अध्याय 163: अङ्गिरा का मास-मास के उपवास का विधान

सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह ।
उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्महे

sarveṣāmeva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmaha |
upavāse matiriyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe

ब्रह्मक्षत्रेण नियमाः कर्तव्या इति नः श्रुतम् ।
उपवासे कथं तेषां कृतमस्ति पितामह ।

brahmakṣatreṇa niyamāḥ kartavyā iti naḥ śrutam |
upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtamasti pitāmaha |

नियमांश्चोपवासांश्च सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव ।
आप्नोति कां गतिं तात उपवासपरायणः

niyamāṃścopavāsāṃśca sarveṣāṃ brūhi pārthiva |
āpnoti kāṃ gatiṃ tāta upavāsaparāyaṇaḥ

उपवासः परं पुण्यं पवित्रमपि चोत्तमम् ॥
उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते

upavāsaḥ paraṃ puṇyaṃ pavitramapi cottamam ||
upoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate

अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वा कथम् ।
स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम

adharmānmucyate kena dharmamāpnoti vā katham |
svargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama

उपोष्य चापि किं तेन प्रयोज्यं स्यान्नराधिप ।
धर्मेण च सुखानर्थाँल्लभेद्येन ब्रवीहि मे

upoṣya cāpi kiṃ tena prayojyaṃ syānnarādhipa |
dharmeṇa ca sukhānarthām̐llabhedyena bravīhi me

एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित् ।
धर्मपुत्रमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्

evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavit |
dharmaputramidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt

इदं खलु महाराज श्रुतमासीत्पुरातनम् ।
उपावासविधौ श्रेष्ठा गुणा ये भरतर्षभ

idaṃ khalu mahārāja śrutamāsītpurātanam |
upāvāsavidhau śreṣṭhā guṇā ye bharatarṣabha

प्राजापत्यमाङ्गिरसं पृष्टवानस्मि भारत ।
यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्

prājāpatyamāṅgirasaṃ pṛṣṭavānasmi bhārata |
yathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃstaṃ tapodhanam

प्रश्नमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसम्भवः ।
उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ

praśnametaṃ mayā pṛṣṭo bhagavānagnisambhavaḥ |
upavāsavidhiṃ puṇyamācaṣṭa bharatarṣabha

ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन ।
द्विस्त्रिरात्रमथैकाहं निर्दिष्टं पुरुषर्षभ

brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana |
dvistrirātramathaikāhaṃ nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha

वैश्याः शूद्राश्च यन्मोहादुपवासं प्रकुर्वते ।
त्रिरात्रं वा द्विराइत्रं वा तयोर्व्युष्टिर्न विद्यते

vaiśyāḥ śūdrāśca yanmohādupavāsaṃ prakurvate |
trirātraṃ vā dvirāitraṃ vā tayorvyuṣṭirna vidyate

चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्ये शूद्रे विधीयते ।
त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः

caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśye śūdre vidhīyate |
trirātraṃ na tu dharmajñairvihitaṃ brahmavādibhiḥ

पञ्चम्यां वाऽपि षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत ।
उपोष्य एकभक्तेन नियतात्मा जितेन्द्रियः

pañcamyāṃ vā'pi ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata |
upoṣya ekabhaktena niyatātmā jitendriyaḥ

क्षमावान्रूपसम्पन्नः सुरभिश्चैव जायते ।
नानपत्यो भवेत्प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन

kṣamāvānrūpasampannaḥ surabhiścaiva jāyate |
nānapatyo bhavetprājño daridro vā kadācana

यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं कुले भोजयते द्विजान् ।
अष्टमीमथ कौरव्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ।
उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते

yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kule bhojayate dvijān |
aṣṭamīmatha kauravya kṛṣṇapakṣe caturdaśīm |
upoṣya vyādhirahito vīryavānabhijāyate

मार्गशीर्षं तु वै मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।
भोजयेच्च द्विजाञ्शक्त्या स मुच्येद्व्याधिकिल्बिषैः

mārgaśīrṣaṃ tu vai māsamekabhaktena yaḥ kṣipet |
bhojayecca dvijāñśaktyā sa mucyedvyādhikilbiṣaiḥ

सर्वकल्याणसम्पूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः ।
कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्च जायते

sarvakalyāṇasampūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ |
kṛṣibhāgī bahudhano bahudhānyaśca jāyate

पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षिपेत् ।
सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते

pauṣamāsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣipet |
subhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate

पितृभक्तो माघमासं यः क्षिपेदेकभोजनः ।
श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये सुभगत्वं प्रपद्यते

pitṛbhakto māghamāsaṃ yaḥ kṣipedekabhojanaḥ |
śrīmatkule jñātimadhye subhagatvaṃ prapadyate

भगदैवतमासं तु एकभक्तेन यः क्षिपेत् ।
सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते ।
स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः

bhagadaivatamāsaṃ tu ekabhaktena yaḥ kṣipet |
subhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate |
strīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ

चैत्रं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।
सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

caitraṃ tu niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣipet |
suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate

निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियः ।
नरो वा यदि वा नरी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्

nistaredekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥ |
naro vā yadi vā narī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet

ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत् ।
ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान्स्त्री वा प्रपद्यते

jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsamekabhaktena saṃkṣipet |
aiśvaryamatulaṃ śreṣṭhaṃ pumānstrī vā prapadyate

आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः ।
बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते

āṣāḍhamekabhaktena sthitvā māsamatandritaḥ |
bahudhānyo bahudhano bahuputraśca jāyate

श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।
रूपद्रविणसम्पन्नः सुखी भवति नित्यशः ।
बहुभार्यो बहुधनो बहुपुत्रश्चि जायते

śrāvaṇaṃ niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣipet |
rūpadraviṇasampannaḥ sukhī bhavati nityaśaḥ |
bahubhāryo bahudhano bahuputraści jāyate

प्रौष्ठपादं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नरः ।
गवाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते

prauṣṭhapādaṃ tu yo māsamekāhāro bhavennaraḥ |
gavāḍhyaṃ sphītamacalamaiśvaryaṃ pratipadyate

तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।
प्रज्ञावान्वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते

tathaivāśvayujaṃ māsamekabhaktena yaḥ kṣipet |
prajñāvānvāhanāḍhyaśca bahuputraśca jāyate

कार्तिकं तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम् ।
शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते

kārtikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryādekabhojanam |
śūraśca bahubhāryaśca kīrtimāṃścaiva jāyate

इति मासा नरव्याघ्र क्षिपतां परिकीर्तिताः ।
तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव

iti māsā naravyāghra kṣipatāṃ parikīrtitāḥ |
tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tānapi pārthiva

पक्षेपक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारत ।
गवाढ्यो बहुपुत्रश्च दीर्घायुश्च स जायते

pakṣepakṣe gate yastu bhaktamaśnāti bhārata |
gavāḍhyo bahuputraśca dīrghāyuśca sa jāyate

मासिमासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश ।
गणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नमनाविलम्

māsimāsi trirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi dvādaśa |
gaṇādhipatyaṃ prāpnoti niḥsapatnamanāvilam

एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदो दश ।
द्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिरनुकीर्तिता

ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśa |
dve cānye bharataśreṣṭha pravṛttiranukīrtitā

यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् ।
अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्

yastu prātastathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet |
ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam

षड्भिः स वर्षैर्नृपते सिध्यते नाइत्र संशयः ।
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

ṣaḍbhiḥ sa varṣairnṛpate sidhyate nāitra saṃśayaḥ |
agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

अधिवासे सोप्सरसां नृत्यगीतविनादिते ।
रमते स्त्रीसहस्राढ्ये सुकुती विरजा नरः

adhivāse sopsarasāṃ nṛtyagītavinādite |
ramate strīsahasrāḍhye sukutī virajā naraḥ

तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति ।
पूर्णं वर्षसहस्रं च ब्रह्मिलोके महीयते ।
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते

taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānamadhirohati |
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ ca brahmiloke mahīyate |
tatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नरः ।
अतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamekāhāro bhavennaraḥ |
atirātrasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते ।
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते

triṃśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate |
tatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate

यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तमश्नुते ।
अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाग्विजितेन्द्रियः

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktamaśnute |
ahiṃsānirato nityaṃ satyavāgvijitendriyaḥ

वाजपेयस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

vājapeyasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute |
triṃśadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षिपन् ।
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kṣipan |
aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणि दिवि मोदते

cakravākaprayuktena vimānena sa gacchati |
catvāriṃśatsahasrāṇi varṣāṇi divi modate

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन्संवत्सरं नृप ।
गवामयनयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

aṣṭamena tu bhaktena jīvansaṃvatsaraṃ nṛpa |
gavāmayanayajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते

haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati |
pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate

पक्षेपक्षे गते राजन्योऽश्नीयाद्वर्षमेव तु ।
षण्मासानशनं तस्य भगवानङ्गिराऽब्रवीत् ।
षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः

pakṣepakṣe gate rājanyo'śnīyādvarṣameva tu |
ṣaṇmāsānaśanaṃ tasya bhagavānaṅgirā'bravīt |
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divamāvasate ca saḥ

विणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशाम्पते ।
सुघोषैर्मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते

viṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāmpate |
sughoṣairmadhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate

संवत्सरमिहैकं तु मासिमासि पिबेदपः ।
फलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप

saṃvatsaramihaikaṃ tu māsimāsi pibedapaḥ |
phalaṃ viśvajitastāta prāpnoti sa naro nṛpa

सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते

siṃhavyāghraprayuktena vimānena sa gacchati |
saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate

मासादूर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयते ।
विधिं त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः

māsādūrdhvaṃ naravyāghra nopavāso vidhīyate |
vidhiṃ tvanaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ

अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः ।
पदेपदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः

anārto vyādhirahito gacchedanaśanaṃ tu yaḥ |
padepade yajñaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
शतं वर्षसहस्राणां मोदते स दिवि प्रभो

divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati |
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate sa divi prabho

शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्यपि तं नरम् ।
आर्तो वा व्याधितो वाऽपि गच्छेदनशनं तु यः

śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayantyapi taṃ naram |
ārto vā vyādhito vā'pi gacchedanaśanaṃ tu yaḥ

शतं वर्षसहस्राणां मोदते स दिवि प्रभो ।
काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate sa divi prabho |
kāñcīnūpuraśabdena suptaścaiva prabodhyate

सहस्रहंसयुक्तेन विमानेन तु गच्छति ।
स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ

sahasrahaṃsayuktena vimānena tu gacchati |
sa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha

क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम् ।
व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम्

kṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kṣatasya kṣatarohaṇam |
vyādhitasyauṣadhagrāmaḥ kruddhasya ca prasādanam

दुःखितस्यार्तपूर्वस्य द्रव्याणां प्रतिपादनम् ।
न चैतद्रोचते तेषां ये धनैः सुखमेधिताः

duḥkhitasyārtapūrvasya dravyāṇāṃ pratipādanam |
na caitadrocate teṣāṃ ye dhanaiḥ sukhamedhitāḥ

अतः स कामसंयुक्ते विमाने हेमसन्निभे ।
रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोऽलङ्कृतः शुचिः

ataḥ sa kāmasaṃyukte vimāne hemasannibhe |
ramate strīśatākīrṇe puruṣo'laṅkṛtaḥ śuciḥ

स्वस्थः सफलसङ्कल्पः सुखी विगतकल्मषः ।
अनश्नन्देहमुत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः

svasthaḥ saphalasaṅkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ |
anaśnandehamutsṛjya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने सोमवर्चसि ।
वैदूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते

bālasūryapratīkāśe vimāne somavarcasi |
vaidūryamuktākhacite vīṇāmurajanādite

पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते ।
स्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखमेधते

patākādīpikākīrṇe divyaghaṇṭāninādite |
strīsahasrānucarite sa naraḥ sukhamedhate

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव ।
तावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते

yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava |
tāvantyeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate

नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुः ।
न धर्मात्परमो लाभस्तपो नानशनात्परम्

nāsti vedātparaṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamo guruḥ |
na dharmātparamo lābhastapo nānaśanātparam

ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च ।
उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते

brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca |
upavāsaistathā tulyaṃ tapaḥkarma na vidyate

उपोष्य विधिवद्देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे ।
ऋषयश्च परां सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन्

upoṣya vidhivaddevāstridivaṃ pratipedire |
ṛṣayaśca parāṃ siddhimupavāsairavāpnuvan

दिव्यवर्षसहस्राणि विश्वामित्रेण धीमता ।
क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागतम्

divyavarṣasahasrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā |
kṣāntamekena bhaktena tena vipratvamāgatam

च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः ।
सर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः

cyavano jamadagniśca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ |
sarva eva divaṃ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ

इदमङ्गीरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम् ।
यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्नुते

idamaṅgīrasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ pradarśitam |
yaḥ pradarśayate nityaṃ na sa duḥkhamavāpnute

इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं
प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणा ।
पठेच्च यो वै शृणुयाच्च नित्यदा
न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम्

imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ
pravartitaṃ hyaṅgirasā maharṣiṇā |
paṭhecca yo vai śṛṇuyācca nityadā
na vidyate tasya narasya kilbiṣam

विमुच्यते चापि स सर्वसङ्करै-
र्न चास्य दोषैरभिभूयते मनः ।
वियोनिजानां च विजानते रुतं
ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः

vimucyate cāpi sa sarvasaṅkarai-
rna cāsya doṣairabhibhūyate manaḥ |
viyonijānāṃ ca vijānate rutaṃ
dhruvāṃ ca kīrtiṃ labhate narottamaḥ