अध्याय 162: बड़े और छोटे भाइयों के कर्तव्य

कथं ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तेत भरतर्षभ ।
कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद्ब्रवीहि मे

kathaṃ jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu varteta bharatarṣabha |
kaniṣṭhāśca yathā jyeṣṭhe varteraṃstadbravīhi me

ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठोसि हि तथा भवान् ।
गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत

jyeṣṭhavattāta vartasva jyeṣṭhosi hi tathā bhavān |
gurorgarīyasī vṛttiryā ca śiṣyasya bhārata

न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम् ।
गुरौ हि सदृशी वृत्तिर्यथा शिष्यस्य भारत

na gurāvakṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum |
gurau hi sadṛśī vṛttiryathā śiṣyasya bhārata

अन्धः स्यादन्धवेलायां जडः स्यादपि वा बुधः ।
परिहारेण तद्ब्रूयाद्यस्तेषां स्याद्व्यतिक्रमः

andhaḥ syādandhavelāyāṃ jaḍaḥ syādapi vā budhaḥ |
parihāreṇa tadbrūyādyasteṣāṃ syādvyatikramaḥ

प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुर्यथाऽहिताः ।
श्रियाऽभितप्तास्तद्भेदान्नभिन्नाः स्युः समाहिताः
श्रियाऽभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथाऽरयः

pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuryathā'hitāḥ |
śriyā'bhitaptāstadbhedānnabhinnāḥ syuḥ samāhitāḥ
śriyā'bhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāstathā'rayaḥ

ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः ।
हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठः प्रायो दुर्विनयादिह

jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ |
hanti sarvamapi jyeṣṭhaḥ prāyo durvinayādiha

अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः ।
अज्येष्ठः स्यादभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः

atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ |
ajyeṣṭhaḥ syādabhāgaśca niyamyo rājabhiśca saḥ

निकृती हि नरो लोकान्पापान्गच्छत्यसंशयम् ।
विफलं तस्य पुत्रत्वं मोघं जनयितुः स्मृतम्

nikṛtī hi naro lokānpāpāngacchatyasaṃśayam |
viphalaṃ tasya putratvaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam

पित्रोरनर्थायक कुले जायते पापपूरुषः ।
अकीर्तिं जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च

pitroranarthāyaka kule jāyate pāpapūruṣaḥ |
akīrtiṃ janayatyeva kīrtimantardadhāti ca

सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः ।
ज्येष्ठोऽपि दुर्विनीतस्तु कनिष्ठस्तु विशेषतः ।
नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत वेतनम्

sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ |
jyeṣṭho'pi durvinītastu kaniṣṭhastu viśeṣataḥ |
nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta vetanam

अनुजस्य पितुर्दायो जङ्घाश्रमफलोऽध्वगः ।
स्वयमीहेत लब्धं तु नाकामो दातुमर्हति

anujasya piturdāyo jaṅghāśramaphalo'dhvagaḥ |
svayamīheta labdhaṃ tu nākāmo dātumarhati

भ्रातॄणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्सह ।
न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कदाचन ।

bhrātṝṇāmavibhaktānāmutthānamapi cetsaha |
na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyātkadācana |

न ज्येष्ठो वाऽवमन्येत दुष्कृतः सुकृतोऽपि वा ।
गुरूणामपराधो हि शक्यः क्षन्तव्य एव च

na jyeṣṭho vā'vamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto'pi vā |
gurūṇāmaparādho hi śakyaḥ kṣantavya eva ca

यदि स्त्री यद्यवरज श्रेयः पश्येत्तदाचरेत् ।
धर्मार्थः श्रेय इत्याहुस्त्रयो ज्ञाता विधायकाः

yadi strī yadyavaraja śreyaḥ paśyettadācaret |
dharmārthaḥ śreya ityāhustrayo jñātā vidhāyakāḥ

दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ।
दश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीमपि ।
गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः

daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa |
daśa caiva pitṝnmātā sarvāṃ vā pṛthivīmapi |
gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ

माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते गुरुम् ।
ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत

mātā garīyasī yacca tenaitāṃ manyate gurum |
jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata

स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्प्रतिपालयेत् ।
कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनः

sa hyeṣāṃ vṛttidātā syātsa caitānpratipālayet |
kaniṣṭhāstaṃ namasyeransarve chandānuvartinaḥ

तमेव चोपजीवेरन्यथैव पितरं तथा ।
शरीरमेतौ सृजतः पिता मता च भारत

tameva copajīveranyathaiva pitaraṃ tathā |
śarīrametau sṛjataḥ pitā matā ca bhārata

आचार्यशिष्टा या जातिः सा सत्या साऽजरामरा ।
ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ ।

ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā satyā sā'jarāmarā |
jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha |

भ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्

bhrāturbhāryā ca tadvatsyādyasyā bālye stanaṃ pibet