अध्याय 164: महायज्ञों के समान फल देने वाले उपवास

पितामहेन विधिवद्यज्ञाः प्रोक्ता महात्मना ।
गुणाश्चैषां यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वशः

pitāmahena vidhivadyajñāḥ proktā mahātmanā |
guṇāścaiṣāṃ yathātathyaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ

न तै शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं पितामह ।
बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः

na tai śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ pitāmaha |
bahūpakaraṇā yajñā nānāsambhāravistarāḥ

पार्थिवै राजपुत्रैर्वा शक्याः प्राप्तुं पितामह ।
नार्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतैः

pārthivai rājaputrairvā śakyāḥ prāptuṃ pitāmaha |
nārthanyūnairavaguṇairekātmabhirasaṃhataiḥ

यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं सदा भवेत् ।
अर्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतैः ।
तुल्यो यज्ञफलैरेतैस्तन्मे ब्रूहि पितामह

yo daridrairapi vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ sadā bhavet |
arthanyūnairavaguṇairekātmabhirasaṃhataiḥ |
tulyo yajñaphalairetaistanme brūhi pitāmaha

इदमङ्गिरसा प्रोक्तमुपवासफलात्मकम् ।
विधिं यज्ञफलैस्तुल्यं तन्निबोध युधिष्ठिर

idamaṅgirasā proktamupavāsaphalātmakam |
vidhiṃ yajñaphalaistulyaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

यस्तु कल्यं तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् ।
अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ।
षड्भिरेव स वर्षैस्तु सिध्यते नात्र संशयः

yastu kalyaṃ tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet |
ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam |
ṣaḍbhireva sa varṣaistu sidhyate nātra saṃśayaḥ

तप्तकाञ्चनवर्णं च विमानं लभते नरः ।
देवस्त्रीणामधीवासे नृत्तगीतनिनादिते ।
प्राजापत्ये वसेत्पद्मं वर्षाणामग्निसन्निभे

taptakāñcanavarṇaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ |
devastrīṇāmadhīvāse nṛttagītaninādite |
prājāpatye vasetpadmaṃ varṣāṇāmagnisannibhe

त्रीणि वर्षाणि यः प्राशेत्सततं त्वेकभोजनम् ।
धर्मत्नीरतो नित्यमग्निष्टोमफलं लभेत् ।
यज्ञं बहुसुवर्णं वा वासवप्रियमाचरेत्

trīṇi varṣāṇi yaḥ prāśetsatataṃ tvekabhojanam |
dharmatnīrato nityamagniṣṭomaphalaṃ labhet |
yajñaṃ bahusuvarṇaṃ vā vāsavapriyamācaret

सत्यवान्दानशीलश्च ब्रह्मण्यश्चानसूयकः ।
क्षान्तो दान्तो जितक्रोधः स गच्छति परां गतिम्

satyavāndānaśīlaśca brahmaṇyaścānasūyakaḥ |
kṣānto dānto jitakrodhaḥ sa gacchati parāṃ gatim

पाण्डुराभ्रपतीकाशे विमाने हंसलक्षणे ।
द्वे समाप्ते ततः पद्मे सोप्सरोभिर्वसेत्सह

pāṇḍurābhrapatīkāśe vimāne haṃsalakṣaṇe |
dve samāpte tataḥ padme sopsarobhirvasetsaha

द्वितीये दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्

dvitīye divase yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam

अग्निकार्यपरो नित्यं नित्यं कल्यप्रबोधनः ।
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

agnikāryaparo nityaṃ nityaṃ kalyaprabodhanaḥ |
agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

हंससारसयुक्तं च विमानं लभते नरः ।
इन्द्रलोके च वसते वरस्त्रीभिः समावृतः

haṃsasārasayuktaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ |
indraloke ca vasate varastrībhiḥ samāvṛtaḥ

तृतीये दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्

tṛtīye divase yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam

अग्निकार्यपरो नित्यं नित्यं कल्यप्रबोधनः ।
अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

agnikāryaparo nityaṃ nityaṃ kalyaprabodhanaḥ |
atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam

मयूरहंसयुक्तं च विमानं लभते नरः ।
सप्तर्षीणां सदा लोके सोप्सरोभिर्वसेत्सह ।
निवर्तनं च तत्रास्य त्रीणि पद्मानि वै विदुः

mayūrahaṃsayuktaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ |
saptarṣīṇāṃ sadā loke sopsarobhirvasetsaha |
nivartanaṃ ca tatrāsya trīṇi padmāni vai viduḥ

दिवसे यश्चतुर्थे तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ।
वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नीत्यनुत्तमम् ।

divase yaścaturthe tu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam |
vājapeyasya yajñasya phalaṃ prāpnītyanuttamam |

इन्द्रिकन्याभिरूढं च विमान लभते नरः ।
सागरस्य च पर्यन्ते वासवं लोकमावसेत् ।
देवराजस्य च क्रीडां नित्यकालमवेक्षते

indrikanyābhirūḍhaṃ ca vimāna labhate naraḥ |
sāgarasya ca paryante vāsavaṃ lokamāvaset |
devarājasya ca krīḍāṃ nityakālamavekṣate

दिवसे पञ्चमे यस्तु प्राश्नीयादैकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्

divase pañcame yastu prāśnīyādaikabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam

अलुब्धः । सत्यवादी च ब्रह्मण्यश्चाविहिंसकः ।
अनसूयुरपापस्थो द्वादशाहफलं लभेत्

alubdhaḥ | satyavādī ca brahmaṇyaścāvihiṃsakaḥ |
anasūyurapāpastho dvādaśāhaphalaṃ labhet

जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं हंसलक्षणम् ।
सूर्यमालासमाभासमारोहेत्पाण्डुरं गुहम्

jāmbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ haṃsalakṣaṇam |
sūryamālāsamābhāsamārohetpāṇḍuraṃ guham

आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि द्वादश ।
शराग्निपरिमाणं च तत्रासौ वसते सुखम्

āvartanāni catvāri tathā padmāni dvādaśa |
śarāgniparimāṇaṃ ca tatrāsau vasate sukham

दिवसे यस्तु षष्ठे वै मुनिः प्राशेत भोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम्

divase yastu ṣaṣṭhe vai muniḥ prāśeta bhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam

सदा त्रिषवणस्नायी ब्रह्मचार्यनसूयकः ।
गवामयनयज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

sadā triṣavaṇasnāyī brahmacāryanasūyakaḥ |
gavāmayanayajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam

अग्निज्वालासमाभासं हंसबर्हिणसेवितम् ।
शातकुम्भसमायुक्तं साधयेद्यानमुत्तमम्

agnijvālāsamābhāsaṃ haṃsabarhiṇasevitam |
śātakumbhasamāyuktaṃ sādhayedyānamuttamam

तथैवाप्सरसामङ्के प्रतिसुप्तः प्रबोध्यते ।
नूपुराणां निनादेन मेखलानां च निःस्वनैः

tathaivāpsarasāmaṅke pratisuptaḥ prabodhyate |
nūpurāṇāṃ ninādena mekhalānāṃ ca niḥsvanaiḥ

कोटीसहस्रं वर्षाणां त्रीणि कोटिशतानि च ।
पद्मान्यष्टादश तथा पताके द्वे तथैव च

koṭīsahasraṃ varṣāṇāṃ trīṇi koṭiśatāni ca |
padmānyaṣṭādaśa tathā patāke dve tathaiva ca

अयुतानि च पञ्चशदृक्षचर्मशतस्य च ।
लोम्नां प्रमाणेन समं ब्रह्मलोके महीयते

ayutāni ca pañcaśadṛkṣacarmaśatasya ca |
lomnāṃ pramāṇena samaṃ brahmaloke mahīyate

दिवसे सप्तमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम्

divase saptame yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam

सरस्वतीं गोपयानो ब्रह्मचर्यं समाचरन् ।
सुमनोवर्णकं चैव मधु मांसं च वर्जयन्

sarasvatīṃ gopayāno brahmacaryaṃ samācaran |
sumanovarṇakaṃ caiva madhu māṃsaṃ ca varjayan

पुरुषो मरुतां लोकमिन्द्रलोकं च गच्छति ।
तत्रतत्र हि सिद्धार्थो देवकन्याभिरुह्यते

puruṣo marutāṃ lokamindralokaṃ ca gacchati |
tatratatra hi siddhārtho devakanyābhiruhyate

फलं बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नरः ।
सङ्ख्यामतिगुणां चापि तेषु लोकेषु मोदते

phalaṃ bahusuvarṇasya yajñasya labhate naraḥ |
saṅkhyāmatiguṇāṃ cāpi teṣu lokeṣu modate

यस्तु संवत्सरं क्षान्तो भुङ्क्तेऽहन्यष्टमे नरः ।
देवकार्यपरो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्

yastu saṃvatsaraṃ kṣānto bhuṅkte'hanyaṣṭame naraḥ |
devakāryaparo nityaṃ juhvāno jātavedasam

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
पद्मवर्णनिभं चैव विमानमधिरोहति

pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam |
padmavarṇanibhaṃ caiva vimānamadhirohati

मृष्टाः कनकगौर्यश्च नार्यः श्यामास्तथा पराः ।
वयोरूपविलासिन्यो लभते नात्र संशयः

mṛṣṭāḥ kanakagauryaśca nāryaḥ śyāmāstathā parāḥ |
vayorūpavilāsinyo labhate nātra saṃśayaḥ

यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते नवमेनवमेऽहनि ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम्

yastu saṃvatsaraṃ bhuṅkte navamenavame'hani |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
पुण्डरीकप्रकाशं च विमानं लभते नरः

aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyanuttamam |
puṇḍarīkaprakāśaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ

दीप्तसूर्याग्नितेजोभिर्दिव्यमालाभिरेव च ।
नीयते रुद्रकन्याभिः सोन्तरिक्षं सनातनम्

dīptasūryāgnitejobhirdivyamālābhireva ca |
nīyate rudrakanyābhiḥ sontarikṣaṃ sanātanam

अष्टादशसहस्राणि वर्षाणां कल्पमेव च ।
कोटीशतसहस्रं च तेषु लोकेषु मोदते

aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ kalpameva ca |
koṭīśatasahasraṃ ca teṣu lokeṣu modate

यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशाहे वै गतेगते ।
सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम्

yastu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśāhe vai gategate |
sadā dvādaśa māsānvai juhvāno jātavedasam

ब्रह्मकन्यानिवासे स सर्वभूतमनोहरे ।
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

brahmakanyānivāse sa sarvabhūtamanohare |
aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyanuttamam

रूपवत्यश्च तं कन्या रमयन्ति सदा नरम् ।
नीलोत्पलनिभैर्वर्णै रक्तोत्पलनिभैस्तथा

rūpavatyaśca taṃ kanyā ramayanti sadā naram |
nīlotpalanibhairvarṇai raktotpalanibhaistathā

विमानं मण्डलावर्तमावर्तगहनाकुलम् ।
सागरोर्मिप्रतीकाशं स लभेद्यानमुत्तमम्

vimānaṃ maṇḍalāvartamāvartagahanākulam |
sāgarormipratīkāśaṃ sa labhedyānamuttamam

विचित्रमणिमालाभिर्नादितं शङ्खनिःस्वनैः ।
स्फाटिकैर्वज्रसारैश्च स्तम्भैः सुकृतवेदिकम् ।
आरोहति महद्यानं हंससारसवाहनम्

vicitramaṇimālābhirnāditaṃ śaṅkhaniḥsvanaiḥ |
sphāṭikairvajrasāraiśca stambhaiḥ sukṛtavedikam |
ārohati mahadyānaṃ haṃsasārasavāhanam

एकादशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्

ekādaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam

परिस्त्रियं नाभिलषेद्वाचाथ मनसाऽपि वा ।
अनृतं च न भाषेत मातापित्रोःक कृतेऽपि वा ।
अभिगच्छेन्महादेवं विमानस्थं महाबलम्

paristriyaṃ nābhilaṣedvācātha manasā'pi vā |
anṛtaṃ ca na bhāṣeta mātāpitroḥka kṛte'pi vā |
abhigacchenmahādevaṃ vimānasthaṃ mahābalam

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
स्वायंभुवं च पश्येत विमानं समुपस्थितम्

aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyanuttamam |
svāyaṃbhuvaṃ ca paśyeta vimānaṃ samupasthitam

कुमार्यः काञ्चनाभासा रूपवत्यो नयन्ति तम् ।
रुद्राणां तमधीवासं दिवि दिव्यं मनोहरम्

kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyo nayanti tam |
rudrāṇāṃ tamadhīvāsaṃ divi divyaṃ manoharam

वर्षाण्यपरिमेयानि युगान्तमपि चावसेत् ।
कोटीशतसहस्रं च दशकोटिशतानि च

varṣāṇyaparimeyāni yugāntamapi cāvaset |
koṭīśatasahasraṃ ca daśakoṭiśatāni ca

रुद्रं नित्यं प्रणमते देवदानवसम्मतम् ।
स तस्मै दर्शनं प्राप्तो दिवसेदिवसे भवेत्

rudraṃ nityaṃ praṇamate devadānavasammatam |
sa tasmai darśanaṃ prāpto divasedivase bhavet

दिवसे द्वादशे यस्तु प्राप्तो वै प्राशते हविः ।
सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम्

divase dvādaśe yastu prāpto vai prāśate haviḥ |
sadā dvādaśa māsānvai juhvāno jātavedasam

नियमेन समायुक्तः सर्वमेधफलं लभेत ।
आदित्यैर्द्वादशैस्तस्य विमानं संविधीयते

niyamena samāyuktaḥ sarvamedhaphalaṃ labheta |
ādityairdvādaśaistasya vimānaṃ saṃvidhīyate

मणिमुक्ताप्रवालैश्च महार्हैरुपशोभितम् ।
हंसभासा परिक्षिप्तं नागवीथीसमाकुलम्

maṇimuktāpravālaiśca mahārhairupaśobhitam |
haṃsabhāsā parikṣiptaṃ nāgavīthīsamākulam

मयूरैश्चक्रवाकैश्च कूजद्भिरुपशोभितम् ।
अट्टैर्महद्भिः संयुक्तं ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम्

mayūraiścakravākaiśca kūjadbhirupaśobhitam |
aṭṭairmahadbhiḥ saṃyuktaṃ brahmaloke pratiṣṭhitam

नित्यमावसथं राजन्नरनारीसमावृतम् ।
ऋषिरेवं महाभागस्त्वङ्गिराः प्राह धर्मिवित्

nityamāvasathaṃ rājannaranārīsamāvṛtam |
ṛṣirevaṃ mahābhāgastvaṅgirāḥ prāha dharmivit

त्रयोदशे तु दिवसे प्राप्ते यः प्राशते हविः ।
सदा द्वादश मासान्वै देवसत्रफलं लभेत्

trayodaśe tu divase prāpte yaḥ prāśate haviḥ |
sadā dvādaśa māsānvai devasatraphalaṃ labhet

रक्तपद्मोदयं नाम विमानं साधयेन्नरः ।
जातरूपप्रयुक्तं च रत्नसञ्चयभूषितम्

raktapadmodayaṃ nāma vimānaṃ sādhayennaraḥ |
jātarūpaprayuktaṃ ca ratnasañcayabhūṣitam

देवकन्याभिराकीर्णं दिव्याभरणभूषितम् ।
पुण्यगन्धोदयं दिव्यं वादित्रैरुपशोभितम्

devakanyābhirākīrṇaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
puṇyagandhodayaṃ divyaṃ vāditrairupaśobhitam

तत्र शङ्कुपताके द्वे युगान्तं कल्पमेव च ।
अयुतायुतं तथा पद्मं समुद्रं च तथा वसेत्

tatra śaṅkupatāke dve yugāntaṃ kalpameva ca |
ayutāyutaṃ tathā padmaṃ samudraṃ ca tathā vaset

गीतगन्धर्वघोषैश्च भेरीपणवनिःस्वनैः ।
सदा प्रह्लादितस्ताभिर्देवकन्याभिरीड्यते

gītagandharvaghoṣaiśca bherīpaṇavaniḥsvanaiḥ |
sadā prahlāditastābhirdevakanyābhirīḍyate

चतुर्दशे तु दिवसे यः पूर्णे प्राशते हविः ।
सदा द्वादशमासांस्तु महामेधफलं लभेत्

caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe prāśate haviḥ |
sadā dvādaśamāsāṃstu mahāmedhaphalaṃ labhet

अनिर्देश्यवयोरूपा देवकन्याः स्वलङ्कृताः ।
मृष्टतप्ताङ्गदधरा विमानैरुपयान्ति तम्

anirdeśyavayorūpā devakanyāḥ svalaṅkṛtāḥ |
mṛṣṭataptāṅgadadharā vimānairupayānti tam

कलहंसविनिर्घोषैर्नूपुराणां च निःखनैः ।
काञ्चीनां च समुत्कर्षैस्तत्रतत्र निबोध्यते

kalahaṃsavinirghoṣairnūpurāṇāṃ ca niḥkhanaiḥ |
kāñcīnāṃ ca samutkarṣaistatratatra nibodhyate

देवकन्यानिवासे च तस्मिन्वसति मानवः ।
जाह्नवीवालुकाकीर्णं पूर्णं संवत्सरं नरः

devakanyānivāse ca tasminvasati mānavaḥ |
jāhnavīvālukākīrṇaṃ pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ naraḥ

यस्तु पक्षे गते भुङ्क्ते एकभक्तं जितेन्द्रियः ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्

yastu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṃ jitendriyaḥ |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam

राजसूयसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
यानमारोहते दिव्यं हंसबर्हिणलक्षणम्

rājasūyasahasrasya phalaṃ prāpnotyanuttamam |
yānamārohate divyaṃ haṃsabarhiṇalakṣaṇam

मणिमण्डलकैश्चित्रं जातरूपसमावृतम् ।
दिव्याभरणशोभाभिर्वरस्त्रीभिरलङ्कृतम्

maṇimaṇḍalakaiścitraṃ jātarūpasamāvṛtam |
divyābharaṇaśobhābhirvarastrībhiralaṅkṛtam

एकस्तम्भं चतुर्द्वारं सप्तभौमं सुमङ्गलम् ।
वैजयन्तीसहस्रैश्च शोभितं गीतनिःस्वनै ।
दिव्यं दिव्यगुणोपेतं विमानमधिरोहति

ekastambhaṃ caturdvāraṃ saptabhaumaṃ sumaṅgalam |
vaijayantīsahasraiśca śobhitaṃ gītaniḥsvanai |
divyaṃ divyaguṇopetaṃ vimānamadhirohati

मणिमुक्ताप्रवालैश्च भूषितं वैद्युतप्रभम् ।
वसेद्युगसहस्रं च खड्गकुञ्जरवाहनः

maṇimuktāpravālaiśca bhūṣitaṃ vaidyutaprabham |
vasedyugasahasraṃ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ

षोडशे दिवसे यस्तु सम्प्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादशमासान्वै सोमयज्ञफलं लभेत्

ṣoḍaśe divase yastu samprāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśamāsānvai somayajñaphalaṃ labhet

सोमकन्यानिवासेषु सोऽध्यावसति नित्यशः ।
सौम्यगन्धानुलिप्तश्च कामचारगतिर्भवेत्

somakanyānivāseṣu so'dhyāvasati nityaśaḥ |
saumyagandhānuliptaśca kāmacāragatirbhavet

सुदर्शनाभिर्नारीभिर्मधुराभिस्तथैव च ।
अर्च्यते वै विमानस्थः कामभोगैश्च सेव्यते

sudarśanābhirnārībhirmadhurābhistathaiva ca |
arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhogaiśca sevyate

फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम् ।
आवर्तनानि चत्वारि साधयेच्चाप्यसौ नरः

phalaṃ padmaśataprakhyaṃ mahākalpaṃ daśādhikam |
āvartanāni catvāri sādhayeccāpyasau naraḥ

दिवसे सप्तदशमे यः प्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम्

divase saptadaśame yaḥ prāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam

स्थानं वारुणमैन्द्रं च रौद्रं वाऽप्यधिगच्छति

sthānaṃ vāruṇamaindraṃ ca raudraṃ vā'pyadhigacchati

मारुतं शयनं चैव ब्रह्मलोकं स गच्छति ।
तत्र दैवतकन्याभिरासनेनोपचर्यते

mārutaṃ śayanaṃ caiva brahmalokaṃ sa gacchati |
tatra daivatakanyābhirāsanenopacaryate

भूर्भुवःस्वश्च देवर्षिर्विश्वरूपमवेक्षते ।
तत्र देवाधिदेवस्य कुमार्यो रमयन्ति तम् ।
द्वात्रिंशद्रूपदारिण्यो मधुराः समलङ्कृताः

bhūrbhuvaḥsvaśca devarṣirviśvarūpamavekṣate |
tatra devādhidevasya kumāryo ramayanti tam |
dvātriṃśadrūpadāriṇyo madhurāḥ samalaṅkṛtāḥ

चन्द्रादित्यावुभौ यावद्गगते चरतः प्रभो ।
तावच्चरत्यसौ धीरः सुधातुल्यरसाशनः

candrādityāvubhau yāvadgagate carataḥ prabho |
tāvaccaratyasau dhīraḥ sudhātulyarasāśanaḥ

अष्टादशे यो दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै सप्तलोकान्स पश्यति

aṣṭādaśe yo divase prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai saptalokānsa paśyati

रथैः स नन्दिघोषैश्च पृष्ठतः सोऽनुगम्यते ।
देवकन्याधिरूढैस्तु भ्राजमानैः स्वलंकृतैः

rathaiḥ sa nandighoṣaiśca pṛṣṭhataḥ so'nugamyate |
devakanyādhirūḍhaistu bhrājamānaiḥ svalaṃkṛtaiḥ

व्याघ्रसिंहप्रयुक्तं च मेघस्वननिनादितम् ।
विमानमुत्तमं दिव्यं सुसुखि ह्यधिरोहति

vyāghrasiṃhaprayuktaṃ ca meghasvananināditam |
vimānamuttamaṃ divyaṃ susukhi hyadhirohati

तत्र कल्पसहस्रं स कन्याभिः सह मोदते ।
सुधारसं च भुञ्जीत अमृतोपममुत्तमम्

tatra kalpasahasraṃ sa kanyābhiḥ saha modate |
sudhārasaṃ ca bhuñjīta amṛtopamamuttamam

एकोनविंशदिवसे यो भुङ्क्ते एकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै सप्त लोकान्स पश्यति

ekonaviṃśadivase yo bhuṅkte ekabhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai sapta lokānsa paśyati

उत्तमं लभते स्थानमप्सरोगणसेवितम् ।
गन्धर्वैरुपगीतं च विमानं सूर्यवर्चसम्

uttamaṃ labhate sthānamapsarogaṇasevitam |
gandharvairupagītaṃ ca vimānaṃ sūryavarcasam

तत्रामरवरस्त्रीभिर्मोदते विगतज्वरः ।
दिव्याम्बरधरः श्रीमानयुतानां शतंशतम्

tatrāmaravarastrībhirmodate vigatajvaraḥ |
divyāmbaradharaḥ śrīmānayutānāṃ śataṃśatam

पूर्णेऽथ विंशे दिवसे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु सत्यवादी धृतव्रतः

pūrṇe'tha viṃśe divase yo bhuṅkte hyekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu satyavādī dhṛtavrataḥ

अमांसाशी ब्रह्मचारी सर्वभूतहिते रतः ।
स लोकान्विपुलान्रम्यानादित्यानामुपाश्नुते

amāṃsāśī brahmacārī sarvabhūtahite rataḥ |
sa lokānvipulānramyānādityānāmupāśnute

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च दिव्यमाल्यानुलेपनैः ।
विमानैः काञ्चनैर्हृद्यैः पृष्ठतश्चानुगम्यते

gandharvairapsarobhiśca divyamālyānulepanaiḥ |
vimānaiḥ kāñcanairhṛdyaiḥ pṛṣṭhataścānugamyate

एकविंशो तु दिवसे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ।
लोकमौशनसं दिव्यं शक्रलोकं च गच्छति

ekaviṃśo tu divase yo bhuṅkte hyekabhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam |
lokamauśanasaṃ divyaṃ śakralokaṃ ca gacchati

अश्विनोर्मरुतां चैव सुखेष्वभिरतः सदा ।
अनभिज्ञश्च दुःखानां विमानवरमास्थितः ।
सेव्यमानो वरस्त्रीभिः क्रीडत्यमरवत्प्रभुः

aśvinormarutāṃ caiva sukheṣvabhirataḥ sadā |
anabhijñaśca duḥkhānāṃ vimānavaramāsthitaḥ |
sevyamāno varastrībhiḥ krīḍatyamaravatprabhuḥ

द्वाविंशे दिवसे प्राप्ते यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम्

dvāviṃśe divase prāpte yo bhuṅkte hyekabhojanam |
sadā dvādaśa māsānvai juhvāno jātavedasam

अहिंसानिरतो धीमान्सत्यवागनसूयकः ।
लोकान्वसूनामाप्नोति दिवाकरसमप्रभः

ahiṃsānirato dhīmānsatyavāganasūyakaḥ |
lokānvasūnāmāpnoti divākarasamaprabhaḥ

कामचारी सुधाहारो विमानवरमास्थितः ।
रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः

kāmacārī sudhāhāro vimānavaramāsthitaḥ |
ramate devakanyābhirdivyābharaṇabhūṣitaḥ

त्रयोविंशे तु दिवसे प्राशेद्यस्त्वेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु मिताहारो जितेन्द्रियः ।
वायोरुशनसस्चैव रुद्रलोकं च गच्छति

trayoviṃśe tu divase prāśedyastvekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu mitāhāro jitendriyaḥ |
vāyoruśanasascaiva rudralokaṃ ca gacchati

कामचारी कामगमः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ।
अनेकयुगपर्यन्तं विमानवरमास्थितः ।
रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः

kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamāno'psarogaṇaiḥ |
anekayugaparyantaṃ vimānavaramāsthitaḥ |
ramate devakanyābhirdivyābharaṇabhūṣitaḥ

चतुर्विंशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादशमासांश्च जुह्वानो जातवेदसम् ।
आदित्यानामधीवासे मोदमानो वसेच्चिरम्

caturviṃśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśamāsāṃśca juhvāno jātavedasam |
ādityānāmadhīvāse modamāno vasecciram

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः ।
विमाने काञ्चने दिव्ये हंसयुक्ते मनोरमे ।
रमते देवकन्यानां सहस्रैरयुतैस्तथा

divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ |
vimāne kāñcane divye haṃsayukte manorame |
ramate devakanyānāṃ sahasrairayutaistathā

पञ्चविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु पुष्कलं यानमारुहेत्

pañcaviṃśe tu divase yaḥ prāśedekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu puṣkalaṃ yānamāruhet

सिंहव्याग्रप्रयुक्तैस्तु मेघनिःस्वननादितैः ।
स रथैर्नन्दिघोषैश्च पृष्ठतो ह्यनुगम्यते ।
देवकन्यासमारूढैः काञ्चनैर्विमलैः शुभैः

siṃhavyāgraprayuktaistu meghaniḥsvananāditaiḥ |
sa rathairnandighoṣaiśca pṛṣṭhato hyanugamyate |
devakanyāsamārūḍhaiḥ kāñcanairvimalaiḥ śubhaiḥ

विमानमुत्तमं दिव्यमास्थाय सुमनोहरम् ।
तत्र कल्पसहस्रं वै वसते स्त्रीशतावृते ।
सुधारसं चोपजीवन्नमृतोपममुत्तमम्

vimānamuttamaṃ divyamāsthāya sumanoharam |
tatra kalpasahasraṃ vai vasate strīśatāvṛte |
sudhārasaṃ copajīvannamṛtopamamuttamam

षड्विंशे दिवसे यस्तु प्रकुर्यादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु नियतो नियताशनः ।
जितेन्द्रियो वीतरागो जुह्वानो जातवेदसम्

ṣaḍviṃśe divase yastu prakuryādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu niyato niyatāśanaḥ |
jitendriyo vītarāgo juhvāno jātavedasam

स प्राप्नोति महाभागः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ।
सप्तानां मरुतां लोकान्वसूनां चापि सोश्नुते

sa prāpnoti mahābhāgaḥ pūjyamāno'psarogaṇaiḥ |
saptānāṃ marutāṃ lokānvasūnāṃ cāpi sośnute

विमानैः स्फाटिकैर्दिव्यैःइ सर्वरत्नैरलङ्कृतैः ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्चि पूज्यमानः प्रमोदते ।
द्वेऽर्बुदानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येन तेजसा

vimānaiḥ sphāṭikairdivyaiḥi sarvaratnairalaṅkṛtaiḥ |
gandharvairapsarobhiści pūjyamānaḥ pramodate |
dve'rbudānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā

सप्तविंशेऽथ दिवसे यः कुर्यादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्

saptaviṃśe'tha divase yaḥ kuryādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam

फलं प्राप्नोति विपुलं देवलोके च पूज्यते ।
अमृताशी वसंस्तत्र स वितृपः प्रमोदते

phalaṃ prāpnoti vipulaṃ devaloke ca pūjyate |
amṛtāśī vasaṃstatra sa vitṛpaḥ pramodate

देवर्षिचरिताँल्लोकान्राजर्षिभिरनुष्ठितान् ।
अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरमास्थितः

devarṣicaritām̐llokānrājarṣibhiranuṣṭhitān |
adhyāvasati divyātmā vimānavaramāsthitaḥ

स्त्रीभिर्मिनोभिरामाभी रममाणो मदोत्कटः ।
युगकल्पसहस्राणि त्रीण्यावसति वै सुखम्

strībhirminobhirāmābhī ramamāṇo madotkaṭaḥ |
yugakalpasahasrāṇi trīṇyāvasati vai sukham

योऽष्टाविंशे तु दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जितात्मा विजितेन्द्रियः

yo'ṣṭāviṃśe tu divase prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu jitātmā vijitendriyaḥ

फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते ।
भोगवांस्तेजसा भाति सहस्रांशुरिवामलः

phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute |
bhogavāṃstejasā bhāti sahasrāṃśurivāmalaḥ

सुकुमार्यश्च नार्यस्तं रममाणाः सुवर्चसः ।
पीनस्तनोरुजघना दिव्याभरणभूषिताः

sukumāryaśca nāryastaṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ |
pīnastanorujaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ

रमयन्ति मनःकान्ता विमाने सूर्यसन्निबे ।
सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुतशतं समाः

ramayanti manaḥkāntā vimāne sūryasannibe |
sarvakāmagame divye kalpāyutaśataṃ samāḥ

एकोनत्रिंशदिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।
तस्य लोकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः ॥
तस्य लोकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः

ekonatriṃśadivase yaḥ prāśedekabhojanam |
tasya lokāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ ||
tasya lokāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ

विमानं सूर्यचन्द्राभं दिव्यं समधिगच्छति ।
जातरूपमयं युक्तं सर्वरत्नसमन्वितम् ।
अप्सरोगणसङ्कीर्णं गन्धर्वैरभिनादितम्

vimānaṃ sūryacandrābhaṃ divyaṃ samadhigacchati |
jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnasamanvitam |
apsarogaṇasaṅkīrṇaṃ gandharvairabhināditam

तत्र चैनं शुभा नार्यो दिव्याभरणभूषिताः ।
मनोभिरामा मधुरा रमयन्ति मदोत्कटाः

tatra cainaṃ śubhā nāryo divyābharaṇabhūṣitāḥ |
manobhirāmā madhurā ramayanti madotkaṭāḥ

भोगवांस्तेजसा युक्तो वैश्वानरसमप्रभः ।
दिव्यो दिव्येन वपुषा भ्राजमान इवामरः

bhogavāṃstejasā yukto vaiśvānarasamaprabhaḥ |
divyo divyena vapuṣā bhrājamāna ivāmaraḥ

वसूनां मरुतां चैव साध्यानामश्विनोस्तथा ।
रुद्राणां च तथा लोकं ब्रह्मलोकं च गच्छति

vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānāmaśvinostathā |
rudrāṇāṃ ca tathā lokaṃ brahmalokaṃ ca gacchati

यस्तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं समाहितः ।
सदा द्वादश मासान्वै ब्रह्म्लोकमवाप्नुयात्

yastu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ samāhitaḥ |
sadā dvādaśa māsānvai brahmlokamavāpnuyāt

सुधारसकृताहार श्रीमान्सर्वमनोहरः ।
तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भ्राजते रश्मिवानिव

sudhārasakṛtāhāra śrīmānsarvamanoharaḥ |
tejasā vapuṣā lakṣmyā bhrājate raśmivāniva

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः
सुखेष्वभिरतो भोगी दुःखानामविजानकः

divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ
sukheṣvabhirato bhogī duḥkhānāmavijānakaḥ

स्वयंप्रभाभिर्नारीभिर्विमानस्थो महीयते
रुद्रदेवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते

svayaṃprabhābhirnārībhirvimānastho mahīyate
rudradevarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate

नानारमणरूपाभिर्नानारागाभिरेव च

nānāramaṇarūpābhirnānārāgābhireva ca

विमाने गगनाकारे सूर्यवैडूर्यसन्निभे
पृष्ठतः सोमसङ्करो उदर्के चाभ्रसन्निभे

vimāne gaganākāre sūryavaiḍūryasannibhe
pṛṣṭhataḥ somasaṅkaro udarke cābhrasannibhe

दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्तान्नीलमण्डले
ऊर्ध्वं विचित्रसङ्काशे नैको वसति पूजितः

dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastānnīlamaṇḍale
ūrdhvaṃ vicitrasaṅkāśe naiko vasati pūjitaḥ

यावद्वर्षसहस्रं वै जम्बूद्वीपे प्रवर्षति
तावत्संवत्सराः प्रोक्ता ब्रह्मलोकेऽस्य धीमतः

yāvadvarṣasahasraṃ vai jambūdvīpe pravarṣati
tāvatsaṃvatsarāḥ proktā brahmaloke'sya dhīmataḥ

विप्रुषश्चैव यावन्त्यो निपतन्ति नभस्तलात्
वर्षासु वर्षतस्तावन्निवसत्यमरप्रभः

vipruṣaścaiva yāvantyo nipatanti nabhastalāt
varṣāsu varṣatastāvannivasatyamaraprabhaḥ

मासोपवासी वर्षैस्तु दशभिः स्वर्गमुत्तमम्
महर्षित्वमथासाद्य सशरीरगतिर्भवेत्

māsopavāsī varṣaistu daśabhiḥ svargamuttamam
maharṣitvamathāsādya saśarīragatirbhavet

मुनिर्दान्तो जितक्रोधो जितशिश्नोदरः सदा
जुह्वन्नग्नींश्च नियतः सन्ध्योपासनसेविता

munirdānto jitakrodho jitaśiśnodaraḥ sadā
juhvannagnīṃśca niyataḥ sandhyopāsanasevitā

बहुभिर्नियमैरेवं शुचिरश्नाति यो नरः
अभ्रावकाशशीलश्च तस्य भानोरिव त्विषः

bahubhirniyamairevaṃ śuciraśnāti yo naraḥ
abhrāvakāśaśīlaśca tasya bhānoriva tviṣaḥ

दिवं गत्वा शरीरेण स्वेन राजन्यथाऽमरः
स्वर्गं पुण्यं यथाकाममुपभुङ्क्ते तथाविधः

divaṃ gatvā śarīreṇa svena rājanyathā'maraḥ
svargaṃ puṇyaṃ yathākāmamupabhuṅkte tathāvidhaḥ

एथ ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिरुत्तमः ।
व्याख्यातो ह्यानुपूर्व्येण उपवासफलात्मकः

etha te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhiruttamaḥ |
vyākhyāto hyānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ

दरिद्रैर्मनुजैः पार्थ प्राप्यं यज्ञफलं यथा
देवद्विजातिपूजायां रतो भरतसत्तमम्

daridrairmanujaiḥ pārtha prāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā
devadvijātipūjāyāṃ rato bharatasattamam

उपवासविधिस्त्वेष विस्तरेण प्रकीर्तितः
नियतेष्वप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु

upavāsavidhistveṣa vistareṇa prakīrtitaḥ
niyateṣvapramatteṣu śaucavatsu mahātmasu

दम्भद्रोहनिवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत
अचलेष्वप्रकम्पेषु मा ते भूदत्र संशयः

dambhadrohanivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata
acaleṣvaprakampeṣu mā te bhūdatra saṃśayaḥ