अनुशासन पर्व

अध्याय 16: व्यास श्रीकृष्ण को सम्पूर्ण यज्ञ बताते हैं

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षोडशोऽध्यायः ॥

8 श्लोक · 16 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

व्यास श्रीकृष्ण को सम्पूर्ण यज्ञ बताते हैं

यह छोटा अध्याय है। भीष्म वह बताते हैं जो व्यास ने द्वारका में कहा था, कि वासुदेव ही वेद और ब्राह्मण का सार हैं। जो ब्राह्मण विष्णु वासुदेव को यूप जानता है, वह दूसरों को जगाता है, और लोकों को नापने वाले विष्णु को जानकर सच्चा ब्राह्मणत्व पाता है। विष्णु ही यज्ञ हैं और उन्हीं की पूजा होती है; श्रीकृष्ण वेदांग और उनकी शिक्षा हैं। यज्ञ का हर स्थान और चार ऋत्विजों का कर्म उन्हीं का है। ओंकार का ध्यान करने वाला पापी ब्राह्मण भी दुर्गम मार्ग पर नहीं गिरता। घी, स्रुक्-स्रुवा, यजमान, पत्नी, यज्ञशाला और पुरोडाश सब विष्णु हैं; यह जानकर मनुष्य उन्हें पाता है।

भीष्म उवाच

16.1

द्वारकायां यथा प्राह पुराऽयं मुनिसत्तमः ।
वेदविप्रमयत्वं तु वासुदेवस्य तच्छृणु

dvārakāyāṃ yathā prāha purā'yaṃ munisattamaḥ |
vedavipramayatvaṃ tu vāsudevasya tacchṛṇu

16.2

यूपं विष्णुं वासुदेवं विजान-
न्सर्वान्विप्रान्बोधते तत्वदर्शि ।
विष्णुं क्रान्तं वासुदेवं विजान-
न्विप्रो विप्रत्वं गच्छते तत्वदर्शी

yūpaṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ vijāna-
nsarvānviprānbodhate tatvadarśi |
viṣṇuṃ krāntaṃ vāsudevaṃ vijāna-
nvipro vipratvaṃ gacchate tatvadarśī

16.3

विष्णुर्यज्ञस्त्विज्यते चापि विष्णुः
कृष्णो विष्णुर्यश्च कृत्स्नः प्रभुश्च ।
कृष्णो वेदाङ्गं वेदवादाश्च कृष्ण
एवं जानन्ब्राह्मणो ब्रह्म एति

viṣṇuryajñastvijyate cāpi viṣṇuḥ
kṛṣṇo viṣṇuryaśca kṛtsnaḥ prabhuśca |
kṛṣṇo vedāṅgaṃ vedavādāśca kṛṣṇa
evaṃ jānanbrāhmaṇo brahma eti

16.4

स्थानं सर्वं वैष्णवं यज्ञमार्गे
चातुर्होत्रं वैष्णवं तत्र कृष्णः ।
सर्वैर्भावैरिज्यते सर्वकामैः
पुण्याँल्लोकान्ब्राह्मणाः प्राप्नुवन्ति

sthānaṃ sarvaṃ vaiṣṇavaṃ yajñamārge
cāturhotraṃ vaiṣṇavaṃ tatra kṛṣṇaḥ |
sarvairbhāvairijyate sarvakāmaiḥ
puṇyām̐llokānbrāhmaṇāḥ prāpnuvanti

16.5

सोमं सद्भावाद्ये च जातं पिबन्ति
दीप्तिं कर्म ये विदानाश्चरन्ति ।
एकान्तमिष्टं चिन्तयन्तो दिविस्था-
स्ते वै स्थानं प्राप्नुवन्ति व्रतज्ञाः

somaṃ sadbhāvādye ca jātaṃ pibanti
dīptiṃ karma ye vidānāścaranti |
ekāntamiṣṭaṃ cintayanto divisthā-
ste vai sthānaṃ prāpnuvanti vratajñāḥ

16.6

ओमित्येतद्ध्यायमानो न गच्छे-
द्दुर्गं पन्थानं पापकर्मापि विप्रः ।
सर्वं कृष्णं वासुदेवं हि विग्राः
कृत्वा ध्यानं दुर्गतिं न प्रयान्ति

omityetaddhyāyamāno na gacche-
ddurgaṃ panthānaṃ pāpakarmāpi vipraḥ |
sarvaṃ kṛṣṇaṃ vāsudevaṃ hi vigrāḥ
kṛtvā dhyānaṃ durgatiṃ na prayānti

16.7

आज्यं यज्ञः स्रुक्स्रुवौ यज्ञदाता
इच्छा पत्नी पत्निशाला हवींषि ।
इध्याः पुरोडाशं सर्वदा होतृकर्ता
कृत्स्नं विष्णुं संविजानंस्तमेति

ājyaṃ yajñaḥ sruksruvau yajñadātā
icchā patnī patniśālā havīṃṣi |
idhyāḥ puroḍāśaṃ sarvadā hotṛkartā
kṛtsnaṃ viṣṇuṃ saṃvijānaṃstameti

16.8

योगेयोगे कर्मणां चाभिहारे
युक्ते वैताने कर्मणि ब्राह्मणस्य ।
पुष्ट्यर्थेषु प्राप्नुयात्कर्मसिद्धिं
शान्त्यर्थेषु प्राप्नुयात्सर्वशान्तिम्ट

yogeyoge karmaṇāṃ cābhihāre
yukte vaitāne karmaṇi brāhmaṇasya |
puṣṭyartheṣu prāpnuyātkarmasiddhiṃ
śāntyartheṣu prāpnuyātsarvaśāntimṭa

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)