अध्याय 165: रुद्र सनत्कुमार से तत्त्वों के विषय में पूछते हैं

पितामहेन कथिता दानधर्माश्रिताः कथाः ।
मया श्रुता ऋषीणां तु संनिधौ केशवस्य च

pitāmahena kathitā dānadharmāśritāḥ kathāḥ |
mayā śrutā ṛṣīṇāṃ tu saṃnidhau keśavasya ca

पुनः कौतूहलमभूत्तामेवाध्यात्मिकीं प्रति ।
कथाः कथय राजेन्द्र त्वदन्यः क उदाहरेत्

punaḥ kautūhalamabhūttāmevādhyātmikīṃ prati |
kathāḥ kathaya rājendra tvadanyaḥ ka udāharet

एष यादवदायादस्तथानुज्ञातुमर्हति ।
ज्ञाते तु यस्मिञ्ज्ञातव्यं ज्ञातं भवति भारत

eṣa yādavadāyādastathānujñātumarhati |
jñāte tu yasmiñjñātavyaṃ jñātaṃ bhavati bhārata

पश्चाच्छ्रोष्यामहे राज्ञां श्राव्यान्धर्मान्पितामह ।
कौतूहलमृषीणां तु च्छेतुमर्हसि साम्प्रतम्

paścācchroṣyāmahe rājñāṃ śrāvyāndharmānpitāmaha |
kautūhalamṛṣīṇāṃ tu cchetumarhasi sāmpratam

अत ऊर्ध्वं महाराज साङ्ख्ययोगोभयशास्त्राधि-
गतयाथात्म्यदर्शनसम्पन्नयोराचार्ययोः संवादमनुव्याख्यास्यामः

ata ūrdhvaṃ mahārāja sāṅkhyayogobhayaśāstrādhi-
gatayāthātmyadarśanasampannayorācāryayoḥ saṃvādamanuvyākhyāsyāmaḥ

ष्टमुपससर्प भगवन्तमाचार्यं भगवानाचार्यो रुद्रः

ṣṭamupasasarpa bhagavantamācāryaṃ bhagavānācāryo rudraḥ

तं प्रोवाच स्वागतं महेश्वर ब्रह्मसुत एतदास-
नमास्तां भगवान्

taṃ provāca svāgataṃ maheśvara brahmasuta etadāsa-
namāstāṃ bhagavān

इत्युक्ते चासीनो भगवाननन्तरूपो रुद्रस्तं
प्रोवाच भगवानपि ध्यानमावर्तयति । इत्युक्ते चाह
भगवान्सनत्कुमारस्तथेति

ityukte cāsīno bhagavānanantarūpo rudrastaṃ
provāca bhagavānapi dhyānamāvartayati | ityukte cāha
bhagavānsanatkumārastatheti

तथेत्युक्तश्च प्रोवाच भगवाञ्शङ्करस्तदा ।
परावरज्ञं सर्वस्य त्रैलोक्यस्य महामुनिम्

tathetyuktaśca provāca bhagavāñśaṅkarastadā |
parāvarajñaṃ sarvasya trailokyasya mahāmunim

किं वा ध्यानेन द्रष्टव्यं यद्भवाननुपश्यति ।
यच्च ध्यात्वा न शोचन्ति यतयस्तत्वदर्शिनः

kiṃ vā dhyānena draṣṭavyaṃ yadbhavānanupaśyati |
yacca dhyātvā na śocanti yatayastatvadarśinaḥ

कथय त्वमिमं देवं देहिनां यतिसत्तम ।
यच्च तत्पुरुषं शुद्धमित्युक्तं योगसाङ्ख्ययोः

kathaya tvamimaṃ devaṃ dehināṃ yatisattama |
yacca tatpuruṣaṃ śuddhamityuktaṃ yogasāṅkhyayoḥ

किमध्यात्माधिभूतं च तथा चाप्यधिदैवतम् ।
कालसङ्ख्या च का देव द्रष्टव्या तस्य ब्रह्मणः

kimadhyātmādhibhūtaṃ ca tathā cāpyadhidaivatam |
kālasaṅkhyā ca kā deva draṣṭavyā tasya brahmaṇaḥ

सङ्ख्या सङ्ख्यादनस्यैव या प्रोक्ता परमर्षिभिः ।
शास्त्रदृष्टेन मार्गेण यथावद्यतिसत्तम

saṅkhyā saṅkhyādanasyaiva yā proktā paramarṣibhiḥ |
śāstradṛṣṭena mārgeṇa yathāvadyatisattama

यच्च तत्पुरुषं शुद्धं प्रबुद्धमजरं ध्रुवम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां विद्यावेद्यं तथैव च

yacca tatpuruṣaṃ śuddhaṃ prabuddhamajaraṃ dhruvam |
budhyamānāprabuddhābhyāṃ vidyāvedyaṃ tathaiva ca

विमोक्षं त्रिविधं चैव ब्रूहि मोक्षविदांवर ।
परिसाङ्ख्यं च साङ्ख्यानां ध्यानं योगेषु चार्थवत्

vimokṣaṃ trividhaṃ caiva brūhi mokṣavidāṃvara |
parisāṅkhyaṃ ca sāṅkhyānāṃ dhyānaṃ yogeṣu cārthavat

एकत्वदर्शनं चैव तथा नानात्वदर्शनम् ।
अरिष्टानि च तत्वेन तथैवोत्क्रमणानि च

ekatvadarśanaṃ caiva tathā nānātvadarśanam |
ariṣṭāni ca tatvena tathaivotkramaṇāni ca

दैवतानि च सर्वाणि निखिलेनानुपूर्वशः ।
यान्याश्रितानि देहेषु देहिनां यतिसत्तम ।
सर्वमेतद्यथातत्वमाख्याहि मुनिसत्तम

daivatāni ca sarvāṇi nikhilenānupūrvaśaḥ |
yānyāśritāni deheṣu dehināṃ yatisattama |
sarvametadyathātatvamākhyāhi munisattama

श्रेष्ठो भवान्हि सर्वेषां ब्रह्मज्ञानामनिन्दितः ।
चतुर्थस्त्वं त्रयाणां तु ये गताःइ परमां गतिम् ।
ज्ञानेन च प्राकृतेन निर्मुक्तो मृत्युबन्धनात्

śreṣṭho bhavānhi sarveṣāṃ brahmajñānāmaninditaḥ |
caturthastvaṃ trayāṇāṃ tu ye gatāḥi paramāṃ gatim |
jñānena ca prākṛtena nirmukto mṛtyubandhanāt

वयं तु वैकृतं मार्गमाश्रिता वै क्षरं सदा ।
परमुत्सृज्य पन्थानममृताक्षरमेव तु

vayaṃ tu vaikṛtaṃ mārgamāśritā vai kṣaraṃ sadā |
paramutsṛjya panthānamamṛtākṣarameva tu

न्यूने पथि निमग्नास्तु ऐश्वर्येऽष्टगुणे तथा ।
महिमानं प्रगृह्येमं विचरामो यथासुखम्

nyūne pathi nimagnāstu aiśvarye'ṣṭaguṇe tathā |
mahimānaṃ pragṛhyemaṃ vicarāmo yathāsukham

न चैतत्सुखमत्यन्तं न्यूनमेतदनन्तरम् ।
मूर्तिमत्परमेतत्स्यादिदमेवं सुसत्तम

na caitatsukhamatyantaṃ nyūnametadanantaram |
mūrtimatparametatsyādidamevaṃ susattama

पुनः पुनश्च पतनं मूर्तिमत्युपदिश्यते ।
न पुनर्मृत्युमित्यन्यं निर्मुक्तानां तु मूर्तितः

punaḥ punaśca patanaṃ mūrtimatyupadiśyate |
na punarmṛtyumityanyaṃ nirmuktānāṃ tu mūrtitaḥ

मृत्युदोषास्त्वनन्ता वै उत्पद्यन्ते कृतात्मनाम् ।
मर्त्येषु नाकपृष्ठेषु निरयेषु महामुने

mṛtyudoṣāstvanantā vai utpadyante kṛtātmanām |
martyeṣu nākapṛṣṭheṣu nirayeṣu mahāmune

तत्र मञ्जन्ति पुरुषाः सुखदुःखेन वेष्टिताः

tatra mañjanti puruṣāḥ sukhaduḥkhena veṣṭitāḥ

सुखदुःखव्यपेतं च यदाहुरमृतं पदम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि यथावच्छ्रुतिदर्शनात्

sukhaduḥkhavyapetaṃ ca yadāhuramṛtaṃ padam |
tadahaṃ śrotumicchāmi yathāvacchrutidarśanāt

यदुक्तं भवता वाक्यं तत्वसंज्ञेति देहिनाम् ।
चतुर्विंशतिमेवात्र केचिदाहुर्मनीषिणः

yaduktaṃ bhavatā vākyaṃ tatvasaṃjñeti dehinām |
caturviṃśatimevātra kecidāhurmanīṣiṇaḥ

केचिदाहुस्त्रयोविंशं यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
वयं तु पञ्चविंशं वै तदधिष्ठानसंज्ञितम् ।
तत्वं समधिमन्यामः सर्वतन्त्रप्रलापनात्

kecidāhustrayoviṃśaṃ yathāśrutinidarśanāt |
vayaṃ tu pañcaviṃśaṃ vai tadadhiṣṭhānasaṃjñitam |
tatvaṃ samadhimanyāmaḥ sarvatantrapralāpanāt

अव्ययश्चैव वै व्यक्तावुभावपि पिनाकधृक् ।
सह चैव विना चैव तावन्योन्यं प्रतिष्ठितौ

avyayaścaiva vai vyaktāvubhāvapi pinākadhṛk |
saha caiva vinā caiva tāvanyonyaṃ pratiṣṭhitau

हिरण्मयीं प्रविश्यैष मूर्तिं मूर्तिमतांवर ।
चकार पुरुषस्तात विकारपुरुषावुभौ

hiraṇmayīṃ praviśyaiṣa mūrtiṃ mūrtimatāṃvara |
cakāra puruṣastāta vikārapuruṣāvubhau

अव्यक्तादेक एवैष महानात्मा प्रसूयते ।
अहङ्कारेण लोकांश्च व्याप्य चाहंकृतेन वै

avyaktādeka evaiṣa mahānātmā prasūyate |
ahaṅkāreṇa lokāṃśca vyāpya cāhaṃkṛtena vai

पिना सर्वं तदव्यक्तादभफिमन्यस्व शूलधृक् ।
भूतसर्गमहङ्कारात्तृतीयं विद्धि वै क्रमात्

pinā sarvaṃ tadavyaktādabhaphimanyasva śūladhṛk |
bhūtasargamahaṅkārāttṛtīyaṃ viddhi vai kramāt

अहङ्काराच्च भूतेषु चतुर्थं विद्दि वैकृतम् ।
अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर

ahaṅkārācca bhūteṣu caturthaṃ viddi vaikṛtam |
ahaṅkārācca jātāni yugapadvibudheśvara

सविशेषाणि भूतानि पञ्च प्राहुर्मनीषिणः ।
चतुर्विंशात्तु वै प्रोक्तात्पञ्चविंशोऽधितिष्ठति

saviśeṣāṇi bhūtāni pañca prāhurmanīṣiṇaḥ |
caturviṃśāttu vai proktātpañcaviṃśo'dhitiṣṭhati

एते सर्गा मया प्रोक्ताश्चत्वारः प्राकृतास्त्विह ।
अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर

ete sargā mayā proktāścatvāraḥ prākṛtāstviha |
ahaṅkārācca jātāni yugapadvibudheśvara

अङ्काराच्च भूतेषु विविधार्थं व्यजायत ।
इन्द्रियैर्युगपत्सर्वैः सो नित्यश्च समीक्षते

aṅkārācca bhūteṣu vividhārthaṃ vyajāyata |
indriyairyugapatsarvaiḥ so nityaśca samīkṣate

मरुत्त्वं सत्वसर्गश्च तुष्टिः सिद्धिस्तथैव च ।
वैकृतानि प्रवक्ष्यामि शृणु तानि महामते

maruttvaṃ satvasargaśca tuṣṭiḥ siddhistathaiva ca |
vaikṛtāni pravakṣyāmi śṛṇu tāni mahāmate

एषा तत्वचतुर्विंशन्मया शास्त्रानुमानतः ।
वर्णिता तव देवेश पञ्चविंशत्समन्विता

eṣā tatvacaturviṃśanmayā śāstrānumānataḥ |
varṇitā tava deveśa pañcaviṃśatsamanvitā

पञ्चमोऽनुग्रहश्चैव नवैते प्राकृतैः सह ।
ऐन्द्रेप्यहमधोप्यन्यन्ममात्मनि च भास्वरः

pañcamo'nugrahaścaiva navaite prākṛtaiḥ saha |
aindrepyahamadhopyanyanmamātmani ca bhāsvaraḥ

यच्च देहमयं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
सर्वत्रैवाभिमन्तव्यं त्वया त्रिपुरसूदन

yacca dehamayaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate |
sarvatraivābhimantavyaṃ tvayā tripurasūdana

अन्यथा येऽनुपश्यन्ति ते न पश्यन्ति ब्रह्मज ।
एतदव्यक्तविषयं पञ्चविंशसमन्वितम्

anyathā ye'nupaśyanti te na paśyanti brahmaja |
etadavyaktaviṣayaṃ pañcaviṃśasamanvitam

अनेन कारणेनैव तत्वमाहुर्मनीषिणः ।
विकारमात्रमेतं तु तत्वमाचक्षते परम्

anena kāraṇenaiva tatvamāhurmanīṣiṇaḥ |
vikāramātrametaṃ tu tatvamācakṣate param

निस्तत्वश्चैष देवेश बोद्धव्यं तु न बुद्ध्यते ।
यदि बुद्ध्येत्परं बुद्धं बुद्ध्यमानः सुरर्षभः ।
प्रबुद्धो ह्यभिमन्येत योयं नाहमिति प्रभो

nistatvaścaiṣa deveśa boddhavyaṃ tu na buddhyate |
yadi buddhyetparaṃ buddhaṃ buddhyamānaḥ surarṣabhaḥ |
prabuddho hyabhimanyeta yoyaṃ nāhamiti prabho