अध्याय 168: सनत्कुमार साङ्ख्य दर्शन समझाते हैं

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत्

indriyebhyo manaḥ pūrvamahaṅkārastataḥ param |
ahaṅkārātparā buddhirbuddheḥ parataraṃ mahat

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ |
etāvadetatsāṃkhyānāṃ darśanaṃ devasattama

अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च ।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः

avyaktaṃ buddhyahaṅkārau mahābhūtāni pañca ca |
manastathā viśeṣāśca daśa caivendriyāṇi ca |
etāstatvacaturviṃśanmahāpuruṣasammitāḥ

बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः

buddhyāmānena deveśa cetanena mahātmanā |
saṃyogametayornityamāhuravyaktapuṃsayoḥ

एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक्

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca sargapralayakoṭiśaḥ |
tamaḥsaṃjñitametaddhi pravadanti triśūladhṛk

समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो

samutpāṭya yathāvyaktājjīvā yānti punaḥpunaḥ |
ādireṣa mahānātmā guṇānāmiti naḥ prabho

गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत

guṇasthatvādguṇaṃ cainamāhuravyaktalakṣaṇam |
etenādhyuṣito vyaktastriguṇaṃ cetayatyuta

अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात्

acetanaḥ prakṛtyeṣu na cānyamanubudhyate |
budhyamāno hyahaṃkāro nityaṃ mānāprabodhanāt

विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः

vimalasva viśuddhasya nīrujasya mahātmanaḥ |
vimalodaraśīlaḥ syādbudhyamānāprabuddhayoḥ

द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः

draṣṭā bhavatyabhoktā ca satvamūrtiśca nirguṇaḥ |
budhyamānāprabuddhābhyāmanya eva tu nirguṇaḥ

उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम्

upekṣakaḥ śucistābhyāmubhābhyāmayutastathā |
budhyamāno na budhyeta buddhamevaṃ sanātanam

स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते

sa eva buddheravyaktasvabhāvatvādacetanaḥ |
sohameva na me'nyosti ya evamabhimanyate

न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान्

na manyate mamānyosti yena cetosmyacetanaḥ |
evamevābhimanyeta budhyamānopyanātmavān

अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते

ahameva na me'nyosti na prabuddhavaśānugaḥ |
avyaktastho guṇāneṣa nityamevābhimanyate

तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते

tenādhiṣṭhitatatvajñairmahadbhirabhidhīyate |
ahaṅkāreṇa saṃyuktastatasdadabhimanyate

क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः

kṣetraṃ praviśya durbuddhirbuddhyamāno hyanātmavān |
ahameva sṛjatyanyaddvitīyaṃ lokasārathiḥ

सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत्

sarvābhāvairahaṅkāraistṛtīyaṃ sargasaṃjñitam |
tato bhūtānyahaṅkāramahaṅkāro mano'sṛjat

सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः ।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च

sarvasnotasyabhimukhaṃ samprāvartata buddhimān |
tathaiva yajñe bhūteṣu viṣayārthī punaḥpunaḥ |
indriyaiḥ saha śūlāṅka pañca pañcabhireva ca

मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर

mano veda na cātmānamaṅkāraṃ prajāpatiḥ |
na veda vāpyahaṅkāro buddhiṃ buddhimatāṃvara

एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा

evamete mahābhāga netare nayavādinaḥ |
ahaṅkāreṇa saṃyuktaḥ srotasyabhimukhaḥ sadā

एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत्

evameṣa vikārātmā mahāpuruṣasañjñakaḥ |
pratanoti jagatkṛtsnaṃ punarādadate sakṛt

ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे

sasaṃjñatvājjagatkṛtsnamavyaktasya hṛdi sthitam |
saṃviśadrajanīṃ kṛtsnāṃ niśānte divasāgame

पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना

punarātmā vijayate bahavo nirguṇāstathā |
ajñānena samāyuktaḥ sovyaktena tamotmanā

यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च

yadi hyeṣo nu manyeta mamāsti parato varaḥ |
sa punaḥ punarātmānaṃ na kuryādākṣipeta ca

एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम्

etamavyaktaviṣayaṃ sūkṣmaṃ manyeta buddhimān |
pañcaviṃśaṃ mahādeva mahāpuruṣavaikṛtam

प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत्

prabuddhau buddhavānetatsṛjamānamabuddhavān |
guṇānpunaśca tāneva sotmanātmani nikṣipet

अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते

avyaktasya vaśībhūto yo'jñānasya tamotmanaḥ |
budhyamāno hyabuddhasya buddhastadanubhujyate

उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः

upekṣakaḥ śucirvyagraḥ soliṅgaḥ sovraṇo'malaḥ |
ṣaḍviṃśo bhagavānāste buddhaḥ śuddho nirāmayaḥ

अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः

avyaktādiviśeṣāntametadvaidyā vadantyuta |
etaireva vihīnaṃ tu kecidāhurmanīṣiṇaḥ

निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु

nistatvaṃ budhyamānāstu kecidāhurmahāmate |
kecidāhurmahātmānastatvasaṃjñitameva tu

तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर

tatvasya śravaṇādenaṃ tatvamevaṃ vadanti vai |
satvasaṃśrayaṇāccaiva satvavantaṃ maheśvara

एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम्

evameṣa vikārātmā budhyamāno mahābhuja |
avyakto bhavate vyaktau satvaṃsatvaṃ tathā guṇau |
vidyā ca bhavate vidyā bhavettu grahasaṃjñitam

य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः

ya evamanubuddhyante yogasāṅkhyāśca tatvataḥ |
te'vyaktaṃ śaṅkarāgāḍhaṃ muñcante śāstrabuddhayaḥ

तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि

teṣāmetattu vadatāṃ śāstrārthaṃ sūkṣmadarśinām |
buddhirvistīryate sarvaṃ tailabindurivāmbhasi

विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः

vidyā tu sarvavidyānāmavabodha iti smṛtaḥ |
yena vidyāmavidyāṃ ca vindanti yatisattamāḥ

सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः

saiṣā trayī parā vidyā caturthyānvīkṣikī smṛtā |
yāṃ buddhyamāno buddhyeta buddhyātmani samaṃ gataḥ

अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम् ।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम्

aprabuddhamathāvyaktamavidyāsaṃjñikaṃ smṛtam |
vimohitaṃ tu śokena kevalena samanvitam |
etadbuddhyā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam

ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः

ye tvetannāvabuddhyante te prabuddhavaśānugāḥ |
te punaḥpunaravyaktājjaniṣyantyabudhāṃtmanaḥ

तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः

tameva tulayiṣyanti abuddhivaśavartinaḥ |
ye cāpyanye tanmanasastepyetatphalabhāginaḥ

विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम्

viditvainaṃ na śocanti yogopetārthadarśinaḥ |
svātantryaṃ pratilapsyante kevalatvaṃ ca bhāsvaram

अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम् ।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम्

ajñānabandhanānmuktāstīrṇāḥ saṃsārabandhanāt |
ajñānasāgaraṃ ghoramagādhaṃ tamasaṃjñakam |
yatra majjanti bhūtāni punaḥpunarariṃdam

एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च

eṣā vidyā tathā'vidyā kathitā te mayā'rthataḥ |
yasmindeyaṃ ca no grāhyaṃ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ tathaiva ca

तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते

tathā caikatvanānātvamakṣaraṃ kṣarameva ca |
nigadiṣyāmi deveśa vimokṣaṃ trividhaṃ ca te

बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम

buddhyamānāprabuddhābhyāmabuddhasya prapañcanam |
bhūya eva nibodha tvaṃ devānāṃ devasattama

यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः

yacca kiñca śrutaṃ na syāddṛṣṭaṃ caiva na kiñcana |
tacca te sampravakṣyāmi ekāgraḥ śṛṇu tatparaḥ