतः सदृशं किञ्चिदिह लोके परत्र च ।
यत्सर्वेष्विह भूतेषु दया कौरवन्दन

na hyataḥ sadṛśaṃ kiñcidiha loke paratra ca |
yatsarveṣviha bhūteṣu dayā kauravandana

न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः ।
दयावतामिमे लोकाः परे चापि तपस्विनाम्

na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ |
dayāvatāmime lokāḥ pare cāpi tapasvinām

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः ।
अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुम

abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ |
abhayaṃ tasya bhūtāni dadatītyanuśuśruma

क्षतं च स्खलितं चैव पतितं क्लिन्नमाहतम् ।
सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च ।

kṣataṃ ca skhalitaṃ caiva patitaṃ klinnamāhatam |
sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca |

नैनं व्यालमृगा घ्नन्ति न पिशाचा न राक्षसाः ।
मुच्यते भयकालेषु मोक्षयेद्यो भये परान्

nainaṃ vyālamṛgā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ |
mucyate bhayakāleṣu mokṣayedyo bhaye parān

प्राणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ।
न ह्यात्मनः प्रियतरं किञ्चिदस्तीह निश्चितम्

prāṇadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
na hyātmanaḥ priyataraṃ kiñcidastīha niścitam

अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत ।
मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथुः

aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata |
mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyo jāyati vepathuḥ

व्याधिजन्मजरादुःखैर्नित्यं संसारसागरे ।
जन्तवः परिवर्तन्ते मरणादुद्विजन्ति च

vyādhijanmajarāduḥkhairnityaṃ saṃsārasāgare |
jantavaḥ parivartante maraṇādudvijanti ca

गर्भवासेषु पच्यन्ते क्षाराम्लकटुकै रसैः ।
मूत्रस्वेदपुरीषाणां परुषैर्भृशदारुणैः

garbhavāseṣu pacyante kṣārāmlakaṭukai rasaiḥ |
mūtrasvedapurīṣāṇāṃ paruṣairbhṛśadāruṇaiḥ

जाताश्चाप्यवशास्तत्र च्छिद्यमानाः पुनःपुनः ।
हन्यमानाश्च दृश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः

jātāścāpyavaśāstatra cchidyamānāḥ punaḥpunaḥ |
hanyamānāśca dṛśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ

कुम्भीपाके च पच्यन्ते तां तां योनिमुपागताः ।
आक्रम्य मार्यमाणाश्च त्रास्यन्त्यन्ये पुनःपुनः

kumbhīpāke ca pacyante tāṃ tāṃ yonimupāgatāḥ |
ākramya māryamāṇāśca trāsyantyanye punaḥpunaḥ

नात्मनोऽस्ति प्रियतरः पृथिवीमनुसृत्य ह ।
तस्मात्प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान्भवेत्

nātmano'sti priyataraḥ pṛthivīmanusṛtya ha |
tasmātprāṇiṣu sarveṣu dayāvānātmavānbhavet

सर्वमांसानि यो राजन्यावज्जीवं न भक्षयेत् ।
आश्वासं विपुलं स्थानं प्राप्नुयान्नात्र संशयः

sarvamāṃsāni yo rājanyāvajjīvaṃ na bhakṣayet |
āśvāsaṃ vipulaṃ sthānaṃ prāpnuyānnātra saṃśayaḥ

ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम् ।
भक्ष्यन्ते तेऽपि भूतैस्तैरिति मे नास्ति संशयः

ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇām |
bhakṣyante te'pi bhūtaistairiti me nāsti saṃśayaḥ

मां स भक्षयते यस्माद्भक्षयिष्ये तमप्यहम् ।
एतन्मांसस्य मांसत्वमनुबुद्ध्यस्व भारत

māṃ sa bhakṣayate yasmādbhakṣayiṣye tamapyaham |
etanmāṃsasya māṃsatvamanubuddhyasva bhārata

घातको वध्यते नित्यं तथा बध्येत बन्धकः ।
आक्रोष्टा क्रुध्यते राजन्द्वेष्टा द्वेष्यत्वमाप्नुते

ghātako vadhyate nityaṃ tathā badhyeta bandhakaḥ |
ākroṣṭā krudhyate rājandveṣṭā dveṣyatvamāpnute

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ |
tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute

अहिंसा परमो धर्मस्तथाऽहिंसा परो दमः ।
अहिंसा परमं दानमहिंसा परमं तपः

ahiṃsā paramo dharmastathā'hiṃsā paro damaḥ |
ahiṃsā paramaṃ dānamahiṃsā paramaṃ tapaḥ

अहिंसा परमं मिमहिंसा परमं सुखम् ॥
सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु वा प्लुतम् ।

ahiṃsā paramaṃ mimahiṃsā paramaṃ sukham ||
sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu vā plutam |

सर्वदानफलं वाऽपि नैतत्तुल्यमहिंसया ॥
अहिंसस्य तपोऽक्षय्यमहिंस्रो जयते सदा ।

sarvadānaphalaṃ vā'pi naitattulyamahiṃsayā ||
ahiṃsasya tapo'kṣayyamahiṃsro jayate sadā |

अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता ॥
एतत्फलमहिंसायां भूयश्च कुरुपुङ्गव ।

ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā ||
etatphalamahiṃsāyāṃ bhūyaśca kurupuṅgava |

न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि

na hi śakyā guṇā vaktumapi varṣaśatairapi