अध्याय 166: प्रलय, अध्यात्म और एकाक्षर ॐ

तत्वसङ्ख्या श्रुता चैषा येषां ब्रह्मविदांवर ।
सर्गसङ्ख्या मया प्रोक्ता नवानामानुपूर्व्यशः ।
प्रवक्ष्यामि तु तेऽध्यात्ममधिभूताधिदैवतम्

tatvasaṅkhyā śrutā caiṣā yeṣāṃ brahmavidāṃvara |
sargasaṅkhyā mayā proktā navānāmānupūrvyaśaḥ |
pravakṣyāmi tu te'dhyātmamadhibhūtādhidaivatam

स्वभावसत्वस्थमनीशमीशम्

svabhāvasatvasthamanīśamīśam

कैवल्यतां प्राप्य महासुरोत्तम
तवैतदाख्यामि मुनीन्द्रवृत्त्या ।
रहस्यमेवान्यदवाप्य दिव्यं|
पवित्रपूतस्तव मृत्युजालम्

kaivalyatāṃ prāpya mahāsurottama
tavaitadākhyāmi munīndravṛttyā |
rahasyamevānyadavāpya divyaṃ|
pavitrapūtastava mṛtyujālam

पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां
दद्यान्न देयं त्वपरीक्षिताय ।
नाश्रद्दधानाय न चान्यबुद्धे|
र्नाज्ञानयुक्ताय न विस्मिताय

pṛthvīmimāṃ yadyapi ratnapūrṇāṃ
dadyānna deyaṃ tvaparīkṣitāya |
nāśraddadhānāya na cānyabuddhe|
rnājñānayuktāya na vismitāya

स्वाध्याययुक्ताय गुणान्विताय
प्रदेयमेतन्नियतेन्द्रियाय

svādhyāyayuktāya guṇānvitāya
pradeyametanniyatendriyāya

संक्षेपं चाप्यथैतेषां तत्वानां वृषभध्वज ।
अनुलोमानुजातानां प्रतिलोमप्रमीयतम्

saṃkṣepaṃ cāpyathaiteṣāṃ tatvānāṃ vṛṣabhadhvaja |
anulomānujātānāṃ pratilomapramīyatam

प्रवक्ष्यामि तमध्यात्मं साधिभूताधिदैवतम् ।
यथांशुजालमर्कस्य तथैतत्प्रवदन्ति वै

pravakṣyāmi tamadhyātmaṃ sādhibhūtādhidaivatam |
yathāṃśujālamarkasya tathaitatpravadanti vai

संक्षीणे ब्रह्मदिवसे जगज्जलधिमाविशेत् ।
प्रलीयते जले भूमिर्जलमग्नौ प्रलीयते

saṃkṣīṇe brahmadivase jagajjaladhimāviśet |
pralīyate jale bhūmirjalamagnau pralīyate

लीयतेऽग्निस्तथा वायौ वायुराकाश एव तु ।
मनसि प्रलीयते खं तु मनोऽहंकार एव च

līyate'gnistathā vāyau vāyurākāśa eva tu |
manasi pralīyate khaṃ tu mano'haṃkāra eva ca

अहङ्कारस्तथा तस्मिन्महति प्रविलीयते ।
महानव्यक्त इत्याहुस्तदेकत्वं प्रचक्षते

ahaṅkārastathā tasminmahati pravilīyate |
mahānavyakta ityāhustadekatvaṃ pracakṣate

अव्यक्तस्य महादेव प्रलयं विद्धि ब्रह्म्णि ।
एवमस्यासकृत्क्रीडामाहुस्तत्वविदो जनाः

avyaktasya mahādeva pralayaṃ viddhi brahmṇi |
evamasyāsakṛtkrīḍāmāhustatvavido janāḥ

अध्यात्ममधिभूतं च तथैवाप्यधिदैवतम् ।
यथावदुदितं शास्त्रं योगे तु सुमहात्मभिः

adhyātmamadhibhūtaṃ ca tathaivāpyadhidaivatam |
yathāvaduditaṃ śāstraṃ yoge tu sumahātmabhiḥ

तथैव चेह साङ्ख्ये तु परिसंख्यात्मचिन्तकैः ।
प्रपञ्चितार्थमेतावन्महादेव महात्मभिः

tathaiva ceha sāṅkhye tu parisaṃkhyātmacintakaiḥ |
prapañcitārthametāvanmahādeva mahātmabhiḥ

ब्रह्मेति विद्यादध्यात्मं पुरुषं चाधिदैवतम् ।
प्रभवं सर्वभूतानां रक्षणं तत्र कर्म च

brahmeti vidyādadhyātmaṃ puruṣaṃ cādhidaivatam |
prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ rakṣaṇaṃ tatra karma ca

अध्यात्मं प्राणमित्याहुः क्रतुमप्यधिदैवतम् ।
रथं च यज्ञवाहोऽत्र कर्माहङ्कारमेव च

adhyātmaṃ prāṇamityāhuḥ kratumapyadhidaivatam |
rathaṃ ca yajñavāho'tra karmāhaṅkārameva ca

अध्यात्मं तु मनो विद्याच्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ।
दैवं च प्रभवश्चैव कर्म व्याहृतयस्तथा

adhyātmaṃ tu mano vidyāccandramāścādhidaivatam |
daivaṃ ca prabhavaścaiva karma vyāhṛtayastathā

विद्यात्तु श्रोत्रमध्यात्ममाकाशमधिदैवतम् ।
सर्वभावाभिधानार्थं शब्दः कर्म सदा स्मृतं

vidyāttu śrotramadhyātmamākāśamadhidaivatam |
sarvabhāvābhidhānārthaṃ śabdaḥ karma sadā smṛtaṃ

त्वगध्यात्ममथो विद्याद्वायुरत्राधिदैवतम् ।
सन्निपातय विज्ञानं सर्वकर्म च तत्र ह

tvagadhyātmamatho vidyādvāyuratrādhidaivatam |
sannipātaya vijñānaṃ sarvakarma ca tatra ha

अध्यात्मं चक्षुरित्याहुर्भास्करोऽत्राधिदैवतम् ।
ज्ञापतं सर्ववर्णानां रूपं कर्म सदा स्मृतम्

adhyātmaṃ cakṣurityāhurbhāskaro'trādhidaivatam |
jñāpataṃ sarvavarṇānāṃ rūpaṃ karma sadā smṛtam

जिह्वेति विद्यादध्यात्ममापश्चात्राधिदैवतम्

jihveti vidyādadhyātmamāpaścātrādhidaivatam

पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथावद्यतिसत्तमाः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रं चाप्यधिदैवतम्

pāyuradhyātmamityāhuryathāvadyatisattamāḥ |
visargamadhibhūtaṃ ca mitraṃ cāpyadhidaivatam

उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्देवदेव पिनाकधृक् ।
अनुभावोऽधिभूतं तु दैवतं च प्रजापतिः

upastho'dhyātmamityāhurdevadeva pinākadhṛk |
anubhāvo'dhibhūtaṃ tu daivataṃ ca prajāpatiḥ

पादावध्यात्ममित्याहुस्त्रिशूलाङ्क मनीषिणः ।
गन्तव्यमधिभूतं तु विष्णुस्तत्राधिदैवतम्

pādāvadhyātmamityāhustriśūlāṅka manīṣiṇaḥ |
gantavyamadhibhūtaṃ tu viṣṇustatrādhidaivatam

वागध्यात्मं तथैवाहुः पिनाकिंस्तत्वदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम्

vāgadhyātmaṃ tathaivāhuḥ pinākiṃstatvadarśinaḥ |
vaktavyamadhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivatam

एतदध्यात्ममतुलं साधिभूताधिदैवतम् ।
मया तु वर्णितं सम्यग्देहिनाममरर्षभ

etadadhyātmamatulaṃ sādhibhūtādhidaivatam |
mayā tu varṇitaṃ samyagdehināmamararṣabha

एतत्कीटपतङ्गे च श्वपाके शुनि हस्तिनि ।
पुत्रिकादंशमशके ब्राह्मणे गवि पार्थिवे

etatkīṭapataṅge ca śvapāke śuni hastini |
putrikādaṃśamaśake brāhmaṇe gavi pārthive

सर्वमेव हि द्रष्टव्यमन्यथा मा विचिन्तय ।
अतोऽन्यथा ये पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम्

sarvameva hi draṣṭavyamanyathā mā vicintaya |
ato'nyathā ye paśyanti na samyakteṣu darśanam

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिन्नराः ।
यन्न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति

devadānavagandharvayakṣarākṣasakinnarāḥ |
yanna jānanti ko hyeṣa kuto vā bhagavāniti

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ।
अनादिमध्यपर्यन्तं कूटस्थमचलं ध्रुवम्

omityekākṣaraṃ brahma yattatsadasataḥ param |
anādimadhyaparyantaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam

योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ।
अनादिनिधं देवं देवदेवं सनातनम्

yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim |
anādinidhaṃ devaṃ devadevaṃ sanātanam

अपमेयमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ।
कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य प्रयतोऽर्चयेत्

apameyamavijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
kṛtāñjaliḥ śucirbhūtvā praṇamya prayato'rcayet

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः ।
एकोयं वेद भगवांस्त्राता नारायणो हरिः

anādyantaṃ paraṃ brahma na devā ṛṣayo viduḥ |
ekoyaṃ veda bhagavāṃstrātā nārāyaṇo hariḥ

नारायणादृषिगणास्ततः सिद्धा महोरगाः ।
देवा देवर्षयश्चैव यं विदुर्दुःखभेषजम्

nārāyaṇādṛṣigaṇāstataḥ siddhā mahoragāḥ |
devā devarṣayaścaiva yaṃ vidurduḥkhabheṣajam

यमाहुर्विजितक्लेशं यस्मिंश्च विहिताः प्रजाः ।
यस्मिँल्लोकाः स्फुरन्तीमे जाले शकुनयो यथा

yamāhurvijitakleśaṃ yasmiṃśca vihitāḥ prajāḥ |
yasmim̐llokāḥ sphurantīme jāle śakunayo yathā

सप्तर्षयो मनः सप्त साङ्ख्यास्तु मुनिदर्शनात् ।
सप्तर्षयश्चेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च

saptarṣayo manaḥ sapta sāṅkhyāstu munidarśanāt |
saptarṣayaścendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi ca

श्रोत्रयोश्च दिशः प्राहुर्मनसि त्वथ चन्द्रमाः

śrotrayośca diśaḥ prāhurmanasi tvatha candramāḥ

मनः षष्ठं बुद्धिः सप्तमी ह्यात्मनि स्थापितानि
शरीरेषु नात्मनि तस्य हि कारणानि भन्ति सर्वा-
ण्यपि सर्वकर्मसु वा विषयेषुवा युञ्जन्ति यथात्म-
नि स्वानि कर्माणि प्रवृत्तानि सप्तस्वपि

manaḥ ṣaṣṭhaṃ buddhiḥ saptamī hyātmani sthāpitāni
śarīreṣu nātmani tasya hi kāraṇāni bhanti sarvā-
ṇyapi sarvakarmasu vā viṣayeṣuvā yuñjanti yathātma-
ni svāni karmāṇi pravṛttāni saptasvapi

विषयाणां व्यापकत्वानि तान्येव स्वपतो भूत|
ग्रामस्याजमात्मानं देवलोकस्थानसंमितं देहान्तर|
गामिनं मुमुक्षुं वानुप्रतिशन्ति सूक्ष्माणि प्रलीयन्ते

viṣayāṇāṃ vyāpakatvāni tānyeva svapato bhūta|
grāmasyājamātmānaṃ devalokasthānasaṃmitaṃ dehāntara|
gāminaṃ mumukṣuṃ vānupratiśanti sūkṣmāṇi pralīyante

मोक्षकाले तमेकं न कश्चिद्वेत्ति स्वपरम् ।
एवं प्रविष्टेषु भूतेषु को जागर्तीत्युच्यते

mokṣakāle tamekaṃ na kaścidvetti svaparam |
evaṃ praviṣṭeṣu bhūteṣu ko jāgartītyucyate

निद्राप्रसुप्तेषु वाऽत्र जाग्रत्स्वप्नशीलोत्रसदनौ
च देवद्योतनो भगवांश्चात्र क्षत्रेज्ञो बुद्धिर्वाऽभिसुप्त|
स्यापि स्वप्नदर्शनानि पश्यन्ति

nidrāprasupteṣu vā'tra jāgratsvapnaśīlotrasadanau
ca devadyotano bhagavāṃścātra kṣatrejño buddhirvā'bhisupta|
syāpi svapnadarśanāni paśyanti

अप्रतिबुद्धेषु लोकेषु स एव प्रतिबुध्यते । स
एष प्राज्ञः । अथ तैजसः कायाग्निः स हि सुप्तस्यात्मा वा

apratibuddheṣu lokeṣu sa eva pratibudhyate | sa
eṣa prājñaḥ | atha taijasaḥ kāyāgniḥ sa hi suptasyātmā vā

अविदुषो वाऽप्रतिबुध्यमानस्यान्नं पचतीत्यन्ते
वै तिष्ठति एतदात्मानमधिकृत्यानुज्ञातमिति

aviduṣo vā'pratibudhyamānasyānnaṃ pacatītyante
vai tiṣṭhati etadātmānamadhikṛtyānujñātamiti